احسان رسولی نژاد

استراتژی کنسرسیوم صادراتی و نقش آن در توسعه صادرات ایران به فدراسیون روسیه

مقاله ایراس
تاریخ انتشار : جمعه ۲۹ دی ۱۳۹۶ ساعت ۲۲:۳۶
Share/Save/Bookmark
 
حضور فعال و پایدار در بازارهای اقتصادی فدراسیون روسیه به دلیل حضور رقبای فراوان و مشکلات متنوع برای بنگاه های اقتصادی کوچک و متوسط ایران کار دشوار و پیچیده ای می باشد. چنانکه پس از گذشت بیش از دو دهه از فروپاشی شوروی و ایجاد فرصت های فراوان از محل کم رنگ شدن مقطعی رقبای ایران در بازارهای روسیه، بنگاه های اقتصادی ایران نتوانستند از این فرصت های پیش آمده استفاده لازم را ببرند.
 

حضور فعال و پایدار در بازارهای اقتصادی فدراسیون روسیه به دلیل حضور رقبای فراوان و مشکلات متنوع برای بنگاه های اقتصادی کوچک و متوسط ایران کار دشوار و پیچیده ای می باشد. چنانکه پس از گذشت بیش از دو دهه از فروپاشی شوروی و ایجاد فرصت های فراوان از محل کم رنگ شدن مقطعی رقبای ایران در بازارهای روسیه، بنگاه های اقتصادی ایران نتوانستند از این فرصت های پیش آمده استفاده لازم را ببرند. در اقتصاد جهان، مبحث نفوذ و حضور در بازارهای بین المللی نیازمند بکارگیری استراتژی های مختلف و متنوع درست و مناسب می باشد. یکی از این استراتژی های پرکاربرد برای کشورهای در حال توسعه، استراتژی ایجاد کنسرسیوم صادرات می باشد. در این نوشتار به توضیح این استراتژی و نقش مثبت آن در توسعه صادرات ایران به فدراسیون روسیه خواهیم پرداخت.
 
بازارشناسی اقتصاد روسیه
گاهی اوقات این عقیده وجود دارد که کشور روسیه با وجود مساحت جغرافیایی پهناور، داشتن مرز آبی و خاکی با کشورهای فراوان و جمعیت قابل توجه، فرصت خوبی برای بنگاه های اقتصادی ایران به حساب می آید. اما با تامل در  بازارهای اقتصادی روسیه مدرن، به نتیجه دیگری دست می یابیم:
 
"به این معنا که در بازار روسیه به طور کل بیش از 5 میلیون شرکت کوچک و متوسط مشغول به فعالیت می باشند (مولوتنیکوو[1]، 2016)، تنها بالغ بر 3000 شرکت آمریکایی  (همچون استارباکس، زیراکس، نایک، پپسی، اینتل، گوگل، کی.اف.سی، دل، اکسون مبیل، ژنرال الکتریک، اپل، سیتی بانک، کوکا کولا و ...) در این بازار حضور فعال دارند، بنگاه های اقتصادی چین، هند و اروپای غربی (همانند آلمان که براساس گزارش ناظر مالی اروپای مرکزی، این کشور با بیش از 160 شرکت فعال در روسیه با گردش مالی 29 میلیارد یورو در سال 2016 میلادی، زمینه اشتغال 120 هزار نفر را در روسیه بوجود آورده بود[2]) درساختار اقتصادی روسیه نفوذ و توسعه موفقیت آمیز داشته اند، صندوق های سرمایه
یکی از این استراتژی های پرکاربرد برای کشورهای در حال توسعه، استراتژی ایجاد کنسرسیوم صادرات می باشد
گذاری روسیه – چین (Российско-Китайский Инвестиционный Фонд  RCIF)و صندوق سرمایه گذاری روسیه – امریکا (Американо-Российский Фонд  USRF) نفوذ اقتصادهای قوی در بازارهای روسیه را در دهه های اخیر بیشتر و بیشتر نموده است، حضور بانک های بین المللی قدرتمند همچون یونی کردیت بانک (ЮниКредит Банк)، رایفایزن بانک (Райффайзенбанк )، بانک توکیو میتسوبیشی (Bank of Tokyo-Mitsubishi UFJ)، سیتی بانک (Банк Ситибанк)، دوچ بانک (Дойче Банк)، نوردیا بانک (Нордеа банк)، اچ اس بی سی (Эйч-эс-би-си)و .. موجب همگرایی بیشتر بازارهای اقتصادی روسیه با اقتصادهای پرقدرت جهان شده است (بیسولتانووا[3]، 2016). همچنین عضویت در بلوک های اقتصادی منطقه ای (همچون کشورهای مشترک المنافع از سال 1991، سازمان همکاری های اقتصادی آسیا – اقیانوسیه از سال 1989، کشورهای گروه 20 از سال 1999، سازمان همکاری شانگهای از سال 2001، سازمان همکاری اقتصادی دریای سیاه از سال 1992)  و فرامنطقه ای همچون گروه بریکس (و  پیش بینی گسترس بریکس به بریکس + و بریکس ++) در کنار عضویت در سازمان تجارت جهانی، الگوی تجارت  تعاملی و فراملی را در این کشور پدید آورده است  (ماژیتوویچ[4]، 2016 ; کالینینا[5]، 2015)."
 
بنابراین با دقت در ويژگی بازارهای اقتصادی روسیه می توان به این نکته اشاره داشت که بنگاه های اقتصادی کشور ایران فرصت سهل الوصولی برای حضور در چنین بازاری ندارند بویژه آنکه چالش های بیشماری همچون بحث قیمت کالاهای صادراتی ایران در بازارهای روسیه، مشکل برقراری ارتباطات تجاری، عدم بازارشناسی دقیق، عدم رصد تغییرات بازارهای روسیه، مشکل روادید، حمل و نقل، عدم بلوغ بنگاه های کوچک و متوسط ایران برای فرصت سازی و فرصت پروری در بازارهای بین المللی و ... اثرات منفی بر مراودات اقتصادی و تجاری میان کشور ایران و روسیه پدید اورده است.
 
بحث دیگر قابل ذکر آن است که ساختار بازاری ملی – بین المللی بوجود آمده در کشور روسیه، موجب تغییر رفتار بخش تقاضا در اقتصاد این کشور نیز شده است. تغییر رفتاری که در ترجیحات و مطلوبیت متقاضیان از مصرف کالاها و خدمات بوجود آمده است. بگونه ای که در کلان شهرهای روسیه،  به دلیل حضور بیشتر شرکت های بین المللی و تجارت بیشتر با خارجیان، سلیقه و انتخاب آنها به سمت کالاها، خدمات و برندهای اقتصادهای پیشرفته رفته است. بسته بندی، کیفیت، قیمت مناسب،
با دقت در ويژگی بازارهای اقتصادی روسیه می توان به این نکته اشاره داشت که بنگاه های اقتصادی کشور ایران فرصت سهل الوصولی برای حضور در چنین بازاری ندارند
تبلیغات و ... تمام مواردی است که در ذهن مصرف کننده روس تاثیر خود را در طی دوره زمانی مشخص گذاشته است و دیگر، ترجیح آنها به راحتی به سمت کالاهایی با کیفیت پایین تر با بسته بندی نامناسب و با قیمت های خارج از عرف بازار قابل تغییر نیست. به طور کلی عقلایی بودن مصرف کننده و عدم تورش مصرف، سمت تقاضای بازارهای اقتصادی روسیه را به سمت کالاهای خوب، با کیفیت بالا  با بسته بندی مناسب و با ارزان ترین قیمت نسبت به رقبا کشانده است.  برای مثال دو نمونه از تغییر جهت رفتار مصرف کنندگان در روسیه را ارایه می نماییم: براساس گزارش EDWN در دهه گذشته، مصرف کنندگان روس به سمت خرید آنلاین سوق پیدا نموده اند. به گونه ای که در سال 2016 میلادی، بازار تجارت الکترونیکی روسیه به بیش از 16.3 میلیارد دلار رسیده است که از این میزان، 4.3 میلیارد دلار مربوط به خرید آنلاین روس ها از کشورهای خارج مي باشد[6] که بیشترین سهم فروش مربوط به سایت های فروش آنلاین کالای پوشاک و کفش از کشور چین است که با تعبیه زبان روسی در سایت خود و حراج کالاهای برند، به جذب بخش تقاضای بازار روسیه به سمت خود پیش رفته اند. مثال دوم گزارش پیمایشی نیلسون (Nielson Survery) در مورد بخش تقاضا در روسیه می باشد. در سال 2016 میلادی، روسیه با جمعیت حدود 74.1 درصد شهرنشین و 25.9 درصد غیر شهرنشین، 46.4 درصد مرد و 53.5 درصد زن، و متوسط سن 37 سال و قدرت  برابری خرید 23.09، گرایش به سمت محصولات و خدمات خارجی در بخش های پزشکی، مبلمان، محصولات آرایشی – بهداشتی، البسه، ابزار الکترونیکی و اتومبیل پیدا نموده اند[7] که این خود از محل نفوذ و تبلیغات کشورهای خارجی در این بخش در طی دهه گذشته نشئت گرفته است. بنابراین این گرایش در یک سال و به صورت ناگهانی بوجود نیامده است. بلکه استراتژی درست ورود به بازار روسیه و روش های درست بازاریابی منجر به تغییر رفتار مصرف کننده روسی و حضور پایدار در بازارهای روسیه گردیده است.
 
با مطالب ذکر شده، مشخص است که بنگاه های کوچک و متوسط ایران چه به لحاظ ویژگی های طرف عرضه بازارهای اقتصادی روسیه و چه به لحاظ ویژگی های طرف تقاضای بازارهای اقتصادی روسیه، به تنهایی شانس بسیار پایینی برای حضور پایدار دارند. این مسئله موجب می شود تا ضرورت و اهمیت توجه به استراتژی های علمی در خصوص ورود و توسعه حضور در بازارهای بین المللی برای شرکت های کوچک و متوسط ایران پر رنگ شود.
 
استراتژی های توسعه صادرات
در قسمت قبل، مسئله موجود را چنین طرح نمودیم که بازار اقتصادی روسیه به دلایل مختلف فرصت سهل الوصولی برای بنگاه های کوچک و متوسط ایران به هیچ عنوان نمی باشد. پس نیاز به اتخاذ برنامه و استراتژی
بنگاه های کوچک و متوسط ایران چه به لحاظ ویژگی های طرف عرضه بازارهای اقتصادی روسیه و چه به لحاظ ویژگی های طرف تقاضای بازارهای اقتصادی روسیه، به تنهایی شانس بسیار پایینی برای حضور پایدار دارند
های مختلف در جهت حضور پایدار درکنار سایر رقبای روس و رقبای منطقه ای – بین المللی می باشد. به طور کلی استراتژی توسعه صادرات،  فعالیت هایی است که برای تحقق و دستیابی به اهداف انجام می شوند و هدف این استراتژی ها، ایجاد یک مزیت منحصر به فرد برای تمایز بنگاه اقتصادی صادرکننده از سایر رقبایش می باشد. استراتژی توسعه صادرات در یک کشور نیاز به تفکر و درک این مهم دارد که در اقتصاد جهان امروز با واقعیات موجود، چه جایگاهی را می توانیم بدست آوریم.
 
در ادبیات اقتصاد جهان و بین الملل، گونه های مختلفی از استراتژی های توسعه صادرات وجود دارد که هر کدام با توجه به جایگاه و مشخصات کشور صادرکننده و واردکننده قابل تصمیم گیری می باشند. همچنین اندازه و مقیاس تولید صادرکننده نیز شرط مهمی در اتخاذ استراتژی توسعه صادراتش می باشد. به فراخور تمام ویژگی های ذکر شده استراتژی های توسعه صادرات می توانند مواردی همچون حمایت دولت (اخذ تشویق صادرات، ارز صادراتی، و...)، ایجاد کنسرسیوم صادراتی، استراتژی های قیمت گذاری، و.. باشند.
 
با توجه به شرایط اقتصاد دو کشور ایران و روسیه و روندهای تغییرات در بازارهای اقتصادی روسیه و عدم موفقیت بالای شرکت های کوچک و متوسط ایران، در ادامه به عنوان یک پیشنهاد، ایجاد کنسرسیوم های صادراتی در قلم کالاهای مختلف توضیح و تبیین می شود.
 
استراتژی کنسرسیوم صادرات و نقش مثبت آن در توسعه صادرات ایران به روسیه
یکی از استراتژی های کلیدی توسعه صادرات شرکت های کوچک و متوسط در اقتصاد جهان، تاسیس و ایجاد کنسرسیوم صادرات (Консорциум экспорта) می باشد. به این معنا که چند شرکت کوچک و متوسط یک اتحاد را شکل دهند و با ایجاد هم افزایی در دانش و تولید کل، بتوانند مرحله نفوذ، توسعه و حضور پایدار را در بازارهای اقتصادی بین المللی کسب نمایند. زمانی که یک شرکت کوچک و متوسط برای مثال در ایران قدرت نفوذ و حضور در بازارهای اقتصادی فدراسیون روسیه را ندارد، متحد شدن او با چندین شرکت دیگر و هم افزایی مثبت می تواند چنین قدرتی را در اختیار او و سایر متحدانش در قالب کنسرسیوم قرار دهد. از لحاظ ترکیب اعضا کنسرسیوم، دو نوع قابل تعریف است: کنسرسیوم صادرات در سطح ملی که تمام اعضای آن بنگاه های اقتصادی یک کشور می باشند و کنسرسیوم صادراتی فراملی که در دو زیر بخش کنسرسیوم صادراتی منطقه ای (اعضای آن از کشورهای یک منطقه باشند) و کنسرسیوم صادراتی فرا منطقه ای (اعضای آن از کشورهای مناطق مختلف جهان باشند).
 
در اقتصاد جهان، مثال هایی از چنین کنسرسیوم هایی در کشورهای مختلف که به دنبال افزایش قدرت صادراتی بنگاه های اقتصادی هستند، مشاهده می شود. برای مثال می توان از کنسرسیوم چاشنی ایتالیا (جهت بهبود کالاهای خوراکی صادراتی ایتالیا در راستای رقابت منطقه ای با فرانسه و آلمان) در سال 2014
شکل گیری کنسرسیوم صادرات بنگاه های کوچک و متوسط ایرانی می تواند فوایدی همچون افزایش ضریب نفوذ و سهم از بازار اقتصادی روسیه را بوجود آورد و هم می تواند موجب کاهش هزینه های تولید و ریسک های تجارت بنگاه های اقتصادی ایران شود
میلادی، کنسرسیوم صادرات نساجی مراکش در سال 2003 میلادی، کنسرسیوم خدمات بیمه ای مراکش در سال 2004 میلادی، کنسرسیوم صادرات محصولات کشاورزی دیفروسا (DIFRUSA) اسپانیا از اوایل دهه 1990، کنسرسیوم متحده صادرات هند از سال  1975  میلادی درزمینه پوشاک زنان و کودکان، کنسرسیوم صادرات نوآوری آذربایجان (AZINEX) از سال 2017 میلادی، کنسرسیوم صادرات مبلمان رجنت در مالزی از دهه 1980 میلادی، کنسرسیوم صادرات محصولات کشاورزی کالیفرنیا از سال 2002 میلادی، کنسرسیوم صادرات محصولات کشاورزی راوانا (Ravana) در مصر از سال 2013 میلادی، کنسرسیوم صادرات ماشین آلات کشاورزی گاپما (GAPMA) در آرژانتین از سال 2003 میلادی نام برد.
 
در مورد صادرات کالاهای ایرانی به فدراسیون روسیه، با وجود تجربیات گذشته همچون کنسرسیوم صادراتی خوشه فرآوری انگور قزوین (تکوین)، چنین استراتژی می تواند شروع بسیار خوبی اولاً در بحث ایجاد اتحاد اقتصادی میان بنگاه های کوچک و متوسط باشد و ثانیا می تواند در صورت اجرای درست و کارآمد، دریچه نويني از بازارهای اقتصادی روسیه را در اختیار بنگاه های کوچک و متوسط اقتصادی ایران قرار دهد. به طور کلی شکل گیری کنسرسیوم صادرات بنگاه های کوچک و متوسط ایرانی می تواند فوایدی همچون افزایش ضریب نفوذ و سهم از بازار اقتصادی روسیه را بوجود آورد و هم می تواند موجب کاهش هزینه های تولید و ریسک های تجارت بنگاه های اقتصادی ایران شود. به علاوه آنکه شرکت های کوچک و متوسط می­توانند استقلال خود در مدیریت کسب و کارشان را حفظ کرده و در جهت برنامه ها و اهداف کنسرسیوم، سیاست گذاری کنند. چنین رویکردی می تواند از حضور مقطعی صادرکنندگان ایرانی در بازار روسیه، قدرت چانه زنی پایین بنگاه های اقتصادی در بازار روسیه، عدم تنوع محصولات صادراتی و همچنین عدم اعتماد فعالان اقتصادی روس به توانایی تولیدکنندگان ایران جلوگیری کند. چنین کنسرسیومی می تواند در کنار هدفگذاری نفوذ و توسعه در بازار، مباحث بازارشناسی دقیق در روسیه و همچنین رصد تغییرات عرضه – تقاضا در بازارهای روسیه را با کمک تمام اعضا کارآمدتر انجام داده و منفعت گروهی نصیب اعضای کنسرسیوم شود.
 
هر چند نکته مهم تر از وجود کنسرسیوم صادراتی ایران در جهت توسعه صادرات به فدراسیون روسیه، چگونگی خلق این کنسرسیوم، رهبری اعضا و برنامه ریزی راهبردی آن می باشد. چنانکه هر کدام از این موارد به درستی اجرا نشود، کنسرسیوم صادراتی با موفقیت اجرا نخواهد شد. بنابراین پیشنهاد می شود که در هر کدام از مراحل ذکر شده سوالاتی به شرح زیر مورد توجه و بحث برای کاراتر خلق کردن و اجرا نمودن چنین کنسرسیوم صادراتی قرار گیرد:
 
مرحله خلق کنسرسیوم صادراتی:
1. کنسرسیوم صادراتی می بایست توسط بخش دولتی خلق شود یا بخش خصوصی؟
2. کدام کالاها برای صادرات به روسیه نیازمند حضور کنسرسیوم صادراتی می باشند؟
3. خلق چه نوع کنسرسیوم صادراتی (عمودی (بنگاه های رقیب) یا افقی (زنجیره تولید)) در ایران اثربخش تر خواهد بود؟
 
مرحله
کنسرسیوم صادرات در صورت کارکرد و رهبری درست با برنامه ریزی گام به گام می تواند قدرت نفوذ و حضور کالاهای بنگاه های کوچک و متوسط ایران را در بازارهای اقتصادی روسیه فراهم سازد
رهبری اعضا:
1- روابط میان اعضای کنسرسیوم را به چه صورتی (رقابتی یا انحصاری) می توان راهبری نمود؟
2- نوع رهبری کنسرسیوم سلسله مراتبی باشد یا سطح مسطح؟
3- رهبری تولید داخلی اعضا و تولید نهایی کنسرسیوم با چه روشی امکان پذیر است؟
4- نحوه ورود/خروج اعضا از کنسرسیوم به چه صورت می بایست باشد؟
 
مرحله برنامه ریزی راهبردی:
1) با توجه به ویژگی های هر یک از اعضا، هدفگذاری بلندمدت، میان مدت و کوتاه مدت چیست؟
2) رصد بازار هدف در روسیه و  تعیین  و سهم نقش هر از اعضا در رسیدن به اهداف چیست؟
3) قیمت گذاری استراتژیک کنسرسیوم با توجه به هزینه – فایده اعضا و بازار روسیه چگونه باید باشد؟
4) نحوه تعاملات دانشی و تجربیات اعضا در ارتقای سطح کنسرسیوم چگونه امکان پذیر است؟
 
نتیجه گیری
با توجه به سهم حدود 20 درصدی صادرات ایران و سهم 80 درصدی صادرات روسیه از حجم کل تجارت این کشور با کشور ایران، توسعه صادرات ایران به بازارهای اقتصادی روسیه یکی از مسائل مهم و کلیدی است که می بایست با دقت بیشتری به دنبال راه حل های آن باشیم. یکی از راهبردهای اصلی توسعه صادرات در جهان، خلق و بکارگیری کنسرسیوم صادرات می باشد که در این نوشتار چنین استراتژی­ای به عنوان یک پیشنهاد کاربردی در زمینه توسعه صادرات بنگاه های اقتصادی کوچک و متوسط ایران به فدراسیون روسیه ارائه شد. کنسرسیوم صادرات در صورت کارکرد و رهبری درست با برنامه ریزی گام به گام می تواند قدرت نفوذ و حضور کالاهای بنگاه های کوچک و متوسط ایران را در بازارهای اقتصادی روسیه فراهم سازد.
 
 

منابع:
 
[1] Молотников, А.Е. 2016. Право и экономика в современном мире. Стартап, Москва, С.180.
 
[2] Central European Financial Observer Report. URL: https://financialobserver.eu/cse-and-cis/german-companies-are-increasingly-investing-in-russia/ [Data accessed 05.01.2018]
 
[3] Бисултанова, А.А. 2016. Региональные банки в современных условиях экономики России.  Журнал Финансы и Кредит, 24, С.17-24.
 
[4] Мажитович, З.А. 2016. Условия регионализации факторов устойчивого развития современной российской экономики. Журнал Гуманитарные, социально-экономические и общественные науки. 48, С. 166-168.
 
[5] Калинина, И.В. 2015. Рынок органических продуктов питания в России: проблемы и перспективы. Вестник Южно-Уральского государственного университета. Серия: Пищевые и биотехнологии, 3 (4), С.10-16
 
[6] East-West Digital News. URL: http://www.ewdn.com/reports/e-commerce-in-russia-insights/ [Data accessed 05.01.2018]
 
[7] Santander Trade Portal. Russia: Reaching the consumer. URL: http://en.portal.santandertrade.com/analyse-markets/Russia [Data accessed 05.01.2018]


 
نویسنده: دکتر احسان رسولی نژاد، دکترای اقتصاد جهان، دانشگاه دولتی سنت پترزبورگ روسیه


 
کد مطلب: 3533