رقیه کرامتی نیا، پژوهشگر مسائل اورسیا

مناقشه روسیه و اوکراین در دریای آزف: چرایی و چگونگی (از نگاه روسیه)

مقاله ایراس
تاریخ انتشار : يکشنبه ۱۸ آذر ۱۳۹۷ ساعت ۰۸:۱۱
Share/Save/Bookmark
 
25 نوامبر 2018 خبر تبادل آتش میان شناورهای روسی و اوکراینی در تنگه کرچ واقع در دریای آزف، بار دیگر تنش میان روسیه و اوکراین را در صدر اخبار جهان قرار داد. در این روز سه شناور نیروی دریایی اوکراین به نام‌های «بردیانسک»، «نیکولپو»، «یانی کاپو» سعی در ورود غیرمجاز به حریم دریایی روسیه در دریای آزف و عبور از تنگه کرچ داشتند.
 
تنگه کرچ حد فاصل میان کریمه و روسیه و همچنین محل ارتباط دریای آزف و دریای سیاه

مقدمه
25 نوامبر 2018 خبر تبادل آتش میان شناورهای روسی و اوکراینی در تنگه کرچ واقع در دریای آزف، بار دیگر تنش میان روسیه و اوکراین را در صدر اخبار جهان قرار داد. در این روز سه شناور نیروی دریایی اوکراین به نام‌های «بردیانسک»، «نیکولپو»، «یانی کاپو» سعی در ورود غیرمجاز به حریم دریایی روسیه در دریای آزف و عبور از تنگه کرچ داشتند. با نادیده گرفتن هشدارهای نیروهای مرزبانی دریایی روسیه از سوی شناورهای اوکراینی، تبادل آتش میان دو طرف آغاز و در نهایت شناورهای مذکور توسط نیروهای روسیه توقیف و خدمه آنها بازداشت شدند. به دنبال این درگیری، کی‌یف، اقدامات روسیه را «یک تجاوز نظامی» اعلام کرد و با برقراری حکومت نظامی در برخی از مناطق کشور، ورود مردان روسی بین سنین 16 تا 60 سال را از 30 نوامبر به قلمرو اوکراین ممنوع کرد. اما این مناقشه، موضوعی غیره منتظره و غیر قابل پیش‌بینی نبود. موضوع تنش در دریای آزف مدتی است که در سایت‌های تحلیلی روسیه و غرب مطرح شده است. در ادامه ضمن گذری کوتاه به پیشینه اختلاف روسیه و اوکراین در آزف، چگونگی شکل‌گیری مناقشه اخیر از نگاه تحلیلگران روسی مورد بررسی قرار می‌گیرد.

1- پیشینه اختلاف
از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، پهنه آبی دریای آزف موضوع مناقشه بین فدراسیون روسیه و اوکراین بوده است. پیمان دوستی، همکاری و شراکت بین فدراسیون روسیه و اوکراین مورخ 31 می 1997 و پیمان بین فدراسیون روسیه و اوکراین پیرامون مرزهای دولتی روسیه و اوکراین مورخ 28 ژانویه 2003 مبنایی برای امضای توافقنامه‌ 24 دسامبر 2003 بین فدراسیون روسیه و اوکراین پیرامون همکاری برای بهره‌برداری از دریای آزف و تنگه کرچ بود. به موجب این توافقنامه، دریای آزف و تنگه کرچ به عنوان آبهای تاریخی فدراسیون روسیه و اوکراین شناخته شدند، کشتیرانی آزاد برای کشتی‌های روسیه و اوکراین فراهم شد و همچنین امکان تعامل طرفین در زمینه شیلات، پشتیبانی ناوبری، حفاظت از محیط زیست دریایی و امنیت زیست محیطی در زمان اجرای عملیات جستجو و نجات در دریا، محقق گردید.
 
2- چرایی بروز مناقشه در آزف
پس از الحاق شبه جزیره کریمه به فدراسیون روسیه در سال 2014، مرز دریایی بین دو کشور مورد بازنگری قرار گرفت که واکنش شدید محافل سیاسی عالی اوکراین را در پی داشت. آغاز احداث پل کریمه و توقیف‌های منظم کشتی‌های تجاری و ماهیگیری روسیه توسط مرزبانان اوکراین و همچنین تهدید انجام حملات تروریستی و انفجار پل کریمه و به دنبال آن تشدید بازرسی‌های روسیه در دریای آزف و نهایتاً انجام برخی اقدامات نظامی در دُنباس، وضعیت کاملا جدیدی را در دریای آزف زقم زد و تنش‌ها در روابط دو کشور تشدید شد.
 
از جمله موضوعاتی که در چند ماه اخیر در رسانه‌های غرب و اوکراین به طور جدی مطرح شد موضوع نظامی‌سازی دریای آزف توسط روسیه بوده است. تحلیلگران روسی نیز در مقابل شواهد و دلایلی را مبنی بر نظامی‌سازی آزف از سوی اوکراین ارائه می‌دهند. در این رابطه بازرسی‌های روسیه در تنگه کرچ به شدت مورد توجه واقع شد و به عنوان دلیلی برای نظامی‌سازی دریای آزف از سوی این کشور مطرح گردید.  این موضوع حتی واکنش محافل رسمی اروپایی را برانگیخت به طوری که کمیسیون اروپا اقدامات روسیه در تنگه کرچ را غیرقابل قبول دانست، و اتحادیه اروپا نیز به روسیه به دلیل بازرسی‌های بیش از حد این کشور در دریای آزُف هشدار داد. در این باره، رئیس دیپلماسی اتحادیه اروپا، فدریکا موگرینی، چند روز پیش از حادثه تنگه کرچ در 19 نوامبر اظهار داشت که در هفته‌ها و یا حتی روزهای آتی، اتحادیه اروپا قصد دارد اقدامات مشخصی در مورد وضعیت دریای آزُف انجام دهد. به گفته وی، وضعیت دریای آزف نه تنها به اقتصاد اوکراین، بلکه همچنین به کشتی‌هایی که تحت پرچم کشورهای اروپایی در این دریا در حرکتند، آسیب می‌زند. وی تصریح کرد اتحادیه اروپا به اطلاع روسیه رسانده که بازرسی‌های بیش از حد کشتی‌ها در دریای آزُف باید متوقف شود.

2-1. طرح موضوع نظامی‌سازی آزف
در 24 نوامبر سال جاری یکاترینا زلنکو[1]، سخنگوی وزارت امور خارجه اوکراین، اعلام کرد: «اوکراین پیش نویس قطعنامه‌ای را در مورد «نظامی‌سازی» دریای سیاه و آزف توسط روسیه برای بررسی در مجمع عمومی سازمان ملل متحد آماده کرده است. انتظار می‌رود این پیش‌نویس در73 امین نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد مطرح شود».
 
شورای روابط خارجی اروپا در 2 اکتبر سال جاری (2018) در مقاله‌ای به قلم اندرو ویلسون می‌نویسد جهان به سرعت باید توجه خود را به دریای آزف جلب کند. به عقیده وی، این دریای کمتر شناخته شده می‌تواند به زودی خط مقدم جنگ در شرق اوکراین باشد.  وی می‌نویسد: «روسیه در حال حاضر دریای آزف را با یک سری اقدامات نظامی می‌کند که نه تنها بر جابجایی و تجارت دریایی، همچنین می‌تواند بر مناقشه زمینی در شرق اوکراین نیز تاثیر بگذارد. ممکن است، سازمان ملل متحد به سرعت ناگزیر شود اقداماتی را برای ثبات منطقه انجام دهد». نویسنده نظامی‌شدن دریای آزف توسط روسیه را به ساخت پل کریمه ارتباط می‌دهد. به گفته وی، این پل در تنگه کرچ مخصوصا به منظور کاهش حرکت کشتی‌هایی که به بندرهای ماریوپل و بردیانسک می‌روند، نصب شده است. ارتفاع پل کرچ تنها 33 متر است، یعنی کشتی‌های بزرگ باری نمی‌توانند از آن عبور کنند. خود تنگه نیز بسیار باریک است: قبل از ساخت پل، کشتی‌ها گاهی اوقات مجبور بودند منتظر بمانند تا نوبتشان برسند. نویسنده تصریح می‌کند که در ماه می، کشتی‌های روسیه در دریای آزف شروع به توقف و بازرسی کشتی‌های باری اوکراینی و کشورهای ثالث‌ می‌کنند که خسارت زیادی به کشتی‌هایی که به بنادر اوکراین می‌رفتند وارد آورد.
 
ویلسون در ادامه تصریح می‌کند: «اوکراین نیز در 17 سپتامبر تصمیم به لغو قرارداد «معاهده دوستی» که در سال 1997 با روسیه امضا شده بود گرفت». به عقیده وی، این وضعیت انفجاری می‌تواند به جبهه جدیدی در جنگ بین روسیه و اوکراین بینجامد. در اواخر ماه اوت، اوکراین «انتقال نیروهای اضافی نیروی دریایی و توپخانه ساحلی» به دریای آزف را اعلام کرد. در کل، اوکراین 270 نیروی ویژه را به دریای آزوف و دریای سیاه فرستاد. علاوه بر این، در حال حاضر بحث ایجاد یک پایگاه جدید دریایی اوکراین در این منطقه وجود دارد». از سال 2003، بین اوکراین و روسیه یک توافقنامه همکاری برای استفاده از دریای آزف وجود داشت که مطابق آن این دریا آبهای داخلی فدراسیون روسیه و اوکراین می‌باشد. در حال حاضر هم، ناسیونالیست‌ها خواهان این هستند که کی‌یف این توافق را باطل کرده و ادعای آبهای ساحلی آزف را بر اساس 12 مایل دریایی مطابق قوانین بین‌المللی دریایی مطرح نماید.
 
به عقیده ویلسون هدف روسیه این است که از تجارت و حمل و نقل بین‌المللی در بلندمدت جلوگیری شود.  نویسنده به یک دلیل سیاسی خاص برای این اتفاقات اشاره می‌کند: «در ماه مارس 2019، پترو پوروشنکو در انتخابات ریاست جمهوری شرکت خواهد کرد، بنابراین او موضع سختی در مورد دریای آزُف اتخاذ کرده است. اگر اوکراین ماریوپل را به روسیه تسلیم کند، کاندیداهای مخالفان پوپولیست با حمایت رسانه‌های روسی در آستانه انتخابات 2019 و انتخابات پارلمانی بعدی در ماه اکتبر 2019  ایده صلح و سازش را مطرح می‌کنند که ضربه‌ای قوی به روح اوکراین خواهد بود.» و در ادامه در رابطه با تهدیدهای نظامی زیادی که از طرف روسیه  وجود دارد می‌نویسد: روسیه چند کشتی جنگی را (از طریق ولگا و دون) از دریای خزر به دریای آزف انتقال داده است. کشتی‌های روسی می‌توانند مواضع اوکراینی را از دریا هدف قرار دهند، آنها می‌توانند از موشک‌های کالیبر کروز استفاده کنند تا به هر نقطه‌ای در قلمرو اوکراین حمله نمایند؛ علاوه بر این، ممکن است روسیه این عملیات جدید را به عنوان تمرینی قبل از مسدودکردن سایر بنادر اوکراین در غرب کریمه در نظر بگیرد. اکثر صادرات اوکراین از طریق دریا صورت می‌گیرد، بنابراین اگر روسیه تصمیم بگیرد چنین رویکردی را اتخاذ نماید ضربه شدیدی به اقتصاد اوکراین وارد خواهد آمد. به گفته نویسنده، این وضعیت تنها باید با استقرار سریع صلح‌بانان سازمان ملل متحد که باید از کشتی‌های اوکراین و دیگر کشورها حمایت کنند، تثبیت شود؛ این ماموریت می‌تواند توسط یک کشور ثالث که از قابلیت‌های دریایی کافی برخوردار است، مانند هند، انجام شود.
 
توجه به یادداشت بنیاد فرهنگ راهبردی روسیه نیز در پاسخ به مقاله مذکور جالب است. در این متن آمده است: «شورای روابط خارجی اروپا مانند تمام بنگاه‌های مشابه غربی، روسیه را به افزایش تنش در منطقه متهم می‌کند و همچنین ظهور جبهه جدید جنگ - در حال حاضر جبهه دریایی- را در شرق اوکراین پیش‌بینی کرده است».  در این متن پس از قید عبارات مربوط به انتقال نیروهای نظامی اضافی توسط اوکراین، این سوال مطرح می‌شود که آیا این روسیه است که دریای آزف را نظامی می‌کند یا اوکراین؟ در این یادداشت در مورد تمایل ناسیونالیست‌ها برای برهم زدن توافق همکاری سال 2003 نیز اینگونه آمده است: «ناسیونالیست‌ها احتمالا با جغرافیا آشنا نیستند و نمی‌دانند که در این صورت، عملا تمام دریا به روسیه خواهد رسید و اوکراین حتی امکانی برای دسترسی به دریای سیاه نخواهد داشت». همچنین «ویلسون، ناخواسته اعلام می‌کند افزایش تنش در ناحیه آزف، بخشی از روند مبارزات انتخاباتی پروشنکو است. از سوی دیگر، مداخله خارجی نیز در انتخابات اوکراین وجود دارد. ضمنا، به ضرورت حضور کشور ثالث و نمایندگان سازمان ملل هم اشاره شده است، در حالی که ظاهرا، نویسنده این مقاله به خود زحمت نداده پیمان 2003، را بخواند، در این پیمان قید شده کشتی‌های جنگی و دیگر کشتی‌های دولتی کشورهای ثالث که برای مقاصد غیر تجاری کار می‌کنند، تنها به دعوت یا با مجوز توافق شده با طرف دیگر می‌توانند به دریای آزف وارد شوند».
 
دنیس باتورین[2] نیز در 31 اکتبر در یادداشتی که در مجله حیات بین الملل منتشر شد، به تداوم تشدید اوضاع در دریای آزف توسط کی‌یف پرداخت. به عقیده وی، متشنج‌بودن اوضاع آزف برای اوکراین، فرصت جدیدی برای حمله به روسیه است. باتورین، اهداف حداکثری اوکراین را ورود کشتی‌های ناتو به دریای سیاه و انتقال آنها به دریای آزف، و اهداف حداقلی آن را ایجاد گروهی از نیروهای دریایی نظامی اوکراین در دریای آزف با پشتیبانی فنی و نظامی غرب ارزیابی کرد. وی همچنین به اطلاعات مربوط به حمایت نظامی فنی در رابطه با تنش رو به رشد بین اوکراین و فدراسیون روسیه در دریای آزف اشاره می‌کند: 28 سپتامبر، در ایالات متحده در پایگاه دریایی بالتیمور، نیروی دریایی اوکراین در حضور رئیس جمهور پترو پروشنکو و دریابان مایکل ماکالیستر مامور گارد ساحلی پایگاه دریایی بالتیمور ایالات متحده آمریکا مراسم انتقال دو قایق از نوع «Island» به اوکراین انجام شد. این نوع قایق به توپ 25 میلیمتری و دو مسلسل مجهز است. به نظر وی، آنچه کی‌یف را به دریای آزف کشانده، این است که بر خلاف دونباس که در آن هیچ شواهدی از حضور نیروهای نظامی وجود ندارد و از این رو، هیچگونه موفقیت سیاسی نظامی برای اوکراین در پی نخواهد داشت، در اینجا ناوگان روسیه عملا حضور دارد و فعالیت خود در دریا را (در چارچوب قوانین بین المللی و توافق روسیه و اوکراین) پنهان نمی‌کند، بنابراین متجاوز در این جا، برای کی‌یف کاملا قابل مشاهده است. وی همچینین به اظهارات دنیس کولسنیک تحلیلگر اوکراینی در انعکاس این وضعیت اشاره می‌کند. کولسنیک معتقد است «تنها کاری که اوکراین می‌تواند انجام دهد این است که حضور نظامی خود را افزایش دهد و این مسئله را در رسانه‌های بین‌المللی و میزگردهای پایتخت‌های غربی مظرح نماید». به عقیده دنیس باتورین، در حال حاضر دریای آزف برای اوکراین، بهانه‌ای برای اقدامات تحریک‌آمیز علیه روسیه، دلیلی برای درخواست کمک از غرب و ناتو و بهانه‌ای برای نظامی کردن دریای آزف است. به علاوه، این امر همچنین پوششی برای منحرف‌کردن توجه به فرایند مینسک است که به دلیل عدم اجرای توافقنامه‌های مینسک توسط اوکراین، ادامه می‌یابد.
 
2-2. توقیف کشتی ماهیگیری روسیه به نام «نورد»
به عقیده بسیاری از تحلیلگران روس، نقطه آغاز اختلاف روسیه و اوکراین در دریای آزف توقیف یک کشتی ماهیگیری روسیه به نام نورد توسط مرزبانان اوکراین در 25 مارس 2018 در نزدیکی ساحل شمالی آزف[3]  است. در حالی که طبق توافق دوجانبه در مورد استفاده مشترک از این حوضه آبی داخلی روسیه و اوکراین، ماهیگیران هر دو کشور حق دارند غیر از 100 متری ساحل طرف مقابل در هر قسمتی از این دریا آزادانه به ماهیگیری بپردازند. اما مرزبانان نیروی دریایی اوکراین کشتی روسی را توقیف کرده و پس از بررسی گذرنامه ماهیگیران، آنها را به اتهام نقض ورود به قلمرو موقتاً اشغال شده اوکراین بازداشت کردند. بنیاد فرهنگ راهبردی در پاسخ به نشریه شورای روابط خارجی نیز، به این نکته به عنوان دلیل اصلی بازرسی‌های روسیه اشاره کرده بود. در جوابیه بنیاد فرهنگ راهبردی روسیه آمده است: «این نشریه اروپایی در مورد دلیل بازرسی کشتی‌ها توسط روسیه کاملا سکوت کرده است. دلیل این امر به کشتی روسی «نورد» که توسط اوکراین به غنیمت گرفته شده مربوط می‌شود. در این مورد، اوکراین رفتار بهتری از دزدان دریایی سومالی انجام نداده و همین عمل، روسیه را به انجام اقدامات تلافی‌جویانه ترغیب کرده است. با این حال، روسیه، بر خلاف کی‌یف، کاملا قانونی عمل می‌کند».
 
2-3. احداث پل کریمه و تهدید به انجام حملات تروریستی و انفجار پل کریمه
کمتر از دو ماه بعد از توقیف کشتی «نورد» در 15 می 2018 پل کریمه[4] بر روی تنگه کرچ افتتاح شد. اوکراین از ابتدای احداث این پل، نسبت به آن حساس بود. اما در آستانه افتتاح پل کریمه بر روی تنگه کرچ و بلافاصله پس از بازگشایی آن، موجی از درخواست‌ها برای بمب‌گذاری و انفجار این پل با کمک یک کشتی جنگی انتحاری، شبکه‌های اجتماعی و برنامه‌های تلویزیونی اوکراین را فراگرفت. همچنین در روز افتتاح پل کریمه (15 می) یک روزنامه‌نگار امریکایی به نام تام روگان[5] با انتشار مقاله‌ای به نام «اوکراین باید پل کریمه را منفجر کند» در نشریه واشنگتن اگزمینر، اوکراینی‌ها به انفجار پل کریمه فراخواند. در 22 می نیز خبری منتشر شد مبنی براین که ایگور مُسیچوک[6] نماینده پارلمان اوکراین (ورخونایا رادای اوکراین) نیز خواستار تخریب پل کریمه شده است. افزون بر این، آوریل 2018 برخی اعضای تشکیلات «جنبش داوطلبانه سازمان ملی‌گرایان اوکراین» (فعالیت این سازمان در قلمرو فدراسیون روسیه با تصمیم دادگاه عالی فدراسیون روسیه ممنوع است) تهدید کردند که در روز افتتاح پل کریمه در سراسر تنگه کرچ اقدامات تروریستی را ترتیب خواهند داد. به گفته رسانه‌های اوکراین، نیکلای کُخانیفسکی رئیس این جنبش تهدید کرد که او و طرفداران او حملاتی را هم به ادارات دیپلماتیک روسیه در اوکراین و خارج از کشور آغاز خواهند کرد.



محل احداث پل کریمه بر روی تنگه کرچ در این نقشه مشخص شده است.
 

 

2-4. حمله تروریستی در شهر کرچ
17 اکتبر انفجاری تروریستی در آموزشگاهی در شهر کرچ رخ داد که 20 کشته و دهها زخمی بر جای نهاد. پس از این فاجعه تروریستی روسیه اقدامات محافظتی از پل کریمه را تشدید نمود. تحلیلگران و مقامات روسیه این تهدیدها را علت اصلی تشدید بازرسی‌های روسیه در عبور ور مرور شناورها از تنگه کرچ ذکر می‌کنند.
 
2-5. بحران 2014 اوکراین و الحاق کریمه به فدراسیون روسیه
اما باید گفت مهمترین بهانه، بنیادی‌ترین علت است. وقایع 2014 وضعیت جدیدی در آبهای دریای سیاه و آزف ایجاد کرد. با وقوع بحران اوکراین و به دنباال تشدید اختلافات بین اوکراین و روسیه، دولت کریمه رفراندومی را  به منظور پیوستن کریمه به روسیه در 16 مارس برگزار کرد که در نتیجه آن، بیش از 97 درصد ساکنین این شبه جزیره، به نفع پیوستن به فدراسیون روسیه رای دادند. سپس  در 18 مارس 2014، رهبر کریمه و ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه، توافقنامه‌ای را برای پیوستن شبه جزیره کریمه به روسیه به عنوان یکی از واحدهای این فدراسیون امضا کردند و به این ترتیب، کریمه به روسیه ملحق شد و از آن پس، روسیه، کریمه را جزئی از سرزمین خود می‌داند و به هیچ عنوان بر سر آن با هیچ نیرویی سازش نخواهد کرد. مقامات روسیه طی این سال‌ها، بارها به این امر اشاره کردند و این موضوع را امری تمام شده می‌پندارند و تنها راه حل رفع اختلافات روسیه و اوکراین را اجرای توافقنامه مینسک می‌دانند. اما از نگاه اوکراین و دیگر کشورها، روسیه کشوری متجاوز به حساب می‌آید که بخشی از سرزمین اوکراین را غصب نموده است. فئودور لوکیانف سردبیر نشریه روسیه در سیاست جهانی و یکی از تحلیلگران ارشد سیاسی روسیه، در یادداشتی به نام «بازی با جنگ» که به مناقشه روسیه و اوکراین در آزف می‌پردازد به خوبی به وقایع 2014 در بروز اوضاع جدید دریای آزف اشاره می‌کند. به عقیده وی، در حال حاضر یک تناقض لاینحل وجود دارد. چراکه، صلاحیت قانونی روسیه بر کریمه توسط اوکراین و اکثر کشورهای جهان به رسمیت شناخته نشده، در حالی که برای خود روسیه، هیچ تردید و بحثی در تعلق کریمه به فدراسیون روسیه وجود ندارد.
 
3- اهداف اوکراین از وقوع ماجرای تنگه کرچ (از نگاه تحلیلگران روس)
- دنیس باتورین در مقاله دیگری که پس از وقوع ماجرای تنگه کرچ منتشر کرده به اهداف و جهات اصلی «تنش آزف» اشاره می‌کند:
 
- جلب توجه و حمایت شرکای غربی در شرایط مقاومت در برابر تجاوز روسیه؛
 
- نظامی‌شدن دریای آزف، افزایش یگان‌های نظامی و دریایی (تا حد ممکن افزایش نیروها از جمله واحدهای تبلیغاتی)؛
 
- ایجاد شرایط تحریک‌آمیز که موید «حقایق تجاوز روسیه» باشد؛
 
- تلاش برای تشدید اوضاع در دریای آزف با هدف سوق دادن روسیه به اقدام تحریک‌آمیز در صورت وخیم‌تر شدن در خطوط تماس با جمهوری خلق دونتسک؛
 
- ایجاد منطقه تنش در سواحل آزف کریمه و در نزدیکی پل کریمه؛
 
- تلاش برای کمک به سیاست تحریم و سیاست مقابله با روسیه؛
 
- تلاش برای واداشتن روسیه به صرف منابع در راستای مسدودکردن منطقه جدید تنش؛
 
- بالارفتن رنکینگ نامزدی پترو پوروشنکو در انتخابات ریاست جمهوری اوکراین در مارس 2019 یا به تعویق افتادن انتخابات به بهانه تشدید اوضاع در دریای آزف و برقراری وضعیت جنگی.
 
همچنین، یکی از اهداف اصلی این اقدام تحریک‌آمیز یافتن راهی برای مقابله مستقیم با روسیه است. بنابراین، کی‌یف سعی در یادآوری اصطلاح «کشور متجاوز» که در سطح قانونی معرفی شده، با محتوای واقعی آن دارد. به عقیده باتورین، پروشنکو در داخل دولت به دنبال واداشتن گروه‌های نخبه‌ی اوکراین برای امید بستن به او و به رسمیت شناختن برتری قدرت وی و مذاکره با او بر اساس این مواضع، و در سطح بین‌الملل در پی آن است که به غرب نشان دهد کشور و نخبگان را کنترل کرده و علیه روسیه اقدام می‌نماید، از این رو غرب باید روی وی، حساب باز کند.
 
واکنش و تحلیل روس‌ها از اعلام وضعیت جنگی (حکومت نظامی)
پس از واقعه 25 نوامبر، رئیس جمهور اوکراین فرمان برقراری وضعیت جنگی (حکومت نظامی) برای 60 روز به امضا رساند. پارلمان اوکراین (ورخوونای رادای اوکراین) نیز فرمان رئیس جمهور پترو پروشنکو را برای برقراری وضعیت جنگی (حکومت نظامی) در 10 منطقه مرزی کشور به مدت 30 روز تایید کرد. این مناطق که در نقاط هم‌مرز با روسیه، در امتداد بخش دنیستر مرز اوکراین و مولداوی و در امتداد ساحل دریای آزف و دریای سیاه واقع شده‌اند، عبارتند از: وینیتسیا، لوگانسک، دونتسک، زاپاروژیا، نیکولایفسک، خرسون، و همچنین آب های داخلی حوضه آبی آزف و کرچ.
 
رئیس جمهور روسیه طی یک کنفرانس مطبوعاتی در پایان نشست گروه 20 خاطرنشان کرد اعلام وضعیت جنگی در برخی مناطق اوکراین به منزله آن است که رهبران اوکراین با دست خود کشور را به بخش‌های قابل اعتماد و نه چندان خوب تقسیم کرده‌اند.
 
باتورین بر این باور است که برقراری وضعیت جنگی، تمام مسائل پیش از انتخابات پارلمانی را حل نخواهد کرد. مسلما پروشنکو قصد دارد مسائل مربوط به انتخاب خود را در طول دوره وضعیت جنگی حل و فصل نماید. در این شرایط می‌توان بر رقبا فشار وارد آورد و روابط عمومی وسیعی را سازماندهی کرد. چنین اقداماتی نیاز به توجیه دارد. دلایل توجیهی می توانند وضعیت حاد جدیدی باشند. از قبیل تحریک جدید در دریا، تشدید اوضاع در دونباس، وضعیت حاد در سیاست داخلی (حمله تروریستی، قتل سیاسی، شورش و غیره). فعلا که پروشنکو منابع کافی در اختیار ندارد، نه منابع داخلی و نه منابع خارجی. در واقع، رئيس جمهور اوکراین به خاطر افزایش منابع دست به این اقدام تحریک‌آمیز زده است. چراکه، در این شرایط، دریافت حمایت‌های خارجی از راضی کردن  نخبگان اوکراینی و کسانی که بخواهند در انتخابات ریاست جمهوری به او رای دهند، ساده‌تر خواهد بود. در این باره، باتورین ضمن آنکه اعلام وضعیت جنگی در مناطق مرزی با روسیه را دلیلی برای سرکوب نیروهای سیاسی می‌داند، بر این باور است که در این اقدام یک برد کوچک قابل تصور است: وضعیت جنگی در مناطق مرزی‌ای برقرار شده که در آن، رای‌دهندگان اصلیِ «بلوک مخالف(اپوزوسیون)» تمرکز دارند و مردم این مناطق، به شدت با وضعیت اقتصادی فعلی و مناقشات جنوب شرق دست به گریبان هستند. بنابراین، زمینه‌ای هم برای اقدامات تحریک‌آمیز ایجاد شده است، به خصوص، در صورت تعیین فکت‌های تبلیغاتی و فعالیت سیاسی در مناطقی که در شرایط وضعیت نظامی قرار دارند، دلایلی است برای سرکوب نیروهای سیاسی که در فعالیت‌های تبلیغاتی غیرقانونی مشاهده می‌شوند.
 
شایان ذکر است، مهمترین تحلیلی که از سوی تحلیلگران روسی برای اعلام وضعیت جنگی در اوکراین صورت گرفت ارتباط این امر به برگزاری انتخابات ریاست جمهوری اوکراین در پایان مارس 2019 و بهره‌برداری سیاسی پروشنکو از وضعیت موجود به نفع خود می‌باشد. به خصوص تا قبل از تصویب 30 روزه حکومت نظامی توسط پارلمان اوکراین، صحت این تحلیل، امری بدیهی بود. بااین حال، تحدید این دوره زمانی به 30 روز، بدان معنی است که وضعیت جنگی موجود، برای مبارزات انتخاباتی ریاست جمهوری ممانعتی ایجاد نخواهد کرد. طبق مصوبه ورخوونای رادای اوکراین انتخابات ریاست جمهوری اوکراین در 31 مارس 2019 برگزار خواهد شد.
 

مناطقی که در آنها وضعیت جنگی (حکومت نظامی) برقرار شده است
 
پیروز مناقشه
با مطالب طرح شده این سوال پیش می‌آید که پیروز این نبرد کیست؟ بسیاری از تحلیل‌های روسی، اوکراین و بویژه شخص رئیس جمهور این کشور را پیروز این میدان می‌دانند. از جمله مهمترین دلایلی که تحلیلگران روسی مطرح می‌کنند این است که اوکراینی‌ها انتظار چنین واکنشی را از سوی روسیه داشتند، بنابراین، تعمدا و کاملا برنامه‌ریزی شده چنین ماجرایی را به راه انداختند، همچنین وقوع این جریان موضوع کریمه را که مدتی به حاشیه رفته بود، دیگر بار در صدر اخبار جهان قرار داد و حساسیت‌های محافل سیاسی مختلف غرب را نسبت به موضوع کریمه و اوکراین برانگیخت. مورد دیگری که در مقاله ولادیمیر سالاویف، مشهود است این است که در این جریان، اگرچه در نبرد دریایی نیروی قوی‌تر پیروز می‌شود و در این نبرد روسیه پیروز شد، اما باید به این موضوع توجه کرد که اوکراین در جریان این درگیری مجروح شده و روسیه تهاجمی عمل کرده است. بنابراین، پیروزی از آن اوکراین است. همچنین، یک ماه پیش، پارلمان اروپا قطعنامه‌ای را تصویب کرد که بر اساس آن، در صورت افزایش درگیری روسیه با اوکراین در دریای آزف اتحادیه اروپا باید تحریم‌های جدیدی علیه روسیه اعمال کند. بنابراین، با وقوع این درگیری، احتمال اعمال تحریم‌های جدید علیه روسیه افزایش یافت. به‌علاوه، این اتفاق در آستانه برگزاری اجلاس جی20 در آرژانتین حادث شد. از این رو، بروز این اتفاق بر چگونگی مذاکراتی که از قبل احتمال می‌رفت بین روسای جمهور روسیه و ایالات متحده صورت گیرد، تاثیر نهاده است.
 
باتورین نیز معتقد است این ماجرا فرصت‌های زیادی برای دشمنان روسیه فراهم کرده است. برای اوکراین، در وهله نخست فرصت‌های داخلی و برای غرب، فرصت‌هایی در سیاست خارجی. چراکه، کی‌یف کاملا آگاه است که غرب به دنبال دلایل جدیدی برای اعمال فشار و تحریم علیه روسیه است و اوکراین با جدیت برای ایجاد چنین بهانه‌هایی دست به کار است. وی در عین حال، به این نکته می‌پردازد که اوکراین و شخص رهبر آن، دیگر بار عواقب اقتصادی اعمال خود را در نظر نمی‌گیرد. همانطور که در مورد حمل و نقل گاز روسیه از طریق قلمرو اوکراین اتفاق افتاده است. کی‌یف با تحریکات اخیر، فعالیت بنادر بردیانسک (صادرات غلات) و ماریوپل( صادرات فلزات) را مورد تهدید قرار داد، و همه اینها محل درآمد ارزی برای کشور است. [یعنی اوکراین] بدون ترانزیت گاز، بدون صادرات غلات و فلزات. همه اینها به خاطر سیاست‌های ضدروسی است، که رژیم حاکم پروشنکو به خاطر این سیاست‌ها روی کسب حمایت غرب حساب باز کرده است.
 
دورنمای مناقشه
به عقیده دنیس باتورین، مرور مختصری از حوادث و اظهارات در رابطه با اوضاع دریای آزف ثابت می‌کند این تحریکات برنامه‌ریزی شده بوده است. به عقیده وی این اقدام تحریک‌آمیز انجام شد، ادامه هم خواهد داشت، اما چگونگی تداوم آن به واکنش روسیه، سازمان‌های بین‌المللی و اقدامات اوکراین بستگی دارد. به عقیده لوکیانف نیز با توجه به تشدید لفاظی‌ها و وخامت سیاسی در این مناقشه، به احتمال زیاد این اوضاع ناخوشایند باقی خواهد ماند، اما روال معمول، رویارویی درازمدت است. با این حال، این اتفاق دیگر بار یادآوری کرد که مسائل جدی و مزمنی وجود دارند. از آنجایی که در اینجا هیچگونه سازشی به طور رسمی ممکن نیست، در آینده قابل پیش‌بینی وضعیت به همین منوال حفظ می‌شود که شامل اقدامات نامحدودی است که کلید انفجار بمب آن در دست کی‌یف می‌باشد. در صورت هر نوع فعالیت و اقدام تحریک‌آمیزی از سوی اوکراین و پاسخ روسیه به آن، حمایت بین‌المللی (از اوکراین) حاصل می‌شود. [مناقشه در] پهنه‌های آبی هم به لحاظ هر گونه ترفند، از خشکی نافع‌تر است، زیرا مبنای قانونی که بر اساس آن، تعیین آب‌های سرزمینی و آزاد صورت می‌گیرد پیچیده‌تر از مبانی قانونی مربوط به اراضی سرزمینی است. همچنین، فرصت‌های زیادی را هم برای جنگ‌های هیبریدی (ترکیبی) که عامه‌پسند شده، فراهم می‌کند.
 
فئودور لوکیانف در نهایت یادآور می‌شود سیاست بین‌الملل تبدیل به یک بازی بزرگ شده است، اما نه به معنای سابق آن (که بازی حیله‌گرانه استادان بزرگ و کارآزموده بود)، بلکه به معنای بازی نوباوگان (بچه بازی)، گویی همه چیز برای سرگرمی است و اصلا چیزی جدی نیست. اگر منصف باشیم این گناه فقط به اوکراین مربوط نیست، بازیگران بسیار قدرتمند و با نفوذتر هم مرتکب همین گناه شده‌اند. افسوس، که روسیه هم از این‌ها مستثنا نیست، در فضای عمومی ما، «استراتژیست‌های زیرلحاف»[7] زیادی وجود دارند که گویا برای آنها جنگ نوعی سرگرمی مفرح است، نه واقعیتی برای قربانیان و تخریب. وقت آن است که این بازی تمام شود.


یادداشت ها 
 
[1] Екатерина Зеленко
[2] Denis Baturin
[3]  در 15 مایلی Обиточная коса
[4]  رئیس جمهور روسیه پس از الحاق کریمه به روسیه در 19 مارس2014 دستور احداث پلی بین روسیه و کریمه را به وزارت حمل ونقل فدراسیون روسیه صادر کرد تا از طریق این پل ارتباط زمینی بین روسیه و کریمه نیز برقرار شود. پس از آن احداث این پل به طور جدی در دستور کار قرار گرفت، به طوری که 15 می سال 2018 مسیر جاده‌ای آن افتتاح گردید و قرار است تا پایان سال 2019 فاز پایانی آن که احداث خط ریلی است، به اتمام برسد.
[5] Tom Rogan
[6] Игорь Мосийчук
[7] واژه‌ای تحقیرآمیز در وصف فعالیت‌های اجتماعی مجازی که به فرد احساس رضایت کاذب انجام عملی مثبت را می‌دهند، در حالی که تأثیر واقعی آن کار هیچ یا بسیار ناچیز است.

 
منابع
 
https://interaffairs.ru/news/show/21085
 
https://interaffairs.ru/news/show/20880
 
https://strana.ua/news/131972-v-azovskom-more-pohranichniki-arestovali-rybolovetskoe-sudno-iz-kryma-foto-video.html
 
«Ukraine should blow up Putin’s Crimea bridge» https://www.washingtonexaminer.com/opinion/ukraine-should-blow-up-putins-crimea-bridge
 
https://ria.ru/world/20180518/1520807906.html
 
https://ria.ru/world/20180522/1521046659.html
 
https://riafan.ru/1044481-vse-eto-bakhvalstvo-v-sf-otvetili-kievskim-radikalam-obeshavshim-terakty-k-otkrytiyu-krymskogo-mosta
 
https://ria.ru/incidents/20181018/1530925554.html
 
https://www.interfax.ru/russia/633780
 
http://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/comments/azovskaya-tema-vbroshena-v-informatsionnoe-prostranstvo-namerenno/?sphrase_id=21898081
 
https://interaffairs.ru/news/show/21085
 
https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5c02f6bb9a794757d448fe55
 
https://interaffairs.ru/news/show/20585
 
https://24tv.ua/ru/10_faktov_o_vvedenii_voennogo_polozhenija_n574395
 
http://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/azovskiy-spor-mezhdu-moskvoy-i-kievom-/
 
https://interaffairs.ru/news/show/20585
 
http://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/azovskiy-spor-mezhdu-moskvoy-i-kievom-/
 
https://carnegie.ru/commentary/77774
 
https://interaffairs.ru/news/show/20585
 
https://www.ritmeurasia.org/news--2018-06-18--strasti-po-azovskomu-morju-fantazii-i-realnost-37049
 
https://www.fondsk.ru/news/2018/10/04/zapad-razzhigaet-strasti-vokrug-azovskogo-morja-46898.html
 
https://lenta.ru/news/2018/12/04/rol/
 
http://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/azovskiy-spor-mezhdu-moskvoy-i-kievom-/
 
https://www.interfax.ru/world/638545
 
https://www.interfax.ru/world/639831
 
 
نویسنده: رقیه کرامتی نیا، دانش آموخته مطالعات روسیه، دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران و پژوهشگر مسائل اوراسیا


 
کد مطلب: 3777