نگاهی دوباره بر دلایل حضور نظامی روسیه در سوریه

طبل بزرگ زیر پای چپ!

مجید مختاری
تاریخ انتشار : شنبه ۵ دی ۱۳۹۴ ساعت ۱۲:۳۷
Share/Save/Bookmark
 
مجید مختاری: بازگشت فعالانه روسیه به عرصه مسائل بین المللی پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی به ویژه در ابتدای قرن بیست و یکم در حالی صورت گرفت که این کشور با بازیابی نسبی توان داخلی، علاقه مندی به حمایت از منافع ملی خود در سطح جهان و افزایش دامنه منطقه نفوذ خود را در سطوح مختلف منطقه ای نشان داد. سیاست خارجی روسیه عموماً بر مبنای رئالیسم تدافعی و تهاجمی بنا نهاده شده است. در منطقه آسیای مرکزی و خاورمیانه، روسیه در جهت دفع خطر و مقابله با سیاست های ناتو و افزایش استحکام حوزه نفوذ خود در مکان هایی که از دیرباز جزو مناطق سنتی نفوذ شوروی محسوب می شده است، گام بر می دارد.
 
ایراس: پس از آغاز جنبش های به اصطلاح بهار عربی در سال 2011 در سرزمین های مختلف عرب نشین، سوریه نیز با اعتراضات مردمی مواجه شد که پس از مدت کوتاهی این اعتراضات مردمی شکل نظامی به خود گرفت. گروهک داعش نیز به عنوان مولود نامبارک این اعتراضات اعلام موجودیت کرد. این گروه تروریستی در کنار گروهک تروریستی جبهه النصره و گروهک موسوم به ارتش آزاد سوریه وارد فاز عملیاتی در سوریه شده و با تصرف مناطق مهم و حساسی چون حمس و حما و حلب اعلام موجودیت کردند. در این شرایط، کشورهای عربی با حمایت تسلیحاتی و مالی از تروریست ها و نیز حمایت دیپلماتیک از ارتش آزاد زمینه لازم را برای برکناری بشار اسد فراهم نمودند. دولت های غربی و اروپایی نیز با حمایت سنگین تسلیحاتی از تروریست ها زمینه فشار هرچه بیشتر بر دولت اسد و نیز نفوذ گسترده تکفیری ها در خاک سوریه را فراهم کردند. کنفرانس های ژنو 1 و ژنو 2 به طور کلی نشان دهنده گرایش دولت های غربی در خصوص آینده سیاسی سوریه بوده است. آمریکا با تقسیم بندی پیکارجویان عرصه نبرد در سوریه به مخالفین معتدل و نیز تروریست های خطرناک، آینده نظام سیاسی سوریه را متعلق به مخالفین معتدلی دانست که در عرصه عمل و پیکار هیچ نوع تفاوت محسوسی با دیگر تروریست های حاضر در میدان نبرد نداشتند.
 
اما حضور فعال روسیه در سوریه می تواند نمایان گر تمایلات تازه ای از دولت روسیه در عرصه سیاست خارجی باشد. روسیه در حال خارج شدن از لاک دفاعی خود و حداکثرسازی توان منطقه ای و بین المللی خود است تا نیازمند سنگر گرفتن پشت دروازه های اوکراین و لهستان در مقابل توسعه طلبی های ناتو نباشد. جان مرشایمر نظریه پرداز سیاست بین الملل می گوید: یک قدرت بزرگ که تفوق و برتری بر رقبای خود دارد در تلاش است که رفتار تهاجمی از خود بروز دهد، زیرا نه تنها توانایی، بلکه انگیزه لازم جهت بروز این رفتار را داراست. وی اضافه می کند: عملاً بهترین راه برای یک قدرت بزرگ حداکثرسازی امنیت به وسیله نیل به هژمون شدن است. این یک بازی است که در آن پیروز میدان همه چیز را می برد و بازنده همه چیز را از دست می دهد. بنیادی ترین عنصر ساختاری رئالیسم تهاجمی به این واقعیت باز می گردد که سیستم بین المللی به خودی خود شرایط و انگیزه های لازم را برای توسعه قدرت ایجاد می کند. اوضاع کنونی تعاملات روسیه و جهان در حقیقت نمود این سخن مرشایمر است.
 
 
روسیه اهداف سیاسی و توسعه طلبانه متفاوتی را در سوریه دنبال می کند که از جمله آنان می توان به موارد پیش رو اشاره کرد:

کمک به دوست و هم پیمان قدیمی
روسیه از دیرباز و بخصوص از دوران روی کار آمدن خانواده اسد حضور گسترده نظامی و سیاسی در سوریه داشته است. از آنجا که یکی از مؤلفه های رئالیسم تهاجمی برای نیل به قدرت موضوع اتحادسازی است از این رو، روسیه برای حضور گسترده در منطقه خاورمیانه داشتن پایگاه سیاسی و نظامی ثابت در سوریه را بسیار حیاتی می داند. روسیه در ابتدا و در کوتاه مدت به دنبال ایجاد نوعی توازن منطقه ای با ناتو و آمریکا در خاورمیانه است تا در آینده به کمک دوست و هم پیمان منطقه ای خود، ایران، شرایط را به نفع خود تغییر دهد.
 
بازگشت به دوران شکوه و احترام بین المللی
ولادیمیر پوتین پس از آغاز بحران اوکراین هم به لحاظ داخلی و هم به لحاظ خارجی با نوعی شکست فاحش روبه رو شد. در عرصه داخلی مردم روسیه حمایت همه جانبه از روس تباران اوکراین را خواستار بودند که پوتین در انجام این کار چندان موفق نبود و از سوی دیگر، کم اعتباری روسیه در صحنه بین الملل باعث اخراج سریع این کشور از عضویت گروه هشت کشور اقتصادی جهان و نیز اعمال گسترده انواع تحریم ها از سوی اتحادیه اروپا شد. به همین منظور ماجراجویی های گسترده نظامی در سوریه باعث جذب نگاه های جهان به توان عملیاتی و نیز سیاسی روسیه می گردد و باعث می­شود روسیه بار دیگر در معادلات جهانی جایگاه لازم را کسب نموده و از این اعتبار برای حل بحران اوکراین به نفع خود استفاده کند.
 
حفظ و ارتقا پایگاه نظامی در سوریه
روسیه دارای یک پایگاه بزرگ آموزشی-عملیاتی دریایی در طرطوس سوریه است. این پایگاه در زمان شوروی احداث شده و این امکان را به روسیه بخشیده است تا بدون نیاز به عبور از تنگه های بُسفر و داردانل به دریای مدیترانه که حضور در آن را برای منافع خود حیاتی می داند دسترسی داشته باشد. همچنین روسیه برای افزایش نفوذ در اروپا از ­طریق همسایه دریایی شان و به جهت استقرار بمب افکن های راهبردی خود در نزدیکی سوریه اقدام به ساخت یک پایگاه هوایی و سیستم پدافند هوایی در خاک این کشور کرده است. دیری نخواهد پایید که روسیه از سوریه مکانی برای استقرار  موشک های راهبردی خود استفاده کند تا در مقابل فشار ناتو در لهستان اهرم لازم را فراهم کند.
 
بازی موثر در شطرنج بین الملل
حضور در شطرنج بین الملل به عنوان یک قدرت بزرگ نیازمند حضور فعال در صحنه بین الملل در همه زمینه هاست. روسیه در بحران سوریه تقریبا در همه زمینه ها وارد عمل شده است تا در شطرنج این معادله منطقه ای خود را به عنوان بازیگر اصلی بگنجاند. حضور نظامی و برگزاری کنفرانس های صلح دیپلماتیک، کمک های بشردوستانه به مردم سوریه و نیز کمک اقتصادی به دولت سوریه در کنار حمایت همه جانبه از سوریه در شورای امنیت از قبیل این فعالیت ها برای ایجاد الگوی جدیدی از ائتلاف سازی برای افزایش قدرت منطقه ای و جهانی خود است. روسیه سعی دارد به متحدان بالقوه خود نشان دهد که برای ایجاد و حفظ ائتلاف از هیچ تلاشی فروگذار نیست و اتحاد با روسیه اتحادی برد-برد خواهد بود.
 
روسیه پس از جان تازه گرفتن با پوتین، نسبت به گذشته عملکردهای متفاوتی از خود در عرصه بین­الملل بروز می دهد. این عملکردها ابعاد منطقه ای و جهانی را در بر می گیرد. روسیه در حوزه منطقه ای روی خاورمیانه و آسیای مرکزی و قفقاز به شدت حساسیت نشان می دهد. در شامات و سوریه، روسیه به دنبال حفظ دولت اسد بر پایه توان روسی به جای روسی- فرانسوی است و تاکنون در این زمینه موفق بوده است.
 
این ابتدای مسیر حضور گسترده روسیه در خاورمیانه خواهد بود. در این میان ایران باید رفتاری محتاطانه و به دور از هرگونه شتاب زدگی در برخورد با این مسئله از خود بروز دهد و در سیستم جانشینی در سوریه، نقش ویژگی های قومیتی و اجتماعی سوریه و چگونگی جذب توده مردم در سوریه را به گونه ای مدنظر قرار دهد که در صورت تغییر در اوضاع سوریه، بتواند نقش و جایگاه تعیین کننده ای هم در نظام سوریه و هم در میان جامعه سوریه بدست آورد. همچنین باید در نظر داشت که موضع هماهنگ اما مستقل ایران در مورد بحران سوریه و نیز عملکرد مستقل و مشخص ایران در این حوزه می تواند باعث جلوگیری از سوء استفاده احتمالی قدرت های بزرگ از ایران در مناقشات آتی میان شرق و غرب شود.
 
نویسنده: مجید مختاری

منابع:
1- ابوالحسن شیرازی، حبیب­اله. قربانی، ارسلان. سیمبر، رضا.، 1393، سیاست و حکومت در خاورمیانه، انتشارات سمت.
2- قوام، سید عبدالعلی.،1392، روابط بین­الملل نظریه­ها و رویکردها، انتشارات سمت.
3- Aljazeera news agency ( 2015), Putin Shows His Realism in Syria, available at: www.aljazeera.com
4- Mearsheimer, J .J (2010), Structural Realism, in: Tim Dunne, Milja Kurki, and Steve Smith, eds., International Relations Theories: Discipline and Diversity, 2nd Edition (Oxford: Oxford University Press), pp.77-94.
5- Morse, C .M (2013), A Realist View of the Syrian Compromise, Ocean State the Current, available at: www.oceanstatecurrent.com
کد مطلب: 898