جهانگیر کرمی، استاد دانشگاه تهران در گفتگو با ایراس:

سند جدید تدبیر سیاست خارجی روسیه؛ مشارکت جهانی با غرب و همکاری همه جانبه با ایران

تاریخ انتشار : دوشنبه ۱۵ آذر ۱۳۹۵ ساعت ۱۲:۴۴
Share/Save/Bookmark
 
دکتر جهانگیر کرمی:کرملین با هدف جلوگیری از تهدیدات برخاسته از افراط گرایی و تروریسم و به هم خوردن موازنه منطقه ای وارد منطقه شده و برای تحقق این اهداف، از راهبرد همکاری فراگیر با همه دولتها و تعادل در روابط منطقه ای، حفظ موازنه منطقه ای میان بازیگران اصلی منطقه و سرانجام بهره گیری از عملیات نظامی برای جلوگیری از سرایت تهدیدات تروریستی و بهم خوردن موازنه منطقه ای به زیان متحدان خود کمک گرفته است. در این سند اشاره مستقیمی به حضور نظامی نشده است. اما صراحتا بر مقابله با تروریسم و حفظ تمامیت سرزمینی و حاکمیت سوریه و نیز بر حل و فصل بحران سوریه از طریق توافق در چارچوب گفتگوهای بین المللی تاکید شده است.
 
ایراس: در حالی که در دو سال اخیر سیاست خارجی روسیه از حیث تغییر و پیامدهای آن، بیش از پیش در کانون توجه نه تنها متخصصان روابط بین الملل که محافل خبری و تحلیلی عمومی تر قرار گرفته، روس ها نیز بر خلاف بسیاری از ادوار گذشته زودتر از موعد اقدام به تصویب و انتشار دکترین جدید سیاست خارجی روسیه کرده اند. اکنون با توجه به نقش تعیین کننده ای که روسیه در بحران خاورمیانه یافته و افزایش تنش ها میان مسکو-واشنگتن در دو سال اخیر و در نتیجه تاثیر آن بر روندهای مهم بین المللی، کارشناسان در سطر به سطر این دکترین به کنکاش درباره نوع نگرش و خط فکری سیاست سازان روس می پردازند. بر این اساس، موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس) بر آن شد در گفتگو با دکتر جهانگیر کرمی، دانشیار روابط بین الملل و مدیر گروه مطالعات روسیه دانشگاه تهران که دستی طولانی در ترجمه و تحلیل اسناد سیاسی-امنیتی روسیه دارد، به بخشی از این پرسش ها پاسخ دهد.
 
***
 
ایراس: آقای دکتر، دکترین جدید سیاست خارجی روسیه  چه تغییری با دکترین قبلی دارد؟ و آیا اهداف و اولویت های جدیدی را دنبال می کند؟ آیا افق نگاه سیاست سازان روسیه درباره جهان، مناطق پیرامون و در اولویت، سبک و روش پاسخگویی روسیه به چالش ها و موانع مزمن در مسیر اهداف بین المللی روسیه را نشان می دهد؟
 
دکتر کرمی: پیش از ورود به بحث یک نکته را طرح کنم و آن اینکه اساسا اسناد منتشره دولتها در موضوعات سیاسی و امنیتی و از جمله روابط خارجی، تنها بخشی از واقعیت های سیاست آن کشورها را به ما نشان می دهند و بیان کننده نگرش رسمی و دیپلماتیک اعلامی آنهاست و نمی توان تنها با استناد به آنها درک درستی از سیاست خارجی شان را ترسیم نمود. و از این رو، هر کوششی برای فهم رفتار خارجی دولت ها مستلزم فراتر رفتن از اسناد اعلامی است. اما از آنجا که معمولا دولت ها اهداف و اولویت های خود را در اسناد بیان می کنند، این مکتوب ها می توانند به فهم ما کمک کنند.
 
در سند جدید تدبیر سیاست خارجی روسیه بسیاری از مفاهیم و مفاد همانند سند سال 2013 است اما با توجه به شرایط جدید منطقه ای و بین المللی و بویژه دو بحران مهم اوکراین و سوریه و اقدامات نظامی روسیه در هر دو مورد و بویژه تیرگی روابط با غرب و تحریم اقتصادی که پس از 2013 بوده است، کرملین کوشیده است تا این موضوعات را نیز در نظر بگیرد و لذا شاهد تفاوت هایی نیز هستیم.
 
در مورد مناطق نیز همچنان اولویت های یکم تا چهارم به مناطق کشورهای خارج نزدیک یا سی. آی . اس و سپس اروپا و امریکا و شرق آسیا و خاورمیانه اختصاص یافته است. لذا تغییری در اولویت های منطقه ای داده نشده است. این اولویت ها سالهاست که کمابیش پابرجاست و بویژه از سال 2000 تا کنون کمتر دستخوش تحول شده است. اما طبیعتا مسائل هر منطقه در گذر زمان تغییر کرده است.
 
ایراس: چنانچه شما هم اشاره فرمودید گفته می شود این دکترین بر اساس الزامات و به اقتضای زمان و با در نظرگرفتن تغییر شرایط و واقعیت‌های جاری به تصویب رسیده است. آیا این به معنای آن است که در دکترین قبلی روندهای جاری پیش بینی نشده بود؟ دکترین قبلی پیش از وقوع بحران اوکراین و پیامدهای آن در روابط روسیه و غرب تصویب شده بود، آیا آن سند پاسخگوی شرایط جدید روسیه نبود؟
 
دکتر کرمی: هیچ سندی در خلاء شکل نمی گیرد. شاید منظور این بوده که این شرایط جدید موجب تغییر در متن و مفاد سند جدید و در نتیجه لزوم تصویب سند دیگری شده است. بحران های اوکراین و سوریه در تصمیم برای بازنویسی این متن تاثیر اساسی را داشته اند. البته بحران سوریه از سال 2012 شروع شد ولی دولت روسیه تا سال 2015 همیشه به شکل غیر مستقیم در آن درگیر بود و سپس در یک سال و نیم اخیر برای اولین بار اقدام به عملیات نظامی هوایی در خارج از قلمرو کشورهای جدا شده از شوروی نمود. از این رو، حساسیت روسیه نسبت به مسائل منطقه ای افزایش یافته و همین موجب توجه بیشتر به بحران های منطقه ای و نیز بحران سوریه در متن جدید شده است.
 
ایراس: با شرایط رخ داده در سال های اخیر، یکی از پرسش های مهم درباره روابط خارجی روسیه و غرب این است که آیا این رابطه بهبود می یابد و یا به سمت تنش بیشتر می رود؟ خط مشی روس ها چه خواهد بود؟ آیا روسیه قادر به تفکیک روابط خود با آمریکا و اروپا خواهد بود؟ و ...آیا می توان بر اساس سند جدید  پیش بینی دقیق تری از ابعاد برنامه روسیه در این داشت؟
 
دکتر کرمی: روابط با غرب از سال 2012 بتدریج وخیم تر شده و از 2014 به قبل از سال  2009 و طرح ریست بازگشته است. این سند هم حکایت از این تنش و نگرانی های بیشتر دارد. این موضوع هم بر سر چهار مساله مهم بوده است: سپر موشکی، گسترش ناتو، بحران اوکراین و بحران سوریه. روس ها کوشیده اند تا این مشکلات پیش نیاید یا بعدا تلاش کرده اند که به راه حلی برسند. اما وسعت تنش ها و منافع متضاد پشت سر آنها و تعدد بازیگران درگیر و نوع بازی امنیتی به گونه ای است که امکان حل و فصل ساده آنها وجود ندارد. و اگر هم وجود داشته باشد مستلزم تغییری اساسی در نگاه دولتمردان دو بازیگر اصلی یعنی روسیه و امریکا است.
 
روس ها همواره کوشیده اند تا میان امریکا و اروپا از یک سو و بازیگران اروپای قدیم و جدید از دیگر سو جدایی بیندازند و در موارد محدودی نیز موفق بوده اند اما عموما در این بازی ناکام مانده اند. علت هم به نگرانی بنیادین دولت های اروپایی و بویژه اروپای جوان از گسترش گرایی روسی در مرزهای اروپای شرقی بر می گردد.
 
ایراس: بر اساس اصول تدوین شده برای سیاست خارجی روسیه و شرایط و روند جاری در روابط مسکو و غرب، آیا می توان گفت اگر تحول جدیدی در زمینه توسعه طلبی ناتو در خارج نزدیک روسیه رخ دهد، این کشور چه واکنشی خواهد داشت؟ در حالی که در دکترین جدید سیاست خارجی روسیه آمده است: «روسیه به برقراری مناسبات دوجانبه با امریکا، باتوجه به مسئولیت ویژه دو کشور در امنیت بین المللی علاقمند است... »؟
 
دکتر کرمی: روسیه قبلا در سند دکترین نظامی خود در سال 2014 صراحتا به مساله تلافی با سلاح هسته ای اشاره کرده است. بر اساس آن متن، افزایش قدرت ناتو و ماموریت های جهانی آن، که  در نقض قواعد بین المللی می باشند،  نزدیک شدن ناتو به مرزهای روسیه به عنوان یک تهدید تلقی شده  و  به استفاده از جنگ افزار های هسته ای اشاره می کند و روسیه را مستحق بکارگیری تسلیحات هسته ای در پاسخ به استفاده از تسلیحات  هسته ای و  یا دیگر  انواع  سلاح های کشتار جمعی علیه خود و یا متحدانش می داند و نیز در صورت تجاوز غیر هسته ای علیه فدراسیون روسیه با استفاده از سلاح های متعارف، زمانی که موجودیت  دولت  مورد  تهدید  قرار داده شود.  از این رو در سند جدید نیز اشاراتی به حق تلافی و اقدام متقابل شده است.
 
همینطور در اینجا اشاره شده که احتمال جنگ هسته ای کم است اما سپر موشکی ناتو امنیت ملی روسیه را تهدید می کند و نیز بحران های منطقه ای در حال افزایش هستند. اما این موضوع منافاتی با این ندارد که مسکو برای مجموعه ای از مسائل و مشکلات مشترک بین المللی مانند مقابله با تروریسم و کنترل تسلیحات کشتار جمعی با امریکا همکاری کند. کما اینکه در کنار اشاره به تهدید ناتو بلافاصله از شراکت برابر با آن سخن به میان آمده است. و یا از تلاش جمعی با غرب برای حل مشکلات مشترک سخن گفته شده است. این موضوع از عمگرایی و غیر ایدئولوژیک بودن دولت در روسیه و بازی درون سیستمی آن حکایت دارد.
 
ایراس: بر اساس اخبار منتشر شده در سند جدید، روسیه اعلام آمادگی کرده است به منظور تحکیم امنیت بین‌المللی در جهت کاهش جنگ افزارهای هسته‌ای اقدام کند، آیا این عبارت با روند موجود در رقابت تسلیحاتی هسته ای موجود بین روسیه و غرب که گاهی نگرانی ها درباره امکان وقوع جنگ اتمی را افزایش می دهد، منطبق است؟ برنامه و هدف واقعی روس ها در این زمینه چیست؟
 
دکتر کرمی: منظور روسیه از امنیت بین المللی با مفاهیمی چون ثبات راهبردی، همپایگی راهبردی و بازدارندگی تعریف می شود. و در همه آنها نیز منظور حفظ وصعیت روسیه به عنوان یک قدرت نظامی جهانی در کنار امریکا است. روسيه همچنان خود را يك قدرت بزرگ جهانی مي‌داند و در اين راستا، بر میراث مهم دوره شوروی یعنی همپايگي استراتژيك و به قول خودشان ثبات جهانی تاکید دارند و برای حفظ آن هزینه می کند. محور اصلی راهبرد امنیتی روسیه را در مفاهیم  کلان سیاست دفاعی و نظامی  این کشور یعنی؛ ثبات راهبردی جهانی ست.  اما روسیه مخالفتی با کاهش تسلیحات هسته ای ندارد،  منوط به اینکه لطمه ای به این همپایگی نخورد. اما خط قرمزی که در این رابطه ترسیم می کنند توافق جدی با غرب را دشوار می سازد زیرا غرب در حوزه جنگ افزار های متعارف برتری گسترده ای نسبت به روسیه دارد.
 
ایراس: یکی دیگر از تغییرات رخ داده در سیاست خارجی روسیه در فاصله تصویب دو سند، حضور فعال و نظامی روسیه در خاورمیانه بود، این موضوع چه تاثیری بر دکترین جدید سیاست خارجی روسیه داشت؟ ایران علاقمند به حضور فعال و جدی روسیه در خاورمیانه است، آیا سند جدید این انتظار تهران را برآورده می  سازد؟
 
دکتر کرمی:کرملین با هدف جلوگیری از تهدیدات برخاسته از افراط گرایی و تروریسم و به هم خوردن موازنه منطقه ای وارد منطقه شده و برای تحقق این اهداف،  از راهبرد همکاری فراگیر با همه دولتها و تعادل در روابط منطقه ای، حفظ موازنه منطقه ای میان بازیگران اصلی منطقه و سرانجام بهره گیری از عملیات نظامی برای جلوگیری از سرایت تهدیدات تروریستی و بهم خوردن موازنه منطقه ای به زیان متحدان خود کمک گرفته است. در این سند اشاره مستقیمی به حضور نظامی نشده است. اما صراحتا بر مقابله با تروریسم و حفظ تمامیت سرزمینی و حاکمیت سوریه و نیز بر حل و فصل بحران سوریه از طریق توافق در چارچوب گفتگوهای بین المللی تاکید شده است.
 
ایراس: آیا در سند سیاست خارجی روسیه اشاره ای به  ايران و چگونگی ترسیم روابط روسیه با ایران می شود؟ اگر اینگونه است با توجه به تحولات مثبت اخیر در روابط تهران و مسکو، جایگاه ایران در سیاست خارجی روسیه در اين سند با سند قبلي چه فرقي مي كند و به طور كلي اينكه از تعريف یا عدم تعریف ايران در اين سند چه نتيجه اي مي توان گرفت؟
 
دکتر کرمی: در این سند در سه مورد مشخص به ایران اشاره شده است. در واقع نخستین باریست که از واژه های "توسعه همکاری های همه جانبه با ایران" سخن به میان آمده است. شاید از این هم مهمتر آن بندی است که در مورد دریای خزر به همکاری پنج کشور ساحلی اشاره شده است. در اسناد گذشته این موضوع وجود نداشته است. در موضوع برجام نیز به اجرای آن اشاره شده و آمده است که روسیه خط مشیء توسعه همه‌جانبه همکاری با جمهوری اسلامی ایران را دنبال می‌کند و در اجرای مداوم توافق جامع هسته‌ای ایران بر اساس قطعنامه 2231 شورای امنیت سازمان ملل متحد مصوب 20 جولای 2015، متناسب با تصمیمات شورای حکام آژانس انرژی اتمی می‌کوشد و به طور همه‌جانبه ای به این روند مساعدت می نماید. لذا، در این سند نگاه مثبتی به ایران مطرح شده است.
 
ایراس: با توجه به تخصص و اشراف شما بر اسناد سیاست خارجی روسیه، می فرمایید چه اندازه اسناد منتشر شده روس ها با واقعیت های نمایان شده پس از خود منطبق بوده اند؟ و بر این ساس سند جدید چه اندازه به پیش بینی رفتارهای خارجی روسیه به ویژه در مقاطع بحرانی و البته در موضوعات مهم برای ایران کمک می کند؟
 
دکتر کرمی: قبلا اشاره کردم که اسناد فقط سیاستهای اعلامی هستند و بیانگر شرائط زمان خود و البته با نگاه به آینده تنظیم می شوند. اما معمولا حوادث و اتفاقات و تعاملات سایر بازیگران موجب می شوند که رفتارها لزوما منطبق بر این نوشته ها نباشد. به هر حال این اسناد بر اساس درک و دریافت و اجماع نسبی  پژوهشگران و دست اندرکاران یک کشور نوشته می شوند و طبیعی است که امکان پیش بینی و آینده پژوهی بشر همیشه اندک مانده است.
 
در مورد روسیه هم وضع همین است و با توجه به نقش محوری غرب و به ویژه امریکا و باز بودن باب دیالوگ و گفتگو و به ویژه روی کار آمدن ترامپ این احتمال محدودی وجود دارد که دو کشور به توافقی در مورد سوریه برسند. طبعا این توافق برای ایران هم پیامدهایی دارد و می تواند به موضوعات دیگر مانند تحریم ها و اوکراین هم برسد. در این سند هم در بندهایی از لزوم همکاری سازنده با امریکا منافع بلند مدت دو طرف در مورد همکاری در مورد طیفی از موضوعات مشترک صحبت شده است.
 
 
----------
مصاحبه کننده: عفیفه عابدی

 
کد مطلب: 2406
مولف : دکتر جهانگیر کرمی