جنگنده‌های روسیه در پایگاه شهید نوژه؛ ایران و روسیه چه منافعی دارند؟

تاریخ انتشار : يکشنبه ۱۴ شهريور ۱۳۹۵ ساعت ۱۳:۲۰
Share/Save/Bookmark
 
نیکلای کاژانف: در میان نخبگان سیاسی ایران این اجماع وجود دارد که بقای رژیم سوریه برای حفظ جایگاه ایران به عنوان یک قدرت منطقه ای پیشرو از اهمیت حیاتی برخوردار است. در این شرایط فراهم‌کردن تسلط و برتری ارتش سوریه در میدان نبرد به هر قیمتی ضروری است، حتی اگر مغایر با اصول و ارزش های ایدئولوژیک باشد. از این‌رو، برای اولین بار طی 37 سال اخیر، نیروهای خارجی در خاک ایران حضور یافتند .. از سوی دیگر، اقدام جدید رهبری روسیه - انتقال هواپیماهای نظامی به پایگاه ایران- بار دیگر ثابت کرد تمایل مسکو به احیای موقعیت ازدست‌رفته این کشور پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در خاورمیانه قابل اغماض نیست ...
 
ایراس: انتشار خبر حضور جنگنده‌های روسیه در پایگاه هوایی شهید نوژه همدان در پی تشدید شرایط نبرد در میدان حلب واکنش‌های متفاوتی را به دنبال داشته است. نیکلای کاژانف از جمله تحلیلگران روسی است که این رویداد و بازتاب های داخلی و خارجی انتشار خبر را در مطلبی تحت عنوان «جنگنده‌های روسیه در پایگاه شهید نوژه: ایران و روسیه چه منافعی دارند؟» مورد ارزیابی قرار داده که در 22 آگوست 2016 در سایت مرکز مسکوی کارنگی منتشرشده است. وی که سابقه فعالیت در سفارت روسیه در ایران را دارد با تسلط به زبان فارسی و آشنایی با فضای سیاسی و اجتماعی ایران به رصد بازتاب این خبر در رسانه‌های داخلی ایران و وبلاگ‌های فارسی‌زبانان پرداخته است. به عقیده کاژانف مجوز ایران برای حضور هواپیماهای روسیه در ایران، نه تنها تصمیمی مغایر با قانون اساسی ایران، بلکه برخلاف ایدئولوژی حاکم بر حکومت جمهوری اسلامی ایران و یک اقدام بی‌سابقه بوده است. چراکه تاکنون در طول حیات جمهوری اسلامی، هیچ نیروی نظامی خارجی اجازه ورود به خاک ایران را پیدا نکرده بود. وی همچنین به تأثیر تمایل روسیه برای بازآفرینی موقعیت سابق خود در زمان اتحاد جماهیر شوروی درخصوص تصمیم به انتقال نیروی هوایی این کشور به ایران متذکر شده است. شایان ذکر است،  پیش از این نیز مقاله­ای با عنوان «ازدواج مصلحتی؛ همکاری منطقه‌ای ایران و روسیه» از این نویسنده ترجمه و در سایت موسسه مطالعات ایران و روسیه (ایراس) منتشر شده است.
 
 جنگنده‌های روسیه در پایگاه شهید نوژه: ایران و روسیه چه منافعی دارند؟
در میان نخبگان سیاسی ایران این اجماع وجود دارد که بقای رژیم سوریه برای حفظ جایگاه ایران به عنوان یک قدرت منطقه­ای پیشرو از اهمیت حیاتی برخوردار است. در این شرایط فراهم‌کردن تسلط و برتری ارتش سوریه در میدان نبرد به هر قیمتی ضروری است، حتی اگر مغایر با اصول و ارزش­های ایدئولوژیک باشد. از این‌رو، برای اولین بار طی 37 سال اخیر، نیروهای خارجی در خاک ایران حضور یافتند.
 
اقدام جدید رهبری روسیه - انتقال هواپیماهای نظامی به پایگاه ایران- بار دیگر ثابت کرد تمایل مسکو به احیای موقعیت ازدست‌رفته این کشور پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در خاورمیانه قابل اغماض نیست. برخلاف برخی از دیدگاه­ها که مدعی است اوضاع بین­المللی جاری و ظرفیت محدود منابع به کرملین اجازه نمی­دهد مواضع خود را در منطقه تحکیم بخشد، روسیه نقطه مقابل این ادعا را به نمایش گذاشته است. این  کشور در دوازده ماه اخیر توانایی بی­سابقه­ای را برای اتخاذ و اجرای تصمیمات غیرمنتظره در خاورمیانه نشان داده است که از آن جمله می­توان به اعزام نیرو به سوریه، پشتیبانی نظامی از ژنرال حفتر در لیبی (با مشارکت مصر و امارات متحده عربی)، انجام ملاقات با وزرای امور خارجه اعضای شورای همکاری خلیج فارس و همچنین به کارگیری جنگنده‌های روسیه در پایگاه هوایی ایران اشاره نمود. با این حال، اصولاٌ گام اخیر مسکو اقدامی بی سابقه بوده است. برای اولین بار از سال 1946 نظامیان روسیه در خاک ایران حضور یافته­اند؛ این در حالی است که طبق قانون اساسی ایران واگذاری قلمرو این کشور به بیگانگان برای اهداف نظامی ممنوع است، حتی اگر این الزامات نظامی مشروط به مقاصد منفعت‌آمیزی باشد. علاوه بر آن، برای اولین بار در تاریخ (به استثنای حضور قوای قزاق در ایران) ارتش روسیه به دعوت دولت ایران در این کشور حاضر شده است. چرا که معمولاً از زمان پتر کبیر، نظامیان روسیه مهمامان ناخوانده‌ای در این سرزمین بوده‌اند.
 
تصمیمی سخت برای تهران
مقامات ایران با اجازه به هواپیماهای روسیه برای سوخت‌گیری و پرواز در پایگاه هوایی شهید نوژه، برخلاف قانون اساسی و اصول حاکمیتی خود که 37 سال پیگیرانه آن را در کشور پیاده نموده­اند، گام برداشته‌اند. بنا بر همین ویژگی، جمهوری اسلامی ایران خود را در مقابل دوره رژیم شاهنشاهی سابق تعریف کرده است؛ یعنی زمانی که بیگانگان خود را در ایران صاحب جایگاه و موقعیت احساس می‌کردند. لذا تصمیم غیرمنتظره تهران واکنش­های متفاوتی را در جامعه ایران ایجاد کرده است. پس از انتشار این خبر بلافاصله مطالبی در وبلاگ‌های فارسی زبان منتشر شد که حاوی اظهارات تندی بود. شایان ذکر است که تهاجمی‌ترین اظهارات از سوی گروه­های ایرانی مقیم خارج از کشور بوده است که معمولاً نسبت به دولت جمهوری اسلامی ایران و تلاش‌های آن برای نزدیکی به مسکو نگاه منتقدانه‌ای دارند. با این حال، برخی از وبلاگ‌نویسان داخلی نیز با آنها همراه شده و سخنان آنها را بازگو می‌کنند. به‌ویژه، این منتقدان، خطوط موازی با تجربه تاریخی را مقایسه می‌کنند و به سیاست مداران ایرانی هشدار می‌دهند چنانچه غفلت ورزیده و نیروی هوایی روسیه را از همدان بیرون نکنند، توپخانه روسیه را در مقابل مجلس خواهند دید (اشاره دارد به واقعه به توپ‌بستن مجلس ایران توسط قوای روس به منظور درهم‌کوبیدن انقلاب مشروطه ایران در اوایل قرن بیستم). این واکنش‌های انتقادی بلافاصله از سوی برخی نشریات منتسب به اصلاح طلبان (همچون «مردم‌سالاری» و «آرمان») مورد توجه قرار گرفت. البته این نشریات هم به نوبه خود اگرچه از غیرقابل اعتماد بودن روسیه به عنوان یک شریک سخن می‌گویند، اما ضرورت کمک‌رسانی به نیروی هوایی روسیه را برای تقویت تعامل ایران با مسکو در سوریه انکار نمی کنند.
 
در حال حاضر، جریان محافظه کار و اصولگرا در ایران که از نفوذ حداکثری در کشور برخوردارند، توانسته اند فضای انتقادی در جامعه ایران را تعدیل نمایند. علی اکبر ولایتی مشاور سیاست خارجی رهبر ایران پیوسته به افکار عمومی یادآور می شود که تهران  درصدد همکاری راهبردی با مسکو است و این به نفع ایران می‌باشد. علی شمخانی دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران نیز درباره ضرورت تقویت همکاری با مسکو سخن گفته است. در عین حال، رسانه‌های اصولگرا به طور فعال تصریح کردند که حضور هواپیماهای روسیه در ایران موقعیت منطقه‌ای این کشور را تقویت کرده و همچنین به رویارویی با دشمنان سنتی یعنی امریکا و اسرائیل کمک خواهد کرد.
 
دشوارترین وظیفه بر عهده علی لاریجانی رئیس مجلس شورای اسلامی و علاءالدین بروجردی رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس بود که تلاش کردند توضیح دهند هیچ پایگاهی در اختیار کسی قرار داده نشده است. در سخنان آنها صرفا از فرودگاهی صحبت شده است که بمب‌افکن‌های استراتژیک روسیه تنها پیش از حمله به مواضع داعش در آن سوخت‌گیری کرده‌اند. اما از سوی دیگر، با توجه به مشکلات فنی نیروی هوایی ایران، مسکو ناگزیر به ایجاد زیرساختی برای سرویس‌دهی به هواپیماهای خود در فرودگاه همدان شد (حتی بدون استقرار بخش حفاظت). در این راستا، اعضای پارلمان روسیه درخصوص اعلام آمادگی بی‌درنگ برای قانونی‌کردن حضور نیروی هوایی روسیه در پایگاه شهید نوژه همانند پایگاه حمیمیم سوریه، از همکاران ایرانی خود پیشی گرفتند.
 
در حال حاضر تصمیم گیران ایرانی موفق شده اند به وضعیت مطلوب دست یابند؛ به­طوری­که صدای رسانه‌های ایرانی منتقد به دلیل کمپین فعال حمایت از حضور روسیه که توسط منابع رسانه‌ای گسترده انجام می‌شود، خاموش شده است. در این میان، نکته شایان توجه سکوت سیاستمداران اصلاح‌طلب است.
 
عملگرایی در مقابل ایدئولوژی
به طور سنتی سکوت سیاستمداران ایرانی اصلاح­طلب که نگاه منتقدانه­ای به روسیه دارند به سادگی قابل درک بوده است. از یک سو، تصمیم پذیرش نیروی هوایی روسیه در پایگاه هوایی همدان، توسط سران عالی­رتبه ایران و با حمایت نظامیان کشور که دارای محبوبیت هستند اتخاذ شده است. هرگونه اعتراض به این تصمیم می­تواند از سوی غیراصلاح‌طلبان به عنوان مخالفت با نظام تلقی شود که این مسئله به دلیل تشدید مبارزه سیاسی در کشور و سرخوردگی رو به‌رشد مردم در پی اجرای توافق هسته‌ای که از جانب اصلاح‌طلبان حمایت می‌شد و همچنین انتخابات قریب‌الوقوع ریاست جمهوری به نفع اصلاح‌طلبان نیست. از سوی دیگر، در نخبگان سیاسی ایران این اجماع وجود دارد که بقای رژیم سوریه برای حفظ موقعیت ایران به عنوان یک قدرت منطقه‌ای پیشرو از اهمیت حیاتی برخوردار است. در این شرایط فراهم‌آوردن برتری و تسلط ارتش سوریه به هر قیمتی ضروری است حتی اگر مغایر با برخی اصول و ارزش های ایدئولوژیک باشد. واگذاری پایگاه هوایی شهید نوژه با رفع نیاز و فراهم کردن الزامات نیروی هوایی روسیه، امکان تشدید بمباران را برای مسکو فراهم می‌کند که این امر به نفع رژیم بشار اسد و حامیان وی است که در حال حاضر توفیقات چندان محسوسی در حلب و دیگر میادین جنگ به دست نیاورده اند.
 
مسکو  نزدیک‌تر می‌شود
روسیه با استقرار نیروی هوایی خود در همدان، به دنبال اهداف بزرگی است که راحت‌تر به دمشق کمک نماید. علاوه بر این، تمرکز بیش از حد بر جنبه­های مثبت عملیات نظامی روسیه در سوریه با استفاده از پایگاه هوایی شهید نوژه (همچون صرفه­جویی در سوخت، افزایش امنیت پرواز، عدم افزایش گروه پرواز و نیروی هوایی در پایگاه حمیمیم) می­تواند دیگر عواقب تصمیم مسکو را پوشیده نگه دارد. پیش از هر چیز، استقرار نیروی هوایی روسیه در ایران، هرچند به صورت محدود و موقتی، در کل موجب تقویت و تحکیم همکاری ایران و روسیه خواهد شد.
 
از سال 2012 دولت روسیه با نگرانی از روند اوضاع در خاورمیانه و همچنین امکان فرضی چرخش ایران به غرب تلاش دارد به منظور تضمین نزدیکی راهبردی ایران و روسیه، در سطحی جدید با تهران گفت­وگو نماید. سودمندی حضور در ایران که از جمله کشورهایی است که دست کم نگاه مثبتی به روسیه دارند، هم در دیدار سه جانبه پوتین، روحانی و علی­یف و همچنین در تغییرات اخیر در روند روابط ترکیه – روسیه نشان داده شد که احتمالاً تلاش‌های تهران هم به آغاز این روند کمک کرده است.
 
با وجود این در طول چهار سال گذشته روسیه و ایران توانسته اند بنیان محکمی را در روند روابط دوجانبه پایه­گذاری کنند. هرچند در روابط دو کشور مسائل اقتصادی بنیان شکننده­ای پیدا کرده است. به‌طوری‌که از  سال 2010 حجم سرمایه‌گذاری‌های ایران و روسیه ناچیز باقی مانده و گردش مالی دو کشور افت کرده است. در سال 2014 این روند نزولی پس از تثبیت حجم تجارت به میزان 1.7 میلیارد دلار امریکا، به طور موقت متوقف گردید، اما در سال 2015 دوباره از سرگرفته شد. در نتیجه، حجم گردش مالی دو کشور به کمترین میزان طی 10 سال اخیر، یعنی به 1.2 میلیارد دلار رسیده است. به این دلیل مسکو و تهران ناگزیر شدند به مسائل منطقه‌ای که در آن­ها منافع مشترکی دارند رجوع نمایند. در حال حاضر، برای برقرارماندن گفت‌وگو بین مسکو و تهران ارائه چیزی پربارتر از مسئله سوریه غیرممکن است. با این حال، هر چند دو کشور برای مدت طولانی سیاست­های موازی را در سوریه دنبال کردند، اما تعامل آنها اقتضائی و بر حسب موقعیت بوده است. در هر صورت، روند کند پیشروی ارتش سوریه در حلب همراه با تلفات بسیار ایران و متحدان آن در سوریه، اوضاع را تغییر داد و تهران به این تصمیم رسید که پایگاه هوایی شهید نوژه را به روی هواپیماهای روسیه بگشاید و به سمت نزدیکی بیشتر به مسکو گام بردارد، امری که برای مسکو هم لازم بود.
 
علاوه بر این، کرملین پس از نشان دادن عزم راسخ برای تعامل با ایران در سوریه و پس از کاستن از ترس‌ها و نگرانی­های موجود در تهران، با استفاده از پایگاه همدان، به طور قابل ملاحظه­ای اعتماد ایران را نسبت به خود تقویت کرده است. به ویژه، رسانه‌های ایران اعلام کرده‌اند دولت روسیه با استقرار بمب‌افکن‌های سنگین در همدان، نگرانی تهران را از بابت روگردانی احتمالی مسکو در پی وعده سران کشور عرب حوزه خلیج فارس برای افزایش سرمایه­گذاری در اقتصاد روسیه و وعده­های غرب برای تخفیف تحریم­های مرتبط با موضوع کریمه علیه روسیه رفع کرده است.
 
منطقه ساکت است
گفتنی است، زمان آغاز عملیات نیروی هوایی روسیه در پایگاه هوایی شهید نوژه بسیار مناسب و ­به­موقع انتخاب شده بود. بدون شک، این تصمیم برای بسیاری از کشورها چه در منطقه و چه خارج از آن غیرمنتظره بوده است. با این حال، روسیه انتظار دارد واکنش کشورهای خاورمیانه و غرب بسیار محتاطانه و عملگرایانه باشد. از قرائن چنین برمی­آید که کرملین امیدوار است امریکا سرگرم رقابت­های انتخاباتی باشد، اروپا هم به امور جاری داخلی خود مشغول است، ترکیه نیز ریسک نخواهد کرد تا شروع مذاکرات خود با مسکو را زیر سوال ببرد. کشورهای عرب حوزه خلیج فارس نیز جرأت ندارند به تنهایی به جنجالی دامن بزنند. طبق محاسبات سران سوریه، مصر و اسرائیل هم در روند فعلی مناسبات خود با روسیه به این موضوع اعتراض نخواهند کرد. در حال حاضر، انتظارات روسیه برآورده شده است. در این میان، استفاده نیروی هوایی روسیه از پایگاه هوایی همدان اثر روانی قابل توجهی بر منطقه خواهد نهاد، ضمن آنکه بیانگر این مطلب خواهد بود که سوریه تنها کشوری نیست که حاضر است مسکو را به سرزمین خود راه دهد. به‌خصوص، با درک این واقعیت که نیروهای نظامی روسیه اجازه ورود به ایران را کسب کرده‌اند، یعنی ورود به کشوری که تا پیش از این به مدت بیش از 37 سال به هیچ نیروی نظامی خارجی اجازه حضور در خاک خود را نداده بود، این اثربخشی قوی­تر هم خواهد شد.
 
در پایان باید گفت، توسعه روزافزون مناسبات روسیه و ایران تا حد زیادی وابسته به اوضاع سوریه است. همان‌طور که این جریان (پرواز بمب افکن های روسی از پایگاه هوایی شهید نوژه) نشان داد، هرچه نبرد در حلب شدیدتر باشد تهران تعامل نزدیکتری با مسکو خواهد داشت، که این مسئله به نوبه خود موقعیت مسکو را مستحکم خواهد ساخت.


----------
منبع اصلیhttp://carnegie.ru/commentary/2016/08/22/ru-64368/j3rs

 
کد مطلب: 1889