بازگشت ترکمنستان؛ نتیجه یک «گریزناپذیری ژئوپلیتیک»

تاریخ انتشار : يکشنبه ۲۵ تير ۱۳۹۶ ساعت ۲۲:۱۹
Share/Save/Bookmark
 
بهروز قزل: خیزهای اخیر ترکمنستان برای ترمیم روابط و گسترش تعاملات سیاسی و اقتصادی با ایران، علاوه بر ابتکارعمل دستگاه سیاست خارجی و کارآمدی نسبی سیاست های منطقه ای در حوزه شمال شرقی، متأثر از وضعیت گریزناپذیری ژئوپلیتیک ترکمنستان و اهمیت مسئله امنیت صادرات انرژی برای این کشور است. فارغ از رفتارهای غیرقابل پیش بینی گاه وبی گاه این همسایه شمال شرقی، به نظر می رسد که ترکمنستان هیچ گاه قادر نخواهد بود از مزیت هایی که ایران ارائه می کند چشم پوشیده و برای مدتی طولانی نسبت به جغرافیای غیرقابل تغییر خود بی تفاوت باشد. این گریزناپذیری ژئوپلیتیک، نه تنها در بحث صادرات انرژی و مسیرهای انتقال، بلکه، احتمالا در همکاری های امنیتی و انتظامی مانند مقابله با تروریسم و مبارزه با قاچاق مواد مخدر و سایر جرایم سازمان یافته نیز خود را نشان خواهد داد ...
 
ایراس: روابط ایران و ترکمنستان در دوره اخیر، نمایشی از قبض و بسط های متناوب بوده است. افتتاح راه آهن ۹۲۰ کیلومتری قزاقستان-ترکمنستان-ایران در سال 1393 به عنوان کریدور ریلی شمالی-جنوبی شرق دریای خزر که نزدیک به 700 کیلومتر آن در خاک ترکمنستان واقع شده است، امیدهای بسیاری را برای توسعه بیش از پیش همکاری ایران با این همسایه شمالی متبلور کرد. نمایشگاه های متنوعی با هدف معرفی ظرفیت های اقتصادی و خدماتی ایران در ترکمنستان برپا شده و ایران نیز میزبان طرف ترکمنی در برخی نمایشگاه های خود بود. دیدار بردی محمداف، رئیس جمهور ترکمنستان با رهبر و ریاست جمهوری ایران نیز، تأکید دوباره ای بود بر اهمیت روابط بین دو کشور. دعوت از وزیر دفاع ایران و بررسی فرصت های همکاری دفاعی در مبارزه با تروریسم نیز یکی دیگر از فرازهای تعاملات بین ایران و ترکمنستان محسوب می-شود. با وجود این، نمونه های مذکور، گویای تمام جوانب روابط فی مابین نبوده و می بایست به برخی چالش ها نیز اشاره شود.
 
بروز برخی اختلاف ها در دریای خزر، کارشکنی در عبور و مرور مسیرهای ترانزیتی و اقدام ناگهانی در قطع کردن گاز صادراتی به ایران که به ترتیب موجب تنش محدود در روابط بین دو کشور، اختلال در سیستم حمل و نقل بار در مرزهای باجگیران، اینچه برون و سایر مرزهای مشترک و در نهایت، ایجاد مشقت برای ساکنان استان های مصرف کننده گاز ترکمنستان و حتی ایجاد دشواری هایی برای دولت در تأمین گاز این مناطق شد، نمونه هایی است که در بررسی سیر روابط ایران و ترکمنستان در دوره اخیر، غیرقابل چشم پوشی است. با وجود این، در همین دوره مذکور ترکمنستان بیشترین مراودات تجارت خارجی ایران با آسیای مرکزی را به خود اختصاص داده است.
 
بررسی روند ۱۰ ساله تجارت ایران با ترکمنستان در بازه زمانی سال ۱۳۸۴ تا سال ۱۳۹۴ نشان می‌دهد که صادرات ایران به این کشور تا سال ۱۳۹۳ با نرخ رشدی قابل توجه صعودی بوده و از سال ۱۳۸۸ از واردات پیشی گرفته و در نهایت منجر به مثبت شدن تراز تجاری ایران تا به امروز شده است. بدون در نظر گرفتن افت صادرات در سال ۱۳۹۴ ترکمنستان را می‌توان  کشوری دانست که جریان صادرات ایران به آن در یک دهه گذشته از رشدی پایدار برخوردار بوده است.
 
روابط ایران و ترکمنستان از پویش های سطح منطقه ای و بین المللی نیز بی تأثیر نمانده است. در سطح منطقه ای شاید مهم-ترین عامل مؤثر وضعیت افغانستان است. علاوه بر آن، مناسبات بین کشورهای آسیای مرکزی و سازوکارهای اقتصادی و امنیتی حاضر در این منطقه نیز تأثیرگذار بوده است. وضعیت امنیتی افغانستان و تحولات مربوط به ظهور و افول جریانات افراط گرا و تروریستی در این کشور، از آنجا که یکی از مسیرهای تجاری جنوبی پیش روی ترکمنستان، افغانستان است، بر کم و کیف روابط با ایران بی تأثیر نیست. بازتعریف مسیرهای سنتی مبادلات تجاری در منطقه، اعم از مسیرهای تاجیکی و ازبکی نیز بر امنیت بازرگانی خارجی ترکمنستان مؤثر است که در مجموع، بر کاهش و یا افزایش وزن ژئوپلیتیکی ایران به-عنوان فراهم آورنده حاشیه امن تجارت خارجی این همسایه شمال شرقی، تأثیر می گذارد. در سطح بین المللی نیز، توسعه استراتژی آسیایی چین و نگاه ویژه به منطقه آسیای مرکزی، به ویژه در بخش تأمین نیازهای انرژی و تبدیل شدن به بزرگترین خریدار منابع هیدروکربنی این کشورها از یک سو و حضور محسوس ایالات متحده در قالب سازوکارهایی مانند 5 + 1 (پنج کشور آسیای مرکزی بعلاوه آمریکا) از سوی دیگر، همه، بر حدود و ثغور نقش آفرینی ایران در این منطقه و تعریف جایگاه ایران در چشم انداز استراژی های کلان این کشورها نقش آفرین است. بازخیزش روسیه برای حضور مؤثرتر در آسیای مرکزی و حتی بازیگری در تحولات افغانستان، خود عامل مهم دیگری است که نمی توان از آن چشم پوشید.
 
با تمام این اوصاف و به رغم چالش های مذکور، سفر اخیر (فروردین 1396) وزیر امور خارجه ایران به عشق آباد، مهم است. دیدار مقامات دو کشور در حاشیه نشست سران اکو در اسلام آباد (اسفند 1395)، دعوت دوباره از بخش های اقتصادی ایران برای مشارکت در نمایشگاه های ترکمنستان، افزایش تعداد تماس های مقامات و ابراز علاقمندی سران دو کشور برای احیا و گسترش روابط بین دو همسایه، نویدبخش صفحات تازه ای در روابط دوجانبه ایران و ترکمنستان است. اما دلیل این چرخش ها در رفتار سیاست خارجی ترکمنستان چیست و علل فراز و فرودهای دوره ای رفتار این کشور به ویژه در قبال ایران کدام است؟
 
نخستین ترس بزرگ ترکمنستان در سال های پس از استقلال، تداوم سیطره روسیه و تعیین کنندگی مسکو در مقدرات اقتصادی این کشور بود. بنابراین، چندگانه سازی مسیرهای انتقال انرژی و کاستن وابستگی به مسیرهای روسی در سرلوحه برنامه های ترکمنستان واقع شد. تاسیس مسیر ایران (کرپجه-کردکوی) در دهه 1990، تلاش برای عملیاتی کردن مسیرهای ترانس خزر و خط لوله تاپی (TAPI) در این راستا بود. اما تا نزدیک به دو دهه پس از استقلال و احداث مسیر شرقی به سمت چین، سایه وابستگی به مسیرهای روسی همچنان باقی ماند. با ورود چین، از بار سنگین روسیه کاسته شد اما مدتی نگذشت که خود چین نیز، ترس هایی را در دل رهبران منطقه برانگیخت. این بار، برنامه ریزی های جدیدی برای کاستن از نقش تعیین کننده مسیرهای چینی به دغدغه جدید این کشورها، به ویژه برای ترکمنستان تبدیل شد. در ادامه، تلاش های مشخص تری برای عملیاتی کردن تاپی و مسیر غربی از دریای خزر صورت گرفت. اما این مسیرها نیز مشکلات خاص خود را داشته اند. تاپی، با دیوار بلند ناامنی در افغانستان و بی ثباتی در روابط پاکستان و هند روبرو است و ترانس خزر نیز، علاوه بر تأثیرگذاری وضعیت رژیم حقوقی خزر و مناسبات قدرت ها در قفقاز جنوبی، مشکلات فنی-مهندسی و نیز مسائل زیست محیطی این دریا را پیش روی خود دارد. مسیر روسی نیز همچنان نامطلوب است و به نظر می رسد روسیه نیز رغبتی برای احیای این بخش از روابط با ترکمن ها ندارد. در این وضعیت، بازهم تنها گزینه سهل الوصول که پیش روی ترکمنستان است، مسیر ایرانی است که با مزیت های ژئواکونومیک و ویژگی های ژئوپلیتیک خاص خود، از چشم انداز تامین کنندگی امنیت صادرات انرژی توجیه پذیر بوده و در چارچوب عقلانیت اقتصادی، غیرقابل چشم پوشی است.
 
در چشم اندازی دیگر، گفته می شود که هم اکنون 87 طرح با مشارکت و سرمایه‌گذاری ایرانی ها در خاک ترکمنستان در حال انجام است. حدود 30 شرکت ایرانی و ثبت شده رسمی در خاک ترکمنستان مشغول فعالیت بوده و حجم مبادلات تجاری دو کشور در سال 1395 به رقم 1.7 میلیارد دلار رسیده است (البته این رقم احتمالا بدون محاسبه مبادلات مربوط به گاز و نقت می باشد، چرا که برآوردهای دیگری، این رقم را با احتساب تمام مواد مبادلاتی بین دو کشور تا 3.7 میلیارد دلار نیز اعلام کرده اند).
 
با تمام این ها، خیزهای اخیر ترکمنستان برای ترمیم روابط و گسترش تعاملات سیاسی و اقتصادی با ایران، علاوه بر ابتکارعمل دستگاه سیاست خارجی و کارآمدی نسبی سیاست های منطقه ای در حوزه شمال شرقی، متأثر از وضعیت گریزناپذیری ژئوپلیتیک ترکمنستان و اهمیت مسئله امنیت صادرات انرژی برای این کشور است. فارغ از رفتارهای غیرقابل پیش بینی گاه وبی گاه این همسایه شمال شرقی، به نظر می رسد که ترکمنستان هیچ گاه قادر نخواهد بود از مزیت هایی که ایران ارائه می کند چشم پوشیده و برای مدتی طولانی نسبت به جغرافیای غیرقابل تغییر خود بی تفاوت باشد. این گریزناپذیری ژئوپلیتیک، نه تنها در بحث صادرات انرژی و مسیرهای انتقال، بلکه، احتمالا در همکاری های امنیتی و انتظامی مانند مقابله با تروریسم و مبارزه با قاچاق مواد مخدر و سایر جرایم سازمان یافته نیز خود را نشان خواهد داد. نیازی به تصریح نیست که این وضعیت، فرصت های جدیدی را برای سیاست خارجی و منطقه ای جمهوری اسلامی ایران فراهم خواهد کرد.
 
 
نویسنده: بهروز قزل – پژوهشگر مطالعات آسیای مرکزی
 
  
کد مطلب: 3250