چالش هایی که روسیه را به افغانستان باز می گرداند؛ هروئین، داعش و آمریکا

تاریخ انتشار : دوشنبه ۳۰ مرداد ۱۳۹۶ ساعت ۱۵:۴۶
Share/Save/Bookmark
 
احسان تقوایی نیا: روسیه یک قدرت بزرگ است که با استفاده از ابزارهای بازمانده از گذشته (نظیر داشتن زرادخانه عظیم هسته ای و برخورداری از حق وتو در شورای امنیت) توانسته است موقعیت ابرقدرتی خود را به صورت نسبی حفظ کند. روسیه طی سالهای اخیر در بحران های عمده ای از جمله اوکراین و سوریه در برابر یکه تازی های غرب و به خصوص آمریکا قد علم کرد. چندی پیش نیز با استفاده از قدرت اطلاعاتی خود (که یکی از یادگارهای دوران اتحاد شوروی محسوب می شود) در ایالات متحده دست به اقداماتی زد (انجام برخی دستکاری ها در انتخابات ریاست جمهوری آمریکا، هرچند هنوز به طور کامل به اثبات نرسیده است) که باعث ایجاد اختلاف در بین سیاستمداران آمریکایی شده است. در مرحله جدید، کشور افغانستان به طرز شگفت انگیزی عرصه دیگری برای بروز و نفوذ موقعیت ابرقدرتی روسها شده است. پرسش اصلی که در این مطلب به دنبال پاسخگویی به آن هستیم این است که چه تغییراتی در فضای سیاسی و میدانی افغانستان، روسیه را به سمت تلاش برای افزایش نفوذ و حضور خود در این کشور سوق داده است؟
 
ایراس: روسیه یک قدرت بزرگ است که  با استفاده از ابزارهای بازمانده از گذشته (نظیر داشتن زرادخانه عظیم هسته ای و برخورداری از حق وتو در شورای امنیت) توانسته است موقعیت ابرقدرتی خود را به صورت نسبی حفظ کند. روسیه طی سالهای اخیر در بحران های عمده ای از جمله اوکراین و سوریه در برابر یکه تازی های غرب و به خصوص آمریکا قد علم کرد. چندی پیش نیز با استفاده از قدرت اطلاعاتی خود (که یکی از یادگارهای دوران اتحاد شوروی محسوب می شود) در ایالات متحده دست به اقداماتی زد (انجام برخی دستکاری ها در انتخابات ریاست جمهوری آمریکا، هرچند هنوز به طور کامل به اثبات نرسیده است) که باعث ایجاد اختلاف در بین سیاستمداران آمریکایی شده است. در مرحله جدید، کشور افغانستان به طرز شگفت انگیزی عرصه دیگری برای بروز و نفوذ موقعیت ابرقدرتی روسها شده است. پرسش اصلی که در این مطلب به دنبال پاسخگویی به آن هستیم این است که چه تغییراتی در فضای سیاسی و میدانی افغانستان، روسیه را به سمت تلاش برای افزایش نفوذ و حضور خود در این کشور سوق داده است؟ در پاسخ به این سوال می توان سه عامل کلیدی مبارزه با ورود مواد مخدر تولید شده در افغانستان(به خصوص هروئین) به روسیه، تلاش برای مقابله با نفوذ داعش در جمهوری های آسیای مرکزی و سرانجام نگرانی از حضور بلند مدت امریکا در افغانستان را دلایل اصلی و اولیه ذکر کرد.
 
تحرکات جدید  روسیه در افغانستان
چندی پیش مسکو یک گفتگوی سه جانبه با پکن و اسلام آباد در مورد آینده افغانستان برگزار کرد. این نشست در شرایطی بود که به نظر می رسد هند به عنوان یکی از قدیمی ترین متحدان روسیه، در حال چرخش به سوی ایالات متحده است که این امر به دلیل تحولات مکرر منبعث از ظهور قدرت چین است. در هر حال بیانیه مشترکی که پس از این گفتگوی سه جانبه منتشر شد حمایت از مذاکرات با طالبان افغانستان و نگرانی در مورد گسترش دولت اسلامی را مورد تاکید قرار داد.
 
پاکستان متحد قوی ایالات متحده در طول جنگ سرد بود، در حالی که اتحاد جماهیر شوروی دارای یک پیمان دفاعی با هند بود. پس از حمله شوروی به افغانستان، پاکستان، در همکاری با ایالات متحده، به افغانستان کمک کرد تا یک قبرستان برای ارتش سرخ باشد.در طول دهه 1990، مسکو، با همکاری دهلی نو و تهران، از اتحاد شمال علیه گروه های حمایت شده از سوی پاکستان و عربستان سعودی( نخست گلبدین حکمتیار و سپس طالبان) حمایت کرد.پس از 11 سپتامبر، مسکو از ائتلاف تحت رهبری ایالات متحده در افغانستان حمایت کرد که طالبان را از میان برد و نیروهای ائتلاف شمال که از سوی روسیه حمایت شده بودند را به قدرت رساند. روسیه همچنین پشتیبانی دیپلماتیک و تدارکاتی برای حضور نظامی آمریکا در حیاط خلوت خود ارائه داد. از سال 2009 تا 2015، روسیه به عنوان مسیری برای نیروهای ایالات متحده و ناتو شناخته می شد، که وابستگی واشنگتن به اسلام آباد را برای ارتباطات زمینی با افغانستان کاهش داد.
 
روابط مسکو با واشنگتن پس از مداخله روسیه در اوکراین، از سال 2014 به بعد بدتر شده است. در همان سال، عملیات جنگی ایالات متحده در افغانستان به پایان رسید، بدون اینکه به طرز معنی داری طالبان افغان را تضعیف کند. در شرایطی که قدرت طالبان روز به روز در افغانستان بیشتر می شود که گروه داعش نیز در افغانستان اعلام خطر کرده است. روسیه درباره تسری بحران از افغانستان به جمهوری های آسیای مرکزی ترس مشروع دارد. چنین زمینه ای باعث شده است تا روسیه باب گفتگو با طالبان برای جلوگیری از تهدید داعش را باز کند. نقش آمریکا به عنوان تضمین اصلی رژیم کنونی افغانستان و حضور فیزیکی پرسنل نظامی ایالات متحده در افغانستان، آسیب پذیری هایی است که روسیه به خوبی آن را درک می کند.در یک سناریوی شدید و بسیار نامطلوب، اتحاد روسیه با چین و پاکستان می تواند به تلاش برای ایجاد یک توافق سیاسی جدید در افغانستان بینجامد. در شرایطی که مسکو و پکن در سوریه نیز دیدگاه های مشابهی دارند، روابط روسیه و پاکستان نیز روز به روز گسترده تر می شود. مسکو ممنوعیت فروش تسلیحات به اسلام آباد را لغو کرده و چهار نوع جنگنده میگ 35 را  در سال 2017به پاکستان تحویل خواهد داد و این دو کشور اولین تمرینات نظامی مشترک خود را در پاکستان انجام دادند که به شدت دهلی نو را دلخور کرده است.

 روسیه به دنبال خنثی سازی عناصر فراملیتی مرتبط با شورشیان افغان و مبارزه با تجارت مواد مخدر است. آنها همچنین می خواهند تلاش های داعش را برای بدست آوردن نفوذ در افغانستان و پس از آن جمهوری های آسیای مرکزی در منطقه متوقف کند. تحولات نشان می دهد روس ها در حالی به طالبان افغان مشروعیت داده اند، که لزوما شبکه حقانی را به عنوان مصالحه در نظر نمی گیرند. ورود روسیه به یک تلاش صلح آمیز در افغانستان با حمایت دولت های منطقه موجب احترام به  این کشور به عنوان یک قدرت بزرگ با نفوذ در آسیای میانه می شود.
 
تلاش روسیه برای مقابله با ترانزیت مواد مخدر
تولید هروئین در افغانستان از زمان مداخله آمریکا در افغانستان در سال 2001 چند برابر شده است، به طوری که بر اساس آمارها این مقدار در سال 2012، 19 برابر بیشتر از سال 2001 بوده است. این در حالی است که روسیه بزرگترین بازار این ماده مخدر در جهان بوده است و مشکلات عمده ای را در تجریه کرده است. قضیه آنچنان پیچیده شده است که دولت روسیه این موضوع را به عنوان یک نتیجه عمدی از سیاست خارجی ایالات متحده نسبت به روسیه در افغانستان میبینند.بنابرانی طبیعی است که روسیه مداخله آمریکا در افغانستان و تداوم این حضور را به زیان منافع خود می بیند. تلاش برای ایجاد ترتیباتی جدید برای رهایی از این تنگناها از جمله مسائلی است که مسکو دنبال می کند.
 
حضور درازمدت آمریکا در افغانستان
 یکی از نگرانی های خاص روسیه حضور نظامی طولانی مدت آمریکا در افغانستان است. تعدادی از کارشناسان ارتش روسیه معتقدند که ایالات متحده به دلیل موقعیت استراتژیک خود در قلب آسیا و نقش استراتژیک آن در ژئوپلیتیک اوراسیا، افغانستان را ترک نخواهد کرد. این سناریو به نوبۀ خود می تواند منجر به ایجاد یک درگیری در افغانستان با ابعاد تازه ای بشود.
 
نفوذ داعش به آسیای مرکزی
در نهایت نگرانی مسکو این است که بی ثباتی های افغانستان به جمهوری های آسیای مرکزی تسری یابد.  امروزه کشورهای آسیای مرکزی با مشکلات امنیتی جدیدی مواجه شده شده است، به طوری که چالش ها و ظهور تهدیدات کاملا جدید،دولت های سکولار این منطقه را تهدید می کند که این امر بدون تردید یک مانع جدی برای مدرنیزاسیون است.یکی از چالش های امنیتی پیرامون جمهوری های آسیای مرکزی وضعیت در افغانستان همسایه است کهپدیده های بحران همچنان در حال افزایش است. این امر به عنوان خطرناک ترین تهدید علیه منطقه آسیای مرکزی پس از آن مطرح شد که از سال 2014 شاهد تمرکز ستیزه جویان در شمال افغانستان (در مرز با تاجیکستان، ترکمنستانو ازبکستان) بوده ایم. بر اساس آمار شورای امنیت سازمان ملل در مارس 2015، حدود 6500 تروریست خارجی در افغانستان حضور داشته اند که تعداد عمده از آنها از اعضای جنبش اسلامی ازبکستان بوده اند. بر اساس برآوردهای محققان روس، اگر افغان را نیز به مبارزان در افغانستان اضافه کنیم بیش از 50 هزار تروریست در این کشور حضور دارند. این تهدیدات از طرف افغانستان، نه تنها تهدیدی از جانب اسلام رادیکال است، بلکه داراییک بعد کاملاً نظامی نیز است.
 
مرزهای مشترک روسیه با جمهوری های آسیای مرکزی به دردسری بزرگ برای مسکو تبدیل شده است. آسیای مرکزی منبع چند حمله به روسیه در دهه های اخیر بوده است.ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه در سپتامبر 2015، در سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل متحد، درباره تهدید رو به رشد تروریسم بین المللی در منطقه  ابراز نگرانی کرد.
 
بدون تردید یک افغانستان ناپایدار می تواند به فهرست مشکلات موجود در جامعه مدنی  تاجیکستان و به میزان کمتری در ازبکستان و ترکمنستان اضافه کند. هرچند ادامه این تهدیدات و خطرات می تواند حضور امنیتی روسیه در آسیای میانه و ارتباط دائمی با سازمان امنیت و همکاری اروپا را تضمین کند.روسیه خواستار نفوذ در افغانستان برای تقویت منافع امنیتی خود در آسیای مرکزی است، در عین حال روسیه، مانند چین، می خواهد مانع از حضور درازمدت ایالات متحده در مرزهای آسیای مرکزی و جنوبی شود.
 
چشم انداز روابط روسیه با افغانستان
با وجود تلاش روسیه برای افزایش نفوذ در افغانستان اما این موضوع دارای چشم انداز مساعدی نیست. سیاست ها و رویکردهای مسکو در قبال افغانستان عمدتا پاسخی به رفع تهدیدات بوده است و نه ابتکاراتی برای بهبود مناسبات سیاسی و  تجاری. علاوه بر این باید این امر را مدنظر قرار داد که روسیه دارای منابع اندکی جهت اعمال نفوذ در افغانستان است. اصولا افغانستان از جایگاه والایی در سیاست خارجی روسیه(و همچنین روسیه در سیاست خارجی افغانستان) برخوردار نبوده است و به نظر نمی رسد این امر با تغییرات عمیقی مواجه شود. تحولات صورت گرفته در افغانستان باعث شده است تا این توافق بین تحلیلگران امنیتی و سیاست گذاران در روسیه صورت بگیرد که  کشورشان دارای توانایی محدودی برای تأثیرگذاری بر سیاست های افغانستان است. با وجود این که انتظار می رود که همکاری روسیه و جمهوری های آسیای میانه بر روی مشکلات و فرصت های مختلف مربوط به افغانستان با توجه به منافع مشترک متقابل، به ویژه هدف آماده شدن برای هر نوع ناامنی از افغانستان یک روند نسبتا  آشکار باشد، اما آنچه مشخص است انگیزه های مختلف طرفین از این موضوع است. برخی بی اعتمادی ها به روسیه مانع ا همکاری های واقعی منطقه ای در این زمینه شده است.البته این بدان معنا نیست که روسیه بخواهد از افغانستان خارج شود، بلکه دولت روسیه به وضوح می خواهد خطوط ارتباطی با رهبران افغان را در سطح ملی و محلی، از جمله طالبان حفظ کند. البته روسها باید به این امر توجه داشته باشند که نمی توانند در طولانی مدت با گروه های مختلف متعارض در افغانستان مناسبات داشته باشند،چرا که انتخاب یک گروه دوست می تواند دشمنی گروه دیگر را برای انها به ارمغان بیاورد.
 

 نویسنده: احسان تقوایی نیا - پژوهشگر مطالعات اوراسیا


منابع:
1- http://nationalinterest.org/feature/russia-returns-afghanistan-19040?page=2
2- Kazantsev A.A, CENTRAL ASIA: SECULAR STATEHOOD CHALLENGED BY RADICAL ISLAM, valdaiclub, VALDAI PAPERS2 (42), January 2016.pag6-11
3- https://www.bishkekproject.com/memos/13
4- http://www.faratab.com/news/2650
5- احسان تقوایی نیا،۲۵ سال پس از خروج شوروی؛ آیا تاریخ در افغانستان تکرار می شود؟،موسسه ایراس، ۲۶ بهمن ۱۳۹۲ (http://www.iras.ir/fa/doc/note/341)

 
 
کد مطلب: 3303