آیا نزدیکی ترکیه به ایران و روسیه پایدار خواهد بود؟

تاریخ انتشار : يکشنبه ۱۹ شهريور ۱۳۹۶ ساعت ۱۰:۰۳
Share/Save/Bookmark
 
سونر کاگاپتای: اخبار حکایت از آن دارد که آنکارا، تهران و مسکو موافقت نمودند تا در شمال استان ادلب سوریه با یکدیگر همکاری نمایند. کنار گذاشتن اختلافات میان این سه کشور در خصوص بحران سوریه این سوال مهم و کلیدی را به ذهن متبادر می سازد که آیا ترکیه می تواند دوست خوب یا حتی متحد ایران و روسیه در سوریه و فراتر از آن باشد؟ تاریخ گویای آن است که پایداری هرگونه دوستی ترکیه با دو همسایه خود دشوار خواهد بود، مگر آنکه گسستی در روابط ترکیه و ناتو ایجاد گردد ...
 
ایراس: اخبار حکایت از آن دارد که آنکارا، تهران و مسکو موافقت نمودند تا در شمال استان ادلب سوریه با یکدیگر همکاری نمایند. کنار گذاشتن اختلافات میان این سه کشور در خصوص بحران سوریه این سوال مهم و کلیدی را به ذهن متبادر می سازد که آیا ترکیه می تواند دوست خوب یا حتی متحد ایران و روسیه در سوریه و فراتر از آن باشد؟ تاریخ گویای آن است که پایداری هرگونه دوستی ترکیه با دو همسایه خود دشوار خواهد بود، مگر آنکه گسستی در روابط ترکیه و ناتو ایجاد گردد.
 
نگاه ترک ها به همسایگان خود چگونه است؟
روسیه دوازده همسایه دارد که در سه گروه جای می گیرند: خاورمیانه (شامل ایران، عراق و سوریه)؛ قفقاز (شامل ارمنستان، جمهوری آذربایجان و گرجستان)؛ اروپا (شامل قبرس، یونان و بلغارستان) و همسایگانی شامل روسیه، رومانی و اوکراین که دارای مرز دریایی با آن ها بوده و دسترسی این همسایگان به آب های بین المللی از طریق تنگه های ترکیه صورت می گیرد. روابط آنکارا با این همسایگان به توضیح گرایش کنونی این کشور کمک می کند.
 
نادیده گرفتن گروه بزرگتر:
در طول شش سده حکومت عثمانی ها (1299 تا 1923)، ترک ها تمامی همسایگان خود به جز روسیه و ایران را شکست داده و بر آن ها مسلط شدند. مقاومت و تاب آوری ایران و روسیه، جایگاه این دو کشور را در نگرش های معاصر ترکیه و جهان بینی سیاست خارجی این کشور ارتقا بخشیده است.
 
در حالی که ترکیه در قبال همسایگان خود می تواند نگاه و رفتار از بالا به پایینی داشته باشد و نگرانی های همسایگان خود را نادیده گرفته و حتی در امور داخلی آن ها مداخله کند – بطوریکه در عراق، بلغارستان و اخیرا در سوریه انجام داده است – به لحاظ تاریخی، ترکیه هیچ گاه در تقابل با روس ها یا ایرانیان نبوده و هیچ گاه این دو را نادیده نگرفته است.
 
ترس از روس ها:
در طول سده های هجده و نوزده میلادی، روسیه نه تنها مانع تفوق عثمانی ها بر خود شد، بلکه به دفعات آن ها را نیز شکست داده که غالبا باعث جنگ افروزی هایی شده بود. علاوه بر این، سیاست های روسیه به انحاء مختلف در افول امپراتوری عثمانی از قرن نوزده میلادی به بعد نقش داشته است. در نتیجه این جنگ ها، روسیه اراضی گسترده و غالبا سرزمین های متعلق به ترکیه و مسلمانان در اطراف دریای سیاه همچون خانات کریمه (جنوب روسیه و اوکراین کنونی) و بخش های بزرگی از شمال و جنوب قفقاز را از کنترل عثمانی ها خارج ساخته بود. در منطقه بالکان، روسیه تزاری از جنبش های ملی گرایانه در میان یونانیان، بلغارها، صرب ها و رومانیایی ها حمایت و به جدایی آن ها از امپراتوری عمثانی کمک کرده بود و در نهایت منتج به خروج نسبتا کامل عثمانی از اروپا شد.
 
تمامی این روایت ها، ترس ریشه دار تاریخی ترکیه از روسیه و تصمیمی که آنکار بلافاصله پس از شروع جنگ سرد و در پی درخواست جوزف استالین در سال 1946 برای دریافت سرزمین از ترکیه به عضویت ناتو درآمد را توضیح می دهد. از زمان عضویت ترکیه در ائتلاف ناتو در سال 1952، این سازمان به بنیان امنیت ترکیه علیه روسیه تبدیل شده است.
 
ترس از روسیه همچنین به دلایل شخصی و تاریخی نیز در ترکیه وجود دارد. هنگامی که تزارها سرزمین های عثمانی را تسخیر کردند، در چند دهه غالبا اقدام به پاکسازی ترک ها و مسلمانان از این اراضی نموده و لذا بازماندگان را مجبور به گریختن به سمت ترکیه نمودند. به عنوان مثال، هنگامی که روس ها در قرن نوزده میلادی منطقه قفقاز شمالی را از دست عثمانی ها خارج ساختند، جمعیت بومی قوم چرکس را که حدود یک میلیون نفر بودند، به سرزمین هایی گسیل داشتند که در اختیار عثمانی ها بود. در آن زمان، جمعیت مسلمانان ترک در ترکیه معاصر حدود ده میلیون نفر بود. بسیاری از دیگر گروه های ترک و مسلمان همچون چچن ها در قفقاز شمالی و تاتارها در کریمه، به اجبار از سوی روسیه به امپراتوری عثمانی منتقل شدند. شهروندان ترک که از نسل رانده شدگان از سوی روس ها بودند، به آسیب روحی تاریخی ترکیه افزود و منتج به ترس از – و عداوت نسبت به – روسیه شد.
 
جدی گرفتن ایرانی ها:
به لحاظ تاریخی، روابط ترکیه با ایران بطور گسترده ای با روابط ترکیه و روسیه متفاوت است. امپراتوری های عثمانی و ایران همسایگان یکدیگر در قرن پانزده به حساب می آمدند و در آن زمان به دنبال تسلط بر سرزمین هایی بودند که در حال حاضر شرق ترکیه و غرب ایران را شامل می شود. پس از 166 سال جنگ ناتمام و بی حاصل (بین سال های 1473 و 1639) که نتیجه ای جز ورشکستی اقتصادی در بر نداشت، ترک ها و ایرانیان به توازن قدرت تاریخی ای دست یافتند و موافقت نمودند تا به هر قیمتی مانع از منازعات آتی میان یکدیگر شوند.
 
این توازن قدرت کماکان بر روابط آنکارا و تهران حاکم است. متعاقب آن، به جز چند جنگ در عراق در سده نوزده میان عثمانی ها و سلسله قاجار و تبادل سرزمین در قرن بیستم، مرز میان ترکیه و ایران، باثبات ترین مرز در خاورمیانه بوده و تقریبا از زمان تعیین مرزها در سال 1639، تغییری نکرده است.
 
بر اساس آنچه اشاره شد، سیاست خارجی آنکارا در قبال مسکو و تهران به ترتیب منبعث از ترس و احتیاط است. در مقابل، نگاه روس ها به ترکیه به عنوان همسایه ای کوچک و آزاردهنده است که غالبا و به درستی در معرض قدرت و تنبیهات روسیه می باشد. به بیانی ساده، مسکو نگاهی از بالا به پایین به آنکارا دارد. متعاقب این نگاه، روسیه به سیاست های ترکیه در سوریه ای که آنکارا تلاش خود را برای کنار زدن رژیم بشار اسد که مورد حمایت روسیه است، با خفت و حقارت نگاه کرده و از هیچ گونه تلاشی برای ارائه تضمین به ترکیه مبنی بر آنکه پیروز جنگ داخلی سوریه نخواهد بود، دریغ نخواهد کرد. هدف نهایی ولادیمیر پوتین در سوریه تحقیر آنکارا و رجب طیب اردوغان است تا به ترک ها یادآوری کند چرا آن ها کماکان باید از روس ها واهمه داشته باشند. این موضوع در میان دیگر سیاست های روسیه بیانگر آن است که چرا مسکو روابط خود را با یگان های مدافع خلق سوریه (ی پ گ)، به عنوان گروهی که همسویی نزدیکی با حزب کارگران کردستان ترکیه (پ ک ک) دارد، برقرار ساخته است.
 
در حالی که واشنگتن نیز روابط خود با یگان های مدافع خلق سوریه را قوام بخشیده است، همکاری ایالات متحده با کردها مشخصا محدود به مناطق سوریه همچون رقه و در مناطقی که داعش در آن جا حضور دارد، می باشد. از سوی دیگر و دقیقا برخلاف سیاست ایالات متحده، همکاری روسیه با یگان های مدافع خلق سوریه در مناطقی از سوریه بوقوع پیوسته که داعش در آنجا حضور ندارد، مانند منطقه عفرین که از شمال و غرب در مجاورت ترکیه و از شرق و جنوب در محاصره شورشیان تحت الحمایه ترکیه است. مشخص است که تعامل روسیه با یگان های مدافع خلق سوریه علیه ترکیه است. هر توافق موقتی که روسیه با ترکیه در سوریه بدست آورد، اما در بلندمدت مسکو از بسیاری از همپیمانان و نیروهای نیابتی خود در آنجا برای زیر سوال بردن منافع ترکیه استفاده خواهد کرد.
 
در حالی که ایران موضع خصمانه ای بصورت آشکارا در قبال ترکیه در سوریه اتخاذ نکرده است، اما تهران بر این باور است که حمایت آنکارا از شورشیانی که در جنگ با رژیم سوری تحت حمایت ایران هستند، نقض توافق تاریخی توازن قدرت دو کشور است. در این شرایط، تهران که شانس و متحدانش در بحران سوریه در جایگاه بالا و بهتری قرار دارند، تلاش خواهد کرد تا توازن قدرت تاریخی خود با آنکارا را مطابق با تعریف و معیارهای خود احیا نماید. با این حال، از نظر ایران، چنین اقدامی مستلزم قطع کامل حمایت های ترکیه از شورشیانِ ضدبشار اسد است. در این چارچوب، هر قدمی که ایران نسبت به ترکیه در بحران سوریه بر می دارد – از جمله همکاری دو طرف در استان ادلب که به آن اشاره شد – در راستای هدف گسترده تر ایران با محوریت برقراری مجدد توازن قدرت بوده، بطوریکه ترکیه، کنترل ایران (و حتی کنترل عیان تر روسیه) بر سوریه را به رسمیت بشناسد.
 
تنها سناریویی که ترکیه نگاه تاریخی خود به روسیه و ایران را تغییر خواهد داد، جدایی و گسست از ناتو است. در حال حاضر، چنین احتمالی دست نیافتنی ای نیازمند یک طوفان کامل است. از زمان به قدرت رسیدن حزب عدالت و توسعه ترکیه در سال 2002، اردوغان و حزب وی رویکرد ضدآمریکایی خود را حفظ کرده اند. همزمان، سیاست های ایالات متحده در عراق و سوریه از جمله همکاری با یگان های مدافع خلق سوریه منتج به واکنش های ضدآمریکایی در ترکیه شده که حتی فراتر از اصول کلیدی اسلامگرایی حزب عدالت و توسعه بوده است. حوادث غیرقابل پیش بینی در سوریه همچون تبادل آتش بین سربازان ترکیه و آمریکا و یا میان گروه های نیابتی آن ها، یا استفاده حزب کارگران کردستان ترکیه از سلاح های آمریکایی علیه ترکیه که گاها از طریق حزب اتحاد دموکراتیک سوریه (پ ی د) بدست می آورد، بحران دوجانبه میان ترکیه و آمریکا را می تواند سرعت بخشد. خشم های غیرقابل تحمل ضد آمریکایی و ضدناتوی ترکیه در نهایت می تواند آنکارا را مجبور سازد رویکردی ملایم تری در قبال ایران و روسیه اتخاذ نماید.
 
 
نویسنده: سونر کاگاپتای - مدیر برنامه تحقیقات ترکیه در موسسه واشنگتن برای سیاست خاورنزدیک
 
منبع: موسسه واشنگتن برای سیاست خاورنزدیک
 
 
«آنچه در این متن آمده به معنی تأیید محتوای تحلیل نویسنده از سوی «ایراس» نیست و تنها در راستای اطلاع رسانی و انعكاس نظرات تحليلگران موسسات غربی منتشر شده است»
 
کد مطلب: 3329