الهه كريمي ريابي، عضو شورای علمی موسسه مطالعات ایراس

تاریخچه ايران شناسی در روسيه

یادداشت ایراس
تاریخ انتشار : جمعه ۳۰ آذر ۱۳۹۷ ساعت ۰۹:۵۳
Share/Save/Bookmark
 
چهارمین همایش سالانه ایرانشناسان و استادان زبان فارسی در فدارسیون روسیه با هدف تقویت ایران شناسی و بررسی راههای گسترش زبان فارسی، مسایل و مشکلات موجود و چشم اندازهای آتی روز ۲۳ آذرماه 1397 در مسکو برگزار شد. در این همایش ۲۷ نفر از اندیشمندان، اساتید و صاحبنظران روسی از شهرها و مناطق مختلف روسیه از جمله مسکو، سن پترزبورگ، کازان، داغستان، آستراخان، آلتای، ولادی قفقاز، ساراتوف و چلیابینسک وضعیت کنونی و چشم انداز ایران شناسی و زبان فارسی در فدراسیون روسیه را مورد بحث و بررسی قرار دادند.
 

چهارمین همایش سالانه ایرانشناسان و استادان زبان فارسی در فدارسیون روسیه با هدف تقویت ایران شناسی و بررسی راه های گسترش زبان فارسی، مسایل و مشکلات موجود و چشم اندازهای آتی روز ۲۳ آذرماه 1397 در مسکو برگزار شد. در این همایش ۲۷ نفر از اندیشمندان، اساتید و صاحبنظران روسی از شهرها و مناطق مختلف روسیه از جمله مسکو، سن پترزبورگ، کازان، داغستان، آستراخان، آلتای، ولادی قفقاز، ساراتوف و چلیابینسک وضعیت کنونی و چشم انداز ایران شناسی و زبان فارسی در فدراسیون روسیه را مورد بحث و بررسی قرار دادند.
 
مدتی قبل نیز جشن دویست سالگی تاسیس انستیتو شرق شناسی آکادمی علوم روسیه با حضور بیش از 400 نفر از مقامات و شخصیتهای علمی و سیاسی 40 کشور در مسکو برگزار شد. در این مراسم ویتالی نائومکین، رئیس انستیتوی شرق شناسی «نشان کراچکوفسکی آکادمی علوم روسیه» را به سفیر ایران در فدراسیون روسیه به پاس کمک و همکاری دکتر سنایی در راستای توسعه ایران شناسی در روسیه، برگزاری همایش ها، انتشار کتاب و حمایت های دیگر از این انستیتو اهدا نمود. با توجه به جایگاه و اهمیت ایرانشناسی در روسیه و جایگاه مهم انستیتو شرق شناسی آکادمی علوم روسیه در گسترش ایرانشناسی در روسیه، در نوشتار حاضر نگاهی به تاریخچه ایرانشناسی در این کشور خواهیم داشت.
 
شرق شناسی و بطور خاص ایران شناسی در روسیه قدمت زیادی دارد. در طول قرن 18 میلادی پژوهشهایی درباره زبانهای شرقی در روسیه صورت گرفت. در این میان زبان فارسی از اهمیت فراوانی داشت زیرا زبان کشور همسایه ای بود که روابط تجاری و دیپلماتیک تنگاتنگی با روسیه داشت. در این دوران اگرچه در زمینه توسعه شرق شناسی در روسیه موفقیت هایی نیز بدست آمد، اما این امر به کندی صورت می گرفت.
 
پروفسور جهانگیر دری، ایرانشناس شهیر روس آغاز ایران شناسی در روسیه را دوران پتر کبیر می‌داند. اگرچه، روابط اقتصادی - سیاسی ایران و روسیه از قدیم الایام برقرار بود، اما از زمان پتر، روابط رسمی شروع شد. در آن دوران روسها با فرهنگ ایرانی کم و بیش آشنایی داشتند و مطالبی هرچند اندک درباره اخلاق و رسوم، موسیقی و ادبیات فارسی می دانستند مثلاً در سفرنامه فدوت کوتف[1]، بازرگان روس که در اوایل سده هفدهم به ایران آمده بود، اطلاعاتی درباره ایرانیان وجود داشت. به نوشته ایران شناس برجسته روس، پروفسور سالتیکف شدرین در یکی از کتابخانه های پتربورگ دو نسخه خطی به زبان روسی وجود دارد که در اواخر قرن 17 نوشته شده و ابیاتی از گلستان و بوستان سعدی را به زبان روسی ترجمه کرده اند که احتمالاً اولین ترجمه های روسی از ادبیات فارسی است. بنابراین باید بگوییم که روسها از دیرباز با فرهنگ ایرانی آشنایی داشتند؛ اما پایه روابط رسمی فرهنگی دو کشور در عصر پتر کبیر گذاشته شد و آموزش زبان فارسی هم کمی بعدتر شروع شد. بعدها در دانشگاهها دانشمندان بزرگی مثل فریمان، ژوکوفسکی و دیگران پیدا شدند که کارهای زیادی انجام دادند و بسیاری از آنها عضو فرهنگستان بودند.می توان گفت که در هیچ کشوری به اندازه روسیه اینقدر کتاب درباره ایران نوشته شده است؛ هم در رشته اقتصاد، فرهنگ، تمدن، مخصوصاً ادبیات و زبان. کتاب «بیوگرافی ایران» نشان می دهد که چند هزار کتاب به روسی درباره ایران نوشته شده است.
 
مبنای اصلی شرق شناسی و به تبع آن ایران شناسی در روسیه را می توان آغاز تدریس زبانهای عربی، فارسی و ترکی در سال 1804 در شهر کازان دانست. از سال 1807 تدریس زبان فارسی در دانشگاه کازان آغاز شد و اولین مدرسان آن، كريستيان فِرن[2] و فئودور اردمان[3] بودند. از 1811 تدریس این زبان در دانشگاه مسکو توسط بوردیرف[4] آغاز شد. تدریس زبان فارسی از 1819 در دانشگاه پتربورگ توسط شارموآ[5] و توپچیباشف[6] و از 1829 در دانشگاه خارکوف توسط دورن صورت گرفت. پس از آن در شهرهای مختلف روسیه نیز تدریس فارسی آغاز گشت. بر اساس قوانین تدریس زبانهای شرقی که در 1830 به تصویب رسید، تدریس تاریخ، جغرافیا و ادبیات ملل شرقی نیز به برنامه آموزشی اضافه شد.
 
ایران شناسی از جایگاه مهمی در تاریخ و فرهنگ مردم ولگا و اورال و همچنین در زمینه‌ توسعه شرق شناسی در کازان در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم برخوردار بود. ایران شناسی در این منطقه منحصر به آموزش زبان فارسی نبود و علاوه بر تدریس زبان فارسی، فعالیتهای دیگری از جمله تهیه و انتشار برنامه‌های آموزشی، کتاب‌های درسی، تذکره‌ها و واژه نامه‌ها نیز صورت می‌گرفت. بدین ترتیب در نیمه قرن نوزدهم آموزش و یادگیری زبان فارسی به یکی از بخشهای اصلی سیستم آموزشی در کازان مبدل شد .جستجو، تحقیق و انتشار نسخه‌های خطی فارسی و منابع باستان شناسی و اطلاعاتی در مورد تاریخ، فرهنگ و تمدن ایران نیز بخش دیگری از اقدامات صورت گرفته در این دوران است. پژوهشهای ایران شناسی در این شهر حوزه های گوناگونی را دربرمی‌گرفت و مباحثی از جمله تاریخ و فرهنگ، مذهب، فلسفه، ادبیات پیش از اسلام، شعر فارسی، گویش‌های فارسی، فرهنگ عامه و فولکلور را نیز شامل می شد.
 
بنیانگذار شرق شناسی در روسیه پروفسور آلکساندر کاسیموویچ (محمدعلی) کاظم بیک (بیگ)[7] است که سهم ارزنده ای در توسعه این حوزه از دانش در روسیه در قرن 19 میلادی داشت. وی به مدت 22 سال از 1826 تا 1849 ریاست گروه زبان و ادبیات  عربی-فارسی دانشگاه کازان را بر عهده داشت و آثار فراوانی را به رشته تحریر درآورد. سپس به دانشگاه پتربورگ منتقل شد و مدیریت گروه عربی-فارسی را بر عهده گرفت. کاظم بیک در سال 1854 به ریاست دانشکده شرق شناسی دانشگاه پتربورگ منصوب شد.
 
كاظم بيک را «پدر» شرق شناسی روسیه می نامند زیرا به برکت تلاشهای او، دانشکده شرق شناسی دانشگاه پتربورگ، یکی از بزرگترین مراکز آموزشی برای خاورشناسان شد. گسترش شرق شناسی در این دو دانشگاه مرهون شخصیت ویژه و تلاشهای او بود. کاظم بیک ارتباط تنگاتنگی با بزرگان، دانشمندان و متفکران هم عصرش از جمله لاباچفسکی، چرنیشفسکی، تالستوی و آخوندُوی داشت.
 
نامه جالبی از وی در ژانویه 1860 در مجله «روسکویه اسلوا»[8] به چاپ رسیده است که بخش هایی از آن را ذکر می گردد: «در زندگی کاری و فعالیتهای ادبی که داشته ام، همیشه با این سوالات آشنایان و حتی غریبه ها در جامعه مواجه بودم که چرا (کتاب) دستور زبان فارسی، به زبان روسی نداریم؟ چرا حتی یک فرهنگ لغت وجود ندارد؟ چرا هیچ کس ترجمه خوبی از قرآن منتشر نمی کند؟ چرا شما، ما را با دین اسلام و فرقه های آن، با شعر شرقی، با حافظ و سعدی آشنا نمی کنید؟» این نوشته عجیب، گویای واقعیاتی از جامعه روسیه در قرن نوزدهم میلادی است که حتی برای خواننده ایرانی امروزی در قرن بیست و یکم نیز باورپذیر نیست.
 
در کنار کاظم بیک، پروفسور سینکوفسکی[9] نیز از شرق شناسان مطرح دانشگاه پتربورگ به شمار می آمد. به گفته بارتولد، تقریبا تمامی نسل بعدی شرق شناسان روسیه، شاگردان یکی از این دو استاد بزرگ بودند. برای مثال می توان از ایلیا نیکالایویچ برزین[10] نام برد. او در ابتدا استاد دانشگاه کازان بود و سپس به دانشگاه پتربورگ رفت. وی ضمن سفر به شهرهای تبریز، تهران، اصفهان، شیراز، کازرون و بندر بوشهر در سالهای ۱۸۴2 تا 1845 مطالب فراوانی را جمع آوری نموده است. یکی از اولین آثار علمی ایران شناسی در روسیه کتاب وی با عنوان «دستور زبان فارسی» است که در سال ۱۸۵۳ نگاشته شده است. این اثر ارزشمند مورد توجه و تقدیر معاصرانش قرار گرفت.
 
یکی از مراکز مهم ایران شناسی در روسیه، انستيتو نسخ خطي شرقي آکادمی علوم روسيه در پتربورگ است. هسته اصلي تشکيل اين انستيتو به سال 1724 و ايام سلطنت و دستور پتر کبير برمي‌گردد. پس از گذشت ده‌ها سال، در سال 1818 موزه آثار شرقي در شهر پتروگراد تأسيس گرديد. این موزه یکی از نخستين‌ نهادهاي شرق‌شناسي در آن دوران در اروپا محسوب مي‌گرديد. پيرو تأسيس آن، اساتيد مطرحي نيز از آلمان دعوت شدند. نسخ خطي شرقي و همچنين آثار، قطعات و اشياي تاريخي و فرهنگي، منابع اوليه پژوهشگران اين نهاد بودندکه از مکانهای مختلف براي نخستين بار به سفارش دولت به روسيه آورده شده بودند. در اين راستا، سفرا، ديپلماتها و تجار روسي، همگی وظيفه جمع‌آوري و انتقال اين آثار را از کشورها و مناطق شرقي به روسيه داشتند.
 
در سال 1818 آکادمي علوم روسيه تصميم گرفت مجموعه‌اي مشتمل بر 700 نسخه خطي اسلامي از کنسول فرانسه در طرابلس و حلب در شامات را خريداری نماید. پس از خريد و انتقال اين مجموعه ارزشمند، در سال‌ 1819، يک بخش جديد در فرهنگستان علوم روسيه با نام موزه آسيايي ـ که بعدها به موسسه مطالعات شرقي تبديل شد ـ تأسيس و افتتاح گرديد. كريستيان فرن نخستين رئيس موزه آسيايي بود. وي در مدت 22 سال رياست خود توانست حوزه های مختلف مطالعات شرقي، بخصوص در زمينه خاورميانه، زبان عربي و زبان فارسي را تأسيس يا گسترش دهد. جانشين وي در موزه آسيايي، دانشمند شهير، باريس دورن[11] بود که بيش از 20 سال در تقويت موضوعات مربوط به خاورشناسي تلاش نمود. باید خاطر نشان کرد اين سال‌ها يادآور پايان دومين دوره از جنگ‌هاي ايران و روسيه بود که در پي آن نسخه‌هاي خطي نفيس بقعه شيخ صفي در اردبيل، به پتربورگ انتقال يافت. دورن، دو بار در سال‌هاي 1848 و 1852 فهرست آنها را به زبان آلماني و فرانسوي ترجمه کرد و در پتربورگ منتشر نمود. گفتني است نشانه "Ard" در دو فهرست‌ِ وي، اشاره به همين نسخه‌هاي «اردبيل» است.
 
ویژگی دیگر ایران‌شناسی در روسیه، وجود میراث مکتوب بی‌نظیر در این کشور است. نسخ خطی ارزشمندی در پتربورگ، مسکو و کازان وجود دارند، که منحصر به فرد بوده و در محل دیگری دیده نمی‌شوند. برای نمونه در کازان ۱۲ هزار نسخه خطی به زبان‌های عربی، ترکی و فارسی وجود دارد. در انستیتو شرقی سن‌پتربورگ هم حدود ۲۰ هزار نسخه خطی نگهداری می شود. همچنین ۶ هزار قطعه از قلمرو سرزمینی ایران در موزه ارمیتاژ نگهداری می‌شود. تاسیس مرکز مطالعات نسخ خطی ایران و اسلام در انستیتو نسخ خطی آکادمی علوم روسیه در سن پتربورگ در سال 1395 گام مهمی در جهت توسعه ایران‌شناسی در روسیه به شمار می آید.
 
باید خاطر نشان کرد تمرکز انستیتو شرق شناسی آکادمی علوم روسیه، به‌صورت تخصصی بر مسائل کشورهای آسیا و شمال آفریقا است. ایران‌شناسی یکی از زمینه‌های اصلی فعالیت انستیتو شرق‌شناسی می باشد و ایران‌شناسان برتر روسیه در بخش ایران فعالیت می کنند. اساتید و کارشناسان این بخش ضمن برگزاری همایش‌ها و میزگردهای مختلف، با هیأت‌های علمی و دانشگاهی ایران نیز دیدار داشته و طی سال‌های اخیر کتاب‌های زیادی با موضوعات سیاسی، تاریخی، فرهنگی و اجتماعی ایران منتشر کرده‌اند. در حال حاضر دو مکتب ایرانشناسی مسکو و سن‌پتربورگ، در کنار مکتب کازان بزرگترین مراکز ایرانشناسی در روسیه هستند. گفتنی است مکتب سن‌پتربورگ بیشتر به تاریخ و نسخه‌های خطی اهمیت می‌دهد، اما در مسکو به پژوهش‌های معاصر زبان فارسی توجه دارند. 
 
بررسی تاریخ مطالعات ایران شناسی در روسیه با دستاوردهای ایران شناسانی چون برتلس، ایوانوف، مینورسکی، داندامایف، ویلچفسکی، ژوکوفسکی و ... گره خورده است که در این نوشتار مختصر فقط به ذکر نام آنها اکتفا می کنیم. ایران شناسی در روسیه اقیانوس عظیمی است که به پشتوانه ایرانشناسان شهیر روس طی قرون اخیر، گوهرهای فراوان علمی را به دوستداران ایران تقدیم نموده است. خوشبختانه در سالهای گذشته برخی از این آثار ارجمند از زبان روسی به فارسی ترجمه شده اند، اما حجم آنها در برابر آنچه باید ترجمه گردد، اندک است و نیازمند توجه بیشتر کارشناسان و پژوهشگران می باشد. 
 
 
 
یادداشت ها
 
[1] Fedot Kotov
 
[2] Fren
 
[3] Erdman
 
[4] Bordirev
 
[5] Sharmua
 
[6] Topchibashev
 
[7] Alexander Kasimovich Kazembek
 
[8] "Русское слово"
 
[9] Senkovsky
 
[10] Berezin
 
[11] Doren



منابع
1- گفتگو با پروفسور جهانگیر دری: http://rasekhoon.net
 
2- Л.М. Кулагина, "Из истории россиской иранистики", Иранистика в России и иранисты. Москва: Институт востоковедения РАН, 2001. С. 21.
 
3- Овсяников В.И. Неопубликованное письмо А.К. Казем-Бека в "Русское слово" // Восток. 1995. No. 1. C. 165.
 
4- پایگاه خبری نسخ خطی http://www.manuscripts.ir
 
5- توسعه ایرانشناسی در روسیه http://fa.arannews.com
 
 
 
نویسنده: دکتر الهه كريمی ريابی، استاديار گروه مطالعات روسيه دانشگاه تهران و عضو شورای علمی موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس)




 
کد مطلب: 3776
مولف : دکتر الهه کریمی ریابی