یادداشت ایراس

مهره اوکراین در شطرنج روسیه و ناتو

تاریخ انتشار : دوشنبه ۱۲ اسفند ۱۳۹۸ ساعت ۰۲:۲۳
Share/Save/Bookmark
 
مهره اوکراین در شطرنج روسیه و ناتو
 
اوکراین به عنوان کشوری که در خط مقدم رقابت جدید قدرت­های بزرگ قرار گرفته است از زمان استقلال خود به دنبال برقراری روابط نزدیک­تر با نهادهای غربی از جمله اتحادیه اروپا و ناتو بوده است که این امر با فراز و نشیب­هایی نیز همراه بوده است. روابط اوکراین و ناتو سه دوره را طی کرده است. دوران آغازین روابط (2010- 1994) که اوکراین خواستار پیوستن به ناتو بود، دوران ریاست­جمهوری ویکتور یانوکویچ (2014- 2010) که مخالف پیوستن به ناتو بود و دوران پس از حمله روسیه به اوکراین (2014) که بحث پیوستن به ناتو مجدداً مطرح گردید.
 
عضویت اوکراین در ناتو
اوکراین برای حفظ تمامیت ارضی خود در برابر کشورهای همسایه، به خصوص روسیه، نیاز به حمایت قدرت­های دیگر دارد و همواره سعی کرده است به دنبال راه­هایی برای تسهیل ورود خود به ائتلاف­های نظامی مانند ناتو باشد. در طی این سال­ها - از آغاز روابط تاکنون - زمینه­های اصلی همکاری بین ناتو و اوکراین - مشاوره و همکاری - در طیف وسیعی از حوزه­ها از جمله عملیات­های حمایت از صلح، اصلاحات در بخش­های دفاعی و امنیتی، همکاری بین ارتش­ها، فناوری دفاعی، بخش صنعت، آمادگی مدنی، علم و محیط زیست و دیپلماسی عمومی صورت گرفته است.1
از جمله اقدامات تسهیل­کننده اوکراین برای ورود به ناتو می­توان به تصویب اصلاحاتی در قانون اساسی این کشور در پارلمان آن (20 سپتامبر 2018) اشاره كرد كه به موجب آن پیوستن این كشور به ناتو و اتحادیه اروپا به برنامه اصلی سیاست خارجی این کشور تبدیل گردید.2 مورد دیگر رأی اکثریت پارلمان آن به تغییر قانون اساسی (7 فوریه 2019) با هدف کمک به عضویت این کشور در ناتو و اتحادیه اروپا است.3 این کشور همچنین به دنبال ایجاد روابط با ایتالیا به عنوان عضو قدرتمندی از اتحادیه اروپا و ناتو است و از نظر رئیس­جمهور وقت اوکراین، ولودیمیر زلنسکی، این امر برای کشور حائز اهمیت است.4 همچنین وزارت دفاع اوکراین در نظر دارد پایگاه­های نظامی را مطابق با استانداردهای ناتو در دونباس، شرق اوکراین، ایجاد کند.5
 
رقابت روسیه و ناتو
در یکی دو سال اخیر بحث سامانه موشکی جدید روسیه به چالش مهمی برای ناتو و کشورهای غربی مبدل شده است. روسیه به تازگی موشک­های کروز جدید با قابلیت هسته­ای و سلاح­های ما فوق صوت بسیار مدرنی را رونمایی کرده و اکنون قدرت مسکو در این حوزه به مراتب برتر از غرب است.
روسیه که با طرح موضوع استقرار سامانه­هاي دفاع موشکی در اروپاي شرقی چنین می­پنداشت که قدرت هسته­ای و موشکی و قابلیت ضربه هسته­ای نخست و دوم از آن گرفته شده و این اقدام باعث خروج اروپا از تیررس آن شده است (توجه به اهمیت بعد روانی تا عملیاتی) و موازنه استراتژیک در منطقه به ضرر آن رقم خورده و امنیت ملی روسیه با تهدید مستقیمی روبرو شده است6، اوضاع را به نفع خود تغییر داده است.
دبیر کل ناتو، استولتنبرگ، در مصاحبه­ای با مجله هفتگی اشپیگل (25 فوریه) در مورد تحولات اخیر روابط ناتو و روسیه چنین اظهار کرد که سامانه­های موشکی جدید روسیه بسیار خطرناک هستند و برد آنها به راحتی به شهرهای اروپا می­رسد، ولی ناتو به دنبال تقلید از این کار و تولید سلاح­های جدید نیست و در واقع، بازدارندگی و جلوگیری از وقوع جنگ وظیفه اصلی ناتو است.7
 
اوکراین حوزه رقابت رقبا
از جوانب امر چنین برمی­آید که ظاهراً رویارویی مستقیم در دستورکار هیچ یک از طرفین نیست، پس این سؤال پیش می­آید که مقابله آنها به چه صورت است؟
سیاست بین­الملل همیشه گواه این امر بوده است که زمانی که قدرت­های بزرگ از رویارویی مستقیم با یکدیگر حذر می­کنند به دنبال کشور یا حوزه دیگری برای قدرت­نمایی و گسترش نفوذ خود می­گردند. در سالیان اخیر شاهد آن بوده­ایم که ناتو در پی گسترش این سازمان پس از جنگ سرد بوده است. در سال 2004، ناتو هفت کشور از جمله جمهوری­های منطقه بالتیک شوروی سابق - استونی، لتونی و لیتوانی - را به عضویت پذیرفت و چهار سال بعد نیز اعلام کرد قصد دارد اوکراین و گرجستان را در آینده به عضویت خود درآورد. این موضوع باعث خشم روسیه شد که با هر دو کشور مرز مشترکی دارد و نمی­خواهد آنها به بلوک نظامی ضد آن بپیوندند. در واقع، اقدامات ناتو برای استقرار پایگاه­های جدید و زیرساخت­های نظامی در نزدیکی مرزهای روسیه از نظر این کشور کاملاً مغایر با منافع ملی آن است. طبق واقع­گرایی تدافعی، دولت­ها زمانی اقدام به گسترش نفوذ و افزایش قدرت خود می­کنند که احساس ناامنی کنند. از نظر روسیه نیز ناتو از خط قرمز آن عبور کرده است و برای همین این کشور تمام تلاش خود را برای عدم عضویت کشورهای همسایه خود از جمله اوکراین در این سازمان می­کند.
در این راستا، رئیس­جمهور پوتین که همواره به دنبال احیای قدرت و اعتبار روسیه و تبدیل آن به قدرت بزرگی بوده است، با تصرف کریمه، کنترل روسیه را بر پایگاه حساسی در دریای سیاه تقویت کرد. روسیه با حضور نظامی بیشتر در این منطقه می­تواند قدرت بیشتری در مناطق مدیترانه، خاورمیانه و آفریقای شمالی کسب کند.
از طرف دیگر، ناتو نیز برای تکمیل گسترش خود رو به شرق و افزایش حوزه نفوذ خود برای مقابله با روسیه بدون رویارویی مستقیم با آن نیاز به عضویت اعضای بیشتری از جمله همسایگان روسیه در این سازمان دارد و لذا سعی دارد زمینه ورود این کشورها را بدون برانگیختن خشم روسیه فراهم کند. برای همین علت روند کند و پروسه طولانی عضویت اوکراین در ناتو را می­توان از منظر عدم تحریک روسیه و در عین حال ایجاد ساختارهای لازم در اوکراین برای عضویت در ناتو ملاحظه کرد.
با این حال، ناتو نیز اقدامات مشخصی را در زمینه آماده­سازی بستر ورود اوکراین به این سازمان انجام داده است از جمله این که پس از حمله روسیه به اوکراین در سال 2014، کشورهای عضو شورای آتلانتیک شمالی در بیانیه­ای همه­پرسی به اصطلاح برگزار شده در 16 مارس برای اعلام خودمختاری جمهوری کریمه اوکراین را غیرقانونی و نامشروع دانسته و از روسیه می­خواهند تا با توقف کلیه اقدامات نظامی علیه اوکراین، اوضاع را آرام نماید. در اواخر فوریه همین سال نیز دبیرکل ناتو مجددا تأیید کرد که اوکراین کماکان می­تواند عضو ناتو گردد.
از طرف دیگر، ناتو در واکنش به درگیری روسیه و اوکراین، حمایت خود را از توسعه توانایی و ظرفیت­سازی اوکراین بیشتر کرده است. کشورهای عضو ناتو کماکان الحاق غیرقانونی کریمه به روسیه و اقدامات بی­ثبات­کننده و تهاجمی آن در شرق اوکراین و منطقه دریای سیاه را محکوم می­کنند. ناتو همچنین حضور خود را در دریای سیاه افزایش داده و همکاری دریایی با اوکراین و گرجستان را تقویت کرده است و در اقدامی دیگر (10 مارس 2018)، ناتو اوکراین را در فهرست اعضای افتخاری ناتو در کنار کشورهایی از جمله بوسنی و هرزگوین، گرجستان و مقدونیه شمالی قرار داد.8 در 4 فوریه 2020 نیز شورای آتلانتیک شمالی با اعضای هیأت مشاوران اصلاحات دفاعی اوکراین برای تبادل نظر در مورد برنامه اصلاحات اوکراین و اولویت­های کنونی آنها دیدار و گفتگو کرد.9
 
نتیجه گیری
به رغم اقدامات مشترک صورت گرفته در گذشته، روابط بین ناتو و اوکراین از حد روابط معمول فراتر نرفت و عضویت در ناتو تحقق پیدا نکرد، ولی اقدامات و تغییرات جدید صورت گرفته از جانب طرفین حاکی از آن است که پیشنهاد اوکراین برای عضویت در ناتو و پذیرش آن مراحل جدی­تری را (شاید به دلیل رقابت روسیه و ناتو) نسبت به گذشته طی می­کند. اوکراین کماکان امیدوار است که بتواند در آینده نزدیک به ناتو بپیوندد، ولی از طرفی حضور این کشور در خط مقدم رقابت جدید قدرت­های بزرگ - اصرار کشورهای غربی برای پیوستن آن به ناتو و ممانعت روسیه از آن - به معضلی در سیاست خارجی اوکراین تبدیل شده است که می­توان این اقدامات را از منظر تقابل غیرمستقیم روسیه و ناتو در کشور اوکراین ملاحظه کرد.
 
 شهرزاد مفتوح - کارشناس مسائل اروپا
 
منابع:
1. Relations with Ukraine, 04 Nov. 2019
https://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_37750.htm
2. Ukraine pushes ahead with plans to secure NATO membership, September 20, 2018
https://apnews.com/dff40992fcc446f6808d02d03b35e4bc  
3. Ukraine's Parliament adopts bill on amendments to Constitution on EU, NATO integration, 7 February 2019
https://112.international/ukraine-and-eu/ukraines-parliament-adopts-bill-on-amendments-to-constitution-on-eu-nato-integration-36782.html
4. Zelensky: Important for Ukraine to build relations with Italy as strong member of EU, NATO, 08 February 2020
https://www.unian.info/politics/10865426-zelensky-important-for-ukraine-to-build-relations-with-italy-as-strong-member-of-eu-nato.html
5. Defense Ministry plans to build military bases meeting NATO standards in Donbas, Feb. 9, 2020
https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/unian-defense-ministry-plans-to-build-military-bases-meeting-nato-standards-in-donbas.html
6. سیاست خارجی هجومی روسیه و موازنه استراتژیک اروپایی، جهانگیر کرمی، فصلنامه سیاست، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره 40، شماره 4، زمستان 1389، صص. 196- 181.
7. “The New Russian Missile Systems Are Highly Dangerous”, Markus Becker und Peter Müller, 25.02.2020
https://www.spiegel.de/international/world/nato-secretary-general-stoltenberg-the-new-russian-rockets-are-highly-dangerous-a-03961e64-48b7-43f3-84eb-16acef38cd69
8. NATO incorporates Ukraine in aspirant countries list on its website, 10 March 2018
https://www.unian.info/politics/10037087-update-nato-incorporates-ukraine-in-aspirant-countries-list-on-its-website.html
9. North Atlantic Council meets with Ukraine Defence Reform Advisory Board, 04 Feb. 2020
https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_173118.htm?selectedLocale=en
 
کد مطلب: 3879