سفری به جزیره زیبای سویاژسک (در مسیر تلاقی رود ولگا و سویاگ)

زیبایی های تاتارستان

تاریخ انتشار : شنبه ۱۳ دی ۱۳۹۳ ساعت ۱۶:۱۲
Share/Save/Bookmark
 
 
ایراس؛ زمانی که با کشتی های کوچک مسافربری یا اتومبیل در مسیر به سوی جزیره «سویاژسک» (Sviajsk) حرکت می­کنی، تصور نقش مهم تاریخی این جزیره در سده های شانزده تا هجده میلادی بسیار دشوار است. این جزیره مسکونی که در محل اتصال رود سویاگ (sviag) به ولگا (رود بزرگی که در روسیه جریان دارد و نهایتا به دریای خزر می ریزد) واقع شده، تا چند سال پیش مورد بی عنایتی مسئولین در جمهوری تاتارستان واقع در فدراسیون روسیه قرار گرفته بود. اما تدبیر به موقع منتمیر شایمییِف (Mintmir Shaimiev) رییس جمهور سابق جمهوری تاتارستان در جهت احیای میراث تاریخی و فرهنگی مردم این سرزمین، جانی تازه به جزیره سویاژسک بخشید. از اولویت های پیش بینی شده برای اجرای این طرح بزرگ و سراسری، احیای پایتخت باستانی دولت بلغار ولگا در 180 کیلومتری شهر قازان و جزیره مسکونی سویاژسک بود که از سال 2005 میلادی آغاز شده و تا امروز ادامه دارند. بلغارستان ولگا سرزمینی تاریخی است که در خلال سده هفت تا 13 میلادی میان رودهای ولگا و کاما در غرب روسیه بوده و امروزه تاتارستان و چواش در آن قرار گرفته اند.
 
                                                                           

جزیره مسکونی ویاژسک تا چند سال پیش رو به ویرانی گذاشته بود و در هنگام زمستان و یخ بستن رود ولگا، ارتباط ساکنین این منطقه با شهر دیگر نقاط جمهوری به طور کامل قطع می شد. این مردم سالیان سال بدون لوله کشی گاز، آب لوله کشی و حتی بدون برخورداری از شغل و تخصص در میان آب های رود ولگا زندگی می گذراندند. به همین خاطر در گوشه گوشه این جزیره، در موزه و کلیسا و رستوران، نام مینتمیر شایمییف و اقدام درست او در این راستا به گوش می رسد.

امروز این جزیره به لطف برخورداری از مجموعه موزه تاریخ، تبدیل به یکی از مراکز مهم مطالعه تاریخ و فرهنگ و محل تفریح گردش­گران داخلی و خارجی شده است. گفتنی است که در طرح احیای این جزیره، علاوه بر بنیاد احیای ابنیای تاریخی، صومعه برادران سویاژسک نیز شرکت دارد.


► محل قرار گرفتن این جزیره:

این جزیره در فاصله 30 کیلومتری از شهر قازان و در میان آب های ولگا در مدخل رود سویاگ به ولگا قرار گرفته است. از اواسط ماه مه تا اکتبر معمولا کشتی های کوچک مسافربری از بندر قازان در عرض دو ساعت مسافران را به محل می رسانند. در فصل تابستان آژانس های گردشگری حتی تبلیغاتی برای تشکیل گروه و بازدید از جزیره ترتیب می دهند.

مسیر اتومبیل رو نیز از شهر قازان در جاده مسکو650 کیلومتر در جهت M-7 است که با عبور از روی پل رود سویاگ، به راحتی می توان وارد جزیره شد.


► تاریخچه جزیره سویاژسک:

ظهور این جزیره مسکونی به لشکرکشی های شاهزاده نشین مسکو علیه خان نشین قازان برمی گردد. تعاملات این و حکومت دوران مختلفی را پشت سر گذاشته است. این حقیقت غیرقابل انکار است که بسیاری از تاتارهای قازان در خدمت حکمرانان مسکو بوده اند و حتی در مواردی عکس این اتفاق نیز می افتاده. از طرف دیگر، هر دو حکمران تعاملات تجاری نیز با یکدیگر داشته اند.

با این حال، اواسط قرن شانزده میلادی، زمانی که هوای دوستی با امپراطور عثمانی به سر حکمران قازان افتاد، شاهزاده اعظم مسکو که احساس خطر می کرد، لشکری را آماده ساخت و در سال 1550 میلادی راهی قازان شد که البته این تلاش ناموفق ماند. به روایت مورخین، ایوان گروزنی (ایوان چهارم ملقب به ایوان مخوف که اولین تزار سراسر روسیه شد) در هنگام بازگشت ناموفق، در نزدیکی کوه های کروگلی (Krugli) در محل تلاقی رود سویاگ با ولگا کمی توقف کرد. آن زمان، هنوز جزیره به شکل امروزی آن وجود نداشت، بلکه به مرور زمان با ریزش باران و بالا آمدن آب و ساخت نیروگاه برق آبی، این منطقه سال 1956 میلادی در میان آبها محصور شد.

ایوان مخوف متوجه موقعیت استراتژیک کوه­های سویاگ شد. به همین خاطر تصمیم گرفت قلعه­ای در آن محل بنا کند. به این ترتیب، با کمک اوشاتی یکی از زمین­داران اصل و نسب دار در 800 کیلومتری سویاگ، مهندس زبردستی طرح ساخت این قلعه را کشید. پس از آن به دستور ایوان تخته­های چوب آماده و سوار بر قایق شده، از طریق رود ولگا به محل برده شدند. برج­ها، دیوارها، خانه و کلیساها را بنا کردند. به گفته مورخین، قایق­های حمل الوارها، در ماه آوریل همان سال کاروان به پایین رود ولگا فرستاده شدند. کاروان شیخ علی خان سابق قازان که امید داشت به کمک ایوان چهارم بر تخت سلطنت بنشیند راهی آن منطقه شدند. نزدیک به 70 هزار تن برای ساخت قلعه زحمت کشیدند و این تعداد برای آن دوره جالب توجه است. با این حال، از تمام بناهای چوبی آن زمان تنها کلیسای تثلیث به میراث مانده است. به گفته مورخین، ایوان چهارم پیش از هر لشگرکشی، ابتدا در این کلیسا به عبادت می­نشست.



سند منحصربفرد «توصیف شهر سویاژسک و روستاهای اطرافش» که سال­های 1565-1567 به نگارش درآمده، تصویر کامل و درستی از بناهای آن دوره به نسل امروز می­دهد. این سندها از زمان ایوان سوم یعنی اواسط قرن 15 تا اواسط قرن 17 توسط نگارندگان متخصص تهیه می­شدند. اطراف بناهای سویاژسک را دیوار کشیدند و هفت برج در اطراف آن قرار دادند. در بالای هر برج، مراقبان می­ایستادند. دروازه اصلی قلعه را «میلاد» نامیدند و تنها شاهزادگان و سپهسالاران اجازه عبور از آن را داشتند. دروازه با ساعتی زنگ دار تزیین شده بود. در پایین این برج­ها زندان تعبیه کرده بودند. استحکامات سویاژسک از نظر ابعاد بر قلعه­های ولیکی نووگوراد[1]، پسکوف[2] و کرملین مسکو برتری دارد. شهر داخل قلعه به بخش­های مختلف تقسیم می­شد: قلعه و محل زندگی صنعت­گران و سوداگران که در قسمت پایین سویاژسک بود و امروز نزدیک بندر است. در قلعه شش کلیسا، دو صومعه و بناهای متعدد قرار گرفته بود. در حومه استحکامات هم دیگر سکنه معمولی زندگی می­کردند که اطراف خود را حصارهای چوبی کشیده بودند و از گزند دشمنان در امان نبودند. شاهدان و شرکت­کنندگان در لشکر شاه آندره کوربسکی شاه قازان چنین می­گویند: «وقتی به این محل رسیدیم، حیرت کردیم، انگار در خانه خودمان بودیم، فضا، طبیعت، تاجران، کالاهای متعدد...». 

پس از شکست قازان در سال 1552، جزیره سویاگ تا مدتی مرکز این دو منطقه بود. در سده­های هفده تا اوایل هجده میلادی، جزیره سویاژسک در مسیر قازان به مسکو قرار داشت و یکی از نقاط مسکونی نسبتا مهم به شمار می­رفت که از نظر تجارت و سوداگری به خوبی رشد و توسعه یافته بود. اشیایی که امروز در موزه تاریخ سویاژسک قرار گرفته­اند، گواه این قضیه هستند.

                                

بزار و پوشاک تهیه شده از پوست، سکه­های مربوط به دوران مختلف، کاشی­های زینتی مخصوص اجاق، صنایع مختلف کار دست همگی نشان از شهری توسعه یافته دارند. در این موزه حتی اشیایی که سوداگران از سرزمین پارس با خود می­آوردند نیز به چشم می­خورد. با این حال، با گذشت زمان از اهمیت سویاژسک کاسته شد و اواخر قرن هجده میلادی به شهرستانی کوچک و کم اهمیت تبدیل شد، اگرچه اهمیت مذهبی خود را از دست نداده و همچنان یکی از مراکز مهم مذهب ارتدوکس در منطقه میانی ولگا باقی ماند. صدمات حاصل از آتش­سوزی عظیم آن سال­ها و تغییر شکل شهر نیز در بی­اهمیت کردن شهر بی­تاثیر نبود. تا پیش از آتش­سوزی، نقشه شهر به سبک قرون وسطی به صورت شعاعی بود و پس از این حادثه، در قرن نوزده میلادی شهر را به سبک آلمانی بازسازی کردند. سبک آلمانی به شکل مشبک بود که تا امروز به همین صورت حفظ شده است. آخرین ضربه بر این شهر، احداث راه­راهن بین مسکو و قازان بود که سویاژسک را کاملا به حاشیه راند.

قرن بیستم میلادی سویاژسک دوباره در تاریخ روسیه نقش یافت. در تابستان سال 1918 میلادی، پس از حوادث انقلابی که سراسر کشور را در خود فرو برد، قازان به اشغال چک­ها درآمد. چک­ها علیه انقلابیون به ارتش سفید پیوسته بودند و این منطقه را اشغال کردند. لِف تروتسکی[3] فرمانده عملیات تهاجمی به قازان می­نویسد: «در عرض یک ماه، توانستیم سرنوشت انقلاب را دوباره رقم بزنیم». در منطقه ایستگاه سویاژسک، نیروهای ناوگان نظامی ولگا به صف شده بودند، نیروهای زرهی را در پیش قرار داده بودند و هواپیماهای نظامی از فاصله نه چندان دوری به سوی قازان پرواز می­کردند. تروتسکی برای اولین بار در تاریخ جنگ داخلی عملیات سویاژسک را عملیات «نابودی» نامید. هر کس از خط مقدم می­گریخت، با شلیک گلوله از بین می­بردند.

                                                                                

پس از شکل گیری حکومت کمونیستی، سویاژسک به سرعت در میان دیگر مناطق محو شد، اهمیت خود را هرچه بیشتر از ست داد و اوایل سال­های 30 قرن بیستم، از شهرستانی کوچک به روستا تبدیل شد. در این جزیره چندین زندان و اردوگاه برای تبعیدی­ها ساخته شد. صومعه اوسپِنسکی به جای تربیت برادران راهب، محل زندگی و آزار زندانیان سیاسی بود. در آنجا تعاونی محصولات لبنی، مدرسه­ای برای نابینایان و چند ساختمان دولتی دیگر هم فعالیت داشتند. اواسط سال 50، زندانیان از سویاژسکگ به محل دیگری منتقل شدند و صومعه اوسپنسکی به شعبه کلینیک بیماران روانی جمهوری اختصاص یافت. در همین دوران بود که سویاژسک به خاطر ساخت سد و نیروگاه برق آبی کم کم به جزیره تبدیل شد. 2000 تن از سکنه سویاژسک از آنجا نقل مکان کردند، زیرا آب به سمت­خانه­هایشان بالا آمده بودند. تنها 500 تن به زندگی در جزیره ادامه دادند که از آن میان امروز نزدیک به 250 تن باقی مانده­اند.

از اوایل دهه 60 قرن بیستم، توجه طبقه تحصیل کرده و هنرمند روس به قازان جلب شد. این افراد نگران از دست رفتن میراث منحصربفرد تاریخی و فرهنگی قازان بودند. کمی پس از آن، نقاشان قازان و مسکو که با این جزیره آشنایی داشتند، تعطیلات تابستانی را در سویاژسک می­گذراندند و مرمت­گران و معماران شروع به بازسازی شهر کردند. اواخر دهه 80، با تعطیلی بیمارستان روانی در صومعه، چند معبد را احیا کرده و سنگ بنای موزه هنرهای تجسمی جمهوری تاتارستان را گذاشتند. سال 2009 میلادی، این جزیره از مسیر شوسه برخوردار شد و عملا ارتباط این مردم با دیگر نقاط جمهوری برقرار گردید.

رییس جمهور سابق جمهوری تاتارستان منتمیر شایمییف با تاسیس بنیاد احیای آثار تاریخی و فرهنگی جمهوری تاتارستان این جریان را قوت بخشید و کارهای عظیمی در جهت احیای سویاژسک آغاز شد. امروز این منطقه از خطوط ارتباطی و گاز برخوردار است، ساکنین صومعه­ها که مدت­های طولانی بدون ابتدایی­ترین امکانات زندگی می­کردند، به خانه­های جدید منتقل شدند. کارهای زیادی نیز در جهت تحکیم دین و فرهنگ ارتدوکس در این جزیره انجام می­گیرد.


نویسنده: دکتر فرزانه شفیعی، پژوشگر مسایل فرهنگی روسیه و عضو شورای نویسندگان ایراس؛
 
[1] Veliki Novgorod نووگورود بزرگ
[2] Pskov
[3] Lev Trotski
کد مطلب: 566