به بهانه سومین اجلاس سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز در ایران

نگاهی به جنبه های سیاسی و اقتصادی اجلاس مجمع صادرکنندگان گاز

تاریخ انتشار : دوشنبه ۲ آذر ۱۳۹۴ ساعت ۱۰:۲۴
Share/Save/Bookmark
 
سومین اجلاس سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز در حالی روز دوشنبه در تهران برگزار می شود که با توجه به مجموعه اوضاع کنونی در عرصه بین المللی و همچنین شرایط جدید شکل گرفته پیرامون ایران، توجهی بیش از دوره های پیشین به آن معطوف شده است. از سوی دیگر، چشم اندازهای توسعه این مجمع بین المللی با حضور اعضای جدید و نیز عزم اعلامی اعضا برای گسترش دامنه تعاملات، عواملی هستند که بر اهمیت اجلاس تهران افزوده اند. در این میان، هرچند در محافل مختلف رسانه ای و تحلیلی از جنبه های فنی و کارکردی به این اجلاس بسیار پرداخته شده و اخبار آن نیز به شکل نسبتاً وسیعی پوشش داده می شود، برای روشن شدن بهتر ابعاد موضوع، به نظر می رسد می بایست جنبه های فنی- اقتصادی و سیاسی- دیپلماتیک اجلاس جدید این مجمع در کنار یکدیگر مورد توجه قرار گیرد.
 
ایراسنگاهی به پیشینه و اهداف مجمع کشورهای صادرکننده گاز
زمینه شکل‌گیری آن چه اکنون به عنوان مجمع کشورهای صادرکننده گاز شناخته می شود، به سال 2001 و طرحی ابتکاری که از سوی ایران مطرح شد، بازمی گردد. در آستانه هزاره سوم میلادی، روند رو به رشد توجه به گاز طبیعی و چشم انداز افزایش تقاضا برای آن در سطح جهانی، سبب شد جمهوری اسلامی ایران ابتکار عمل را در این زمینه به دست بگیرد. به این ترتیب، نخستین اجلاس کارشناسان عالیرتبه کشورهای دارنده ذخایر گاز، در تاریخ سیزدهم و چهاردهم اسفند 1379 (2001) و در پی آن، نخستین اجلاس وزرای این کشورها در تاریخ 29 و 30 اردیبهشت 1380 در تهران برگزار شد.
 
شکل‌گیری این زمینه مساعد، سبب شد در جریان دیدار ایگور ایوانف، دبیر وقت شورای امنیت ملی روسیه با آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، طرح تأسیس یک سازمان مشخص و مستقل مطرح شود. رهبر انقلاب در این دیدار با اشاره به وجود نزدیک به نیمی از ذخایر گاز جهان در روسیه و ایران، پیشنهاد کردند این دو کشور با همکاری یکدیگر، سازمانی همچون اوپک را برای همکاری های گازی پایه‌گذاری کنند. پس از آن و در پی رایزنی های مقامات روس با مقامات قطری، این کشور نیز با ایده مذکور همراه شد و به این ترتیب، مجمع کشورهای صادرکننده گاز به شکل جدی تری وارد عرصه تعاملات بین المللی شد. در پی این تحولات، اجلاس سران نیز به عنوان اصلی ترین اجلاسیه مجمع به چارچوب آن اضافه شد. این اجلاس تاکنون دو بار در دوحه و مسکو برگزار شده و نشست روز دوشنبه تهران، سومین اجلاسیه سران به شمار می‌رود.
 
در حال حاضر، کشورهای ایران، الجزایر، بولیوی، مصر، گینه استوایی، لیبی، نیجریه، قطر، روسیه، ترینیداد و توباگو، ونزوئلا و امارات متحده عربی، ١٢ عضو اصلی این مجمع جهانی به شمار می روند و کشورهای هلند، نروژ، عراق، عمان و پرو، اعضای ناظر آن هستند. در نشست عادی وزیران کشورهای عضو مجمع که روز شنبه در تهران برگزار شد، با اضافه شدن جمهوری آذربایجان به عنوان عضو جدید ناظر موافقت به عمل آمد. کشورهای عضو مجمع صادرکنندگان گاز، ٤٢ درصد از تولید گاز جهان، ٦٧ درصد از ذخایر گازی جهان، ٣٨ درصد از انتقال گاز باخط لوله و ٨٥ درصد از تجارت گاز طبیعی مایع (LNG) را در اختیار دارند.
 
در بحث از اهداف و انگیزه های تشکیل این مجمع، به جز بحث کلی انجام هماهنگی میان کشورهای صادرکننده گاز، مواردی به عنوان مسائل اصلی مورد توجه در دستور کار مجمع، مورد اشاره قرار گرفته که عبارتند از:
* طرح هاي توسعه گاز در دنيا
* توازن بين عرضه و تقاضاي گاز
* فناوري های اكتشاف، توليد و حمل ‌و نقل گاز و هزينه هاي مربوطه
* ساختار بازارهاي گاز (منطقه اي و جهاني)
*صادرات گاز از طريق خط لوله و به شكل گاز طبيعي مايع (LNG)
* مقوله هاي تجاري صادرات گاز
* رقابت گاز با سوخت هاي جايگزين
* اقتصاد گاز طبيعي فشرده (CNG) و تبديل گاز به مايع (GTL)
* چارچوب هاي قراردادي اجراي پروژه های گاز
* راه ها و روش هاي بهبود و ارتقای سهم گاز در تركيب انرژي مصرفي
* موافقت نامه هاي زيست محيطي و تأثير آن ها بر مصرف گاز
* ديگر مسايل مورد علاقه شركت كنندگان در مجمع
 
اهمیت اقتصادی اجلاس تهران
در بحث از اهمیت اقتصادی اجلاس جدید سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز در تهران، می توان از دو جنبه اهمیت کلی این موضوع در شرایط کنونی بین المللی در چارچوب طرح های تازه مورد بحث میان اعضا و چشم انداز گسترش سازمان و همچنین اهمیت آن برای تعاملات اقتصادی بین المللی ایران، مورد توجه قرار داد. از جنبه شرایط زمانی، برگزاری اجلاس سران این سازمان در مقطع میان نشست سران گروه 20 در آنتالیا و نشست کاپ 21 در پاریس، اهمیت ویژه تری به آن بخشیده است. این نکته ای است که روز شنبه در آغاز نشست فوق العاده وزارتی مورد اشاره محمد حسین عادلی، دبیرکل مجمع قرار گرفت. به این ترتیب، در شرایطی که اقتصاد جهانی روزهای اوج دیدارها و نشست های عالیرتبه خود را سپری می کند، نتایج اجلاس تهران می تواند تأثیر مهمی بر بازارهای جهانی گاز داشته باشد. افزون بر این، بحث چشم اندازهای بازار جهانی گاز، در شرایطی مطرح می شود که بازار نفت، به سبب افت قیمت های مستمر، وضعیت حساسی را پشت سر می گذارد و به عقیده کارشناسان، تحولات این دو حوزه می تواند بر یکدیگر تأثیر داشته باشد.
 
در چارچوب همین بحث، باید به این نکته نیز اشاره کرد که در اجلاس جاری در تهران، طرح هایی جهت توسعه ساختار و دامنه فعالیت این مجمع ارائه شده است. در این راستا، مدیر امور بین الملل شرکت ملی گاز ایران، از ارائه پیشنهادی از سوی ایران به مجمع برای ایجاد یک تشکیلات وابسته اشاره کرد که حضور شرکت های مهم بین المللی در این تشکیلات، می توان زمینه و شرایط لازم را برای استفاده از تجربیات و امکانات این شرکت ها فراهم کند. به عبارت دیگر، مجمع می تواند از تشکیلات وابسته به عنوان بازوی مشورتی و همسو با تحقق اهداف خود استفاده کند. افزون بر این، بر اساس آن چه از مدتی پیش اعلام شده، قرار است در اجلاس تهران، بحث هایی درباره راهبرد بلندمدت و مدل جهانی گاز مطرح شده و نخستین بخش از الگوی توسعه گاز مجمع کشورهای صادرکننده گاز نیز تدوین و ارائه شود. به این ترتیب، هرچند اصولاً این مجمع یک نهاد مشورتی به شمار می‌رود و دخالتی در تصمیم سازی ندارد، اما اضافه شدن این ابعاد و به ویژه تدوین الگوی مذکور، می تواند تعاملات درون این نهاد را به سطحی بالاتر هدایت کند.
 
نکته دیگری که در این بحث باید مورد اشاره قرار گیرد، امکان برقراری پیوند میان مجمع کشورهای صادرکننده گاز با دیگر ابتکارات اقتصادی بین المللی است که طی سال های اخیر مطرح شده است. هرچند در موضع گیری ها و بیانیه های پیش از برگزاری نشست های تهران و نیز در جریان آن، اشاره مستقیمی به این موضوع نشده، اما با توجه به در جریان بودن روند شکل‌گیری و توسعه نهادهایی چون «اتحادیه اقتصادی اوراسیا» و نیز «باشگاه انرژی سازمان همکاری شانگهای» به عنوان نهادهایی که با عضویت مشترک روسیه (در هر دو مورد) و ایران (در مورد دوم) به عنوان دو عضو اصلی مجمع صادرکنندگان گاز مطرح هستند، می توان پیش بینی کرد که در صورت شکل گیری عزمی در این راستا میان اعضای مجمع، برقراری گونه ای از ارتباط میان نهادی، می تواند زمینه بهبود تعاملات فروشندگان و خریداران جهانی گاز را نیز فراهم کرده و از این رهگذر، تأثیر بهتری بر برقراری ثبات در بازارهای جهانی داشته باشد.
 
از جنبه دوم ماجرا و در ارتباط با ایران نیز باید به طور خاص، به فرصت هایی اشاره کرد که برگزاری اجلاس جاری در تهران در دوره «پسابرجام» می تواند برای جمهوری اسلامی ایران به همراه داشته باشد. به عبارت دیگر، برگزاری یک اجلاس مهم چندجانبه اقتصادی در این سطح در تهران را می توان زمینه‌ای برای توسعه تعاملات اقتصادی ایران در دوره پس از برداشته شدن تحریم ها دانست که به نوبه خود، سبب آزاد شدن ظرفیت های عظیمی خواهد شد که در حوزه انرژی، طی سال های اخیر در ایران بلا استفاده مانده است. توسعه ارتباطات در حوزه انرژی با دیگر کشورها و همچنین شرکت های بزرگ بین المللی، دستاوردی است که ایران می تواند از اجلاس جاری برای خود فراهم آورد. از سوی دیگر، در شرایطی که بازگشت ایران به بازارهای جهانی انرژی – چه نفت و چه گاز – نگرانی هایی را در میان برخی از دیگر تولیدکنندگان درباره چشم‌انداز رقابت در این بازارها به وجود آورده، افزایش فعالیت در یک چارچوب تعاملی، می تواند ضمن اعتمادسازی، شرایطی را برای به حداقل رساندن این نگرانی ها و فراتر از آن، ایجاد زمینه ای برای افزایش منافع از طریق همکاری به وجود آورد.
 
اهمیت سیاسی اجلاس تهران
بنا بر اعلام قبلی، در اجلاس سران که روز دوشنبه برگزار می‌شود، 9 رئیس دولت حضور خواهند داشت. بر این اساس، به جز دکتر حسن روحانی، رئیس‌جمهور ایران، روسای جمهور روسیه، عراق، ونزوئلا، بولیوی، نیجربه و گینه استوایی و نخست وزیر الجزایر در این اجلاس حاضر خواهند شد. رئیس‌جمهور ترکمنستان نیز به عنوان مهمان ویژه در اجلاس مذکور شرکت خواهد کرد. حضور این تعداد از روسای دولت در تهران، در شرایطی که طی ماه های اخیر و پس از خاتمه موفقیت آمیز مذاکرات هسته ای، دامنه تعاملات بین المللی جمهوری اسلامی ایران به شکلی شتابان رو به توسعه است، می تواند به خودی خود دستاوردی دیپلماتیک برای ایران به شمار رود. استقبال این تعداد از اعضا و مشارکت آن ها در بالاترین سطح از یک سو و باقی ماندن دبیرکلی مجمع در دست ایران – بر اساس تصمیمی که در نشست روز شنبه اتخاذ شد – می تواند این پیام را برای جامعه بین المللی به همراه داشته باشد که در شرایط جدید، نه تنها نقش آفرینی ایران در مجامع چندجانبه به شکلی جدی تر به رسمیت شناخته شده، بلکه بر عهده گرفتن و تداوم نقش رهبری چنین مجمعی از سوی ایران نیز مورد پذیرش قرار گرفته است.
 
اما از میان تمامی روسای دولت حاضر در نشست روز دوشنبه، شاید حضور ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، بیش از دیگران اهمیت داشته باشد. آخرین سفر پوتین به تهران، به سال 2007 باز می گردد که وی برای شرکت در حاشیه دومین اجلاس سران خزر به ایران آمد. هرچند این بار نیز سفر وی در اصل برای شرکت در یک اجلاس چندجانبه بین المللی است و ماهیت دوجانبه ندارد، اما بر اساس آن چه از گفته های مقامات ایرانی و روس بر می آید، گفت و‌ گو و رایزنی درباره مسائل دوجانبه نیز بخش مهمی از دستور کار سفر وی را تشکیل می دهد. بر این اساس، قرار است وی به جز شرکت در اجلاس سران مجمع صادرکنندگان گاز، دیدارهای دوجانبه ای با مقامات ارشد ایرانی نیز داشته باشد و گفته می شود قرار است برخی تفاهم نامه ها و قراردادها نیز در این دیدارها به امضا برسد. علاوه بر این، سفر پوتین در شرایط جدید منطقه ای مرتبط با ایران و روسیه، اهمیتی دوچندان می یابد؛ زیرا از یک سو ایران و روسیه طی ماه های اخیر، هماهنگی های جدی را در راستای مبارزه با تروریسم در سوریه انجام داده اند و از سوی دیگر و مرتبط با همین جریان، توافقاتی جهت توسعه روابط در حوزه های مختلف میان طرفین حاصل شده است.
 
در نهایت، موضوع دیگری که در بحث از اهمیت سیاسی اجلاس تهران می توان به آن اشاره کرد، توجه به این اجلاس از منظر منطق کارکردگرایی است؛ بدین معنا که چشم انداز توسعه همگرایی بر اساس این مجمع و تسری آن به سطوح بالاتر سیاسی و دیپلماتیک میان اعضا، انتظاری دور از ذهن به شمار نمی‌رود. نکته مهم در این میان، ترکیب اعضایی است که می توانند شکل دهنده این روند همگرایی بین المللی باشند. از این منظر، حضور کشورهای آمریکای لاتین به همراه ایران و روسیه در چارچوب این مجمع، می تواند سبب شود که در صورت تحقق این امر، ساختار تعاملات به وجود آمده، در جهتی مستقل از غرب و هم راستا با دیگر ابتکارات نهادی مطرح شده در این چارچوب طی سال های اخیر باشد.
 
نتیجه
برگزاری اجلاس سران کشورهای صادرکننده گاز در تهران، در چارچوب فضای نوین تعاملات منطقه ای و بین المللی و همچنین تحولات بازارهای جهانی نفت و گاز، فرصتی را نه تنها برای جمهوری اسلامی ایران، بلکه همچنین برای دیگر اعضا به وجود آورده که می توانند ضمن هماهنگی تلاش ها برای کسب حداکثر منافع اقتصادی، در راستای افزایش منافع سیاسی و دیپلماتیک نیز از آن بهره بگیرند. هرچند نوپا بودن این مجمع و چالش های فراوانی که در زمینه تخصصی فعالیت آن وجود دارد، می تواند به موانعی برای توسعه نقش و عملکرد آن تبدیل شود، اما در صورت تداوم روند فعلی و وجود عزمی واقعی میان اعضا، این مجمع می تواند زمینه ای برای همکاری گسترده تر اقتصادی و سیاسی ایجاد کند.


نویسندهدکتر حمیدرضا عزیزی - عضو شورای علمی موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس)
کد مطلب: 852