روابط اقتصادی ایران و روسیه در دوره پساتحریم

ذبیح اله نادری
تاریخ انتشار : شنبه ۱۲ دی ۱۳۹۴ ساعت ۲۰:۱۲
Share/Save/Bookmark
 
ذبیح اله نادری: در این نوشتار، هدف این است که بررسی نمائیم آیا شرایط اقتصادی اخیر که برای دو کشور جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه پیش آمده است، به گسترش مناسبات اقتصادی و افزایش تبادلات تجاری بین دو کشور کمک خواهد کرد؟ چه عواملی باعث شده است که این دو کشور نتوانند به یک رابطه اقتصادی در هم تنیده دست یافته و رفتارهای خود را در حوزه های سیاسی، ‌بین‌المللی و فرهنگی در چارچوب این منافع اقتصادی تعریف نمایند؟
 
ایراس: در دوران پس از جنگ سرد و حذف دلایل ایدئولوژیک در دوستی و دشمنی، وابستگی اقتصادی متقابل کشورها به یکدیگر یکی از مهمترین عواملی است که می‌تواند در جهت‌گیری سیاست خارجی کشورها نقش قابل توجهی ایفا کند. به عبارت دیگر تعاملات اقتصادی و تکنولوژیکی در شرایط جدید یکی از مهمترین عوامل گسترش همکاری میان کشورها تلقی می‌شود. گرچه کشور روسیه همسایه مستقیم ایران نمی‌باشد ولی گستردگی حوزه‌های همکاری بین دو کشور در حوزه‌های مختلف اقتصادی، تجاری، سیاسی، بین‌المللی و فرهنگی آنچنان وسیع می‌باشد که منافع ملی دو کشور را در حوزه‌های مختلف به یکدیگر گره زده است.

با بررسی تاریخ روابط دو کشور ایران و روسیه در می‌یابیم که علل و چگونگی فراز و نشیب تعاملات ایران و روسیه متاثر از تفاوت سطح و تفاوت ادراک دو کشور بوده است. بدین معنا که نگاه روسیه به ایران در بسیاری از مواقع، تاکتیکی و ابزاری و در سطح مسایل منطقه‌ای و دوجانبه؛ و نگاه ایران به روسیه، اغلب در سطح مسایل کلان بوده است. همچنین از نظر نباید دور داشت که روابط ایران و روسیه همواره با نگاه امنیتی همراه بوده است؛ نگاهی که بر تمام زمینه‌های اقتصادی و سیاسی سایه افکنده و همچنان سنگینی می‌کند. به بیان دیگر ایران و روسیه با وجود برخی الزامات منطقه‌ای و ‌بین‌المللی نتوانسته‌اند ما به ازای عینی متناسبی را در روابط اقتصادی و تکنولوژیک دو جانبه تعریف و یا ایجاد کنند. اما در پاسخ به چرایی موضوع، باید به برتری نگاه ژئوپلیتیک بر ژئواکونومیک اشاره کرد. بدین ترتیب که، ماهیت سیاسی روابط ایران و روسیه، بر ماهیت اقتصادی آن سایه افکنده است. وجود همین فضا باعث شده که در سال‌های اخیر شاهد افزایش ارتباط و تعاملات دو کشور در حوزه مسائل سیاسی و ‌بین‌المللی باشیم، به بیان دیگر با رخ دادن تحولات خاورمیانه دو کشور به نوعی از همگرائی در سیاست خارجی و ‌بین‌المللی دست یافتند ولی در مقابل، تبادلات تجاری و ارتباطات اقتصادی در حد انتظار طرفین رشد نیافته است.

مهمترین کالایی که ایران برای عرضه به کشورهای دیگر در اختیار داشته، انرژی بوده که برای روس‌ها فاقد جذابیت می‌باشد و از سوی مقابل کالا و تکنولوژی روسی نیز همواره آخرین گزینه انتخابی برای طرف‌های ایرانی بوده است. از منظر دیگر، جمهوری اسلامی ایران به واسطه موقعیت جغرافیائی و همچنین بصورت سنتی تولیدکننده محصولات کشاورزی در بخشهای بزرگی از مناطق خود می‌باشد. در طرف مقابل، کشور روسیه به واسطه وضعیت آب و هوائی قادر به تولید محصولات کشاورزی نبوده و عمده نیازهای خود را از خارج از کشور تامین می‌نماید. در حال حاضر تنها چند صد میلیون دلار محصولات کشاورزی از ایران به این کشور صادر می‌شود که قطعا بسیار پائین تر از ظرفیت و توان کشورمان می‌باشد. ایران و روسیه علیرغم داشتن قابلیت‌های بسیار از جمله نزدیکی دو کشور، منافع مشترک و همکاری‌های فرهنگی و... به دلیل عدم اعتماد، عدم شناخت از توانمندی‌های اقتصادی، صنعتی، تولیدی و نیازهای بازار هر کشور، تنها از بخش کوچکی از قابلیت‌های بازرگانی و روابط تجاری فیمابین بهره برده اند.

در ماههای اخیر با ایجاد تحریمهای مختلف بین اروپا و روسیه و اخیرا تحریم واردات کالا از ترکیه، اقداماتی از سوی طرفین برای جایگزین نمودن کالاهای ایرانی در بازار روسیه بجای کالاهای اروپائی یا ترک صورت پذیرفته است. دولت روسیه با صدور چندین مجوز و دستورالعمل، اجازه واردات آبزیان، گوشت مرغ و محصولات لبنی از ایران را صادر نموده و تعرفه گمرکی این محصولات را کاهش داده است و همچنین کاهش تعرفه واردات محصولات کشاورزی از کشورمان را در دستور کار دارد. نزدیکترین تولیدکننده این محصولات در جنوب روسیه، کشور جمهوری اسلامی ایران می‌باشد که از توان کشاورزی بالائی برخوردار بوده و از این ظرفیت برخوردار است که نیازهای بازار روسیه را برآورده سازد. دولت جمهوری اسلامی ایران نیز از تمام توان سیاسی و ابزارهای دیپلماتیک خود برای ترغیب تجار و شرکتهای تجاری طرفین برای تعاملات نزدیکتر با یکدیگر استفاده می‌نماید تا در مسیر حرکت کالاهای ایرانی به بازار روسیه بتواند نقش موثری ایفا نماید.

به منظور شناخت بهتر بازار روسیه، آمارهای تجارت خارجی و اقتصاد کلان این کشور طی سالهای 2011 تا 2013 میلادی نشان می‌دهد که ضمن برخورداری از رشد 4 درصدی، از کاهش بیکاری، افزایش درآمد سرانه، افزایش حقوق کارکنان، رشد تولید ناخالص داخلی در سایه فروش نفت با قیمت بالا و تولید حداکثری، رشد ذخیره ارزی و کاهش بدهی خارجی و رشد مبادلات خارجی تا سطح 900 میلیارد دلار برخوردار بوده است. علیرغم این تحولات بررسی تبادلات تجاری بین ایران و روسیه طی سالهای 2011 تا 2013 میلادی حاکی از کاهش مبادلات تجاری از سه و نیم میلیارد دلار به کمی بیشتر از یک و نیم میلیارد دلار دارد که این کاهش تا حدود زیادی به دلیل و متاثر از اوج تحریم‌ها و فشارهای غرب بر کشورمان پدید آمد. طی سالهای 2014 و 2015 میلادی، شرایط اقتصاد ‌بین‌الملل و تعاملات خارجی دو کشور ایران و روسیه به سمتی پیش رفت که امیدها برای چرخش در ارتباطات اقتصادی فیمابین افزایش یافت. طی دو سال اخیر با کاهش قیمت نفت، شروع بحران اوکراین و فشارهای غرب بر روسیه، روابط و تبادلات این کشور با دیگر کشورها از جمله چین بین 30 تا 40 درصد کاهش داشته است؛ در حالیکه روابط تجاری کشورمان با روسیه نه تنها کاهش نداشته بلکه از رشد 5 درصدی نیز برخوردار بوده است. از سوی دیگر در جمهوری اسلامی ایران نیز پس از روی کار آمدن دولت یازدهم که همراه با تنش زدائی و توجه به روابط ‌بین‌الملل بود، همکاریهای دولتمردان دو کشور از سطح بالائی برخوردار گردید. رفت و آمد مقامات و هیاتهای اقتصادی و تجاری فزون یافت و مذاکرات برای تامین نیازهای بازار روسیه در بخشهای محصولات کشاورزی، شیلات، فرآورده‌های پروتئینی، شیر و فرآورده‌های لبنی و همچنین گوشت و فرآورده‌های آن به انجام رسید. نتیجه آنکه گرچه در سال 2014 میلادی تبادلات فیمابین از رشد 5 درصدی برخوردار شد ولی چرائی کندی روند صعودی مبادلات اقتصادی و تجاری ایران و روسیه، وابسته به عوامل مختلفی در دو کشور می‌باشد که ذیلا مورد بررسی قرار می‌گیرد:
 
  • گرچه دولت روسیه خود را موظف و متعهد به اجرای تحریم‌های شورای امنیت علیه ایران می‌دانست ولی تعهد بخش‌های خصوصی و بانکهای روسیه به تحریمهای یک جانبه اروپا و آمریکا باعث گردید که امکان انتقال پول و انجام مبادلات مالی و بانکی طی سالهای مورد بحث با مشکل مواجه شوند که با لغو تحریمها در دیماه جاری، این موضوع مرتفع خواهد شد.

    برخی صنایع خصوصی روسیه که از تکنولوژی شوروی سابق استفاده می‌کردند امکان صادرات فناوریهای خود به ایران را نداشتند و لذا نمی توان انتظار همکاری بین این صنایع را داشت. فعالان در حوزه معدن، پتروشیمی و پالایشگاهی، نفت و گاز از این نوع صنایع هستند که به سختی بتوان نقاط مشترک بین طرفین پیدا کرد.
    فروشگاههای بزرگ لوازم مصرفی در روسیه، عمدتا شاخه‌هائی از فروشگاههای اروپائی می‌باشند که از سیاستهای دفاتر مادر پیروی کرده و برای تامین نیازهای خود از ایران، ملاحظات کشورهای متبوع خود را در نظر می‌گرفتند. فروشگاههای بزرگ آشان و ایکیا در این دسته قرار می‌گیرند.

    در طرف ایران نیز باید اشاره نمود که زیرساختهای اقتصادی و تجاری مانند حمل و نقل، بیمه، تولید انبوه و صنعتی، توجه به کیفیت بازارهای جهانی و همچنین توجه به اصول تجارت ‌بین‌الملل در ایران شکل نگرفته و همین ظرفیت موجود و محدود نیز برای تامین نیازهای بازار روسیه تعریف نشده است. تا زمانی که تولید محصولات کشاورزی در کشورمان خود را با اصول تولید انبوه، بسته بندی و همچنین نگهداری و صادرات متاثر از فناوریهای نوین مجهز نسازد، نمی توان انتظار داشت جایگاه مناسبی را در بازارهای روسیه برای خود کسب نماید. ذائقه مردم روسیه به خرید تولیدات اروپائی با کیفیت عادت کرده و لذا پذیرای محصولات بی کیفیت و حتی متوسط نمی باشد.

    تولیدکنندگان ایرانی به روشهای سنتی تولیدات خود را به بازار ارسال می‌دارند که مسلما برای بازارهائی در مسافتهای طولانی (حداقل 3000 کیلومتر) مناسب نمی باشند. حوزه‌های مختلف مانند محصولات کشاورزی، شبکه‌های حمل و نقل کانتینری، شبکه کامل ریلی، تکنولوژیهای مدرن در حوزه بسته بندی، استانداردهای جهانی در تولید محصولات لبنی، محصولات گلخانه ای و پایانه‌های صادراتی از مواردی می‌باشند که در کشورمان هنوز توسعه کافی نیافته و نمی توانند برای صادرات محصولات با کیفیت و همچنین حفظ کیفیت اولیه تا رسیدن به بازار مصرف نقش اساسی ایفا نمایند. در این ارتباط برخی محصولات کشاورزی ایرانی به بازار روسیه می‌رسند ولی متاسفانه نتوانسته اند شبکه ای منسجم و منظم برای مسیر صادراتی ایجاد نمایند. در حال حاضر محصولاتی مانند کیوی، خیار، سبزیجات و پرتقال و نارنگی به روسیه صادر می‌شوند ولی در مقایسه با مقادیری که یا دچار مشکلات مالی با خریداران می‌شوند و یا بدلایل مختلف در مسیر مبدا تا مقصد فاسد شده و از بین می‌روند، رقم محدودی را شامل می‌شوند.
     
چندی پیش نقشه راه توسعه روابط ایران و روسیه در افق همکاری 40 میلیارد دلاری امضاء شده است. بزعم مقامات روسی اجرای نقشه راه امضا شده ارتقاءِ روابط دو کشور را در پی داشته و زمینه را برای گسترش بیش از پیش روابط سوق دادن به روابط راهبردی مهیا خواهد ساخت. طبق نقشه راه دو کشور با راهبرد اتکاءِ به یکدیگر برای تأمین نیازهای بازار داخلی ، درصدد استفاده از مزیت‌ها و تولیدات در ایران و روسیه هستند تا هم زمان با کاهش هزینه تمام شده به دلیل هم مرز بودن (دریایی) ، زمینه ارتباط بیشتر و گسترش روابط را رقم بزنند . محمود واعظی وزیر ارتباطات و فناوری، پس از امضای یادداشت تفاهم کمیسیون مشترک بین دو کشور گفت: مذاکرات بین دو کشور نتایج بسیار خوبی برای عمل کردن به گسترش فراگیر روابط بین تهران و مسکو داشت و افزایش گسترده همکاری‌ها در دو بخش کوتاه مدت و میان مدت که 30 تا 40 میلیارد دلار ارزش اقتصادی دارد بین دو کشور تدوین و نهایی شده است و این می‌تواند اطمینان کاملی برای سرمایه گذاران دو کشور به ویژه سرمایه گذاران روسی در ایران شکل دهد. این توافق می‌تواند روابط دو کشور را متحول کند، این در حالی است که بخش‌های دولتی به ویژه طرف ایرانی تلاش کنند تا قوانین دست و پاگیر یا بوروکراسی را در جهت رسیدن به روابط راهبردی کاهش دهند. از جمله دستاوردهای خوب و تأثیرگذار در این توافق آمادگی بانک مرکزی روسیه برای توافق و همکاری بانکی با ایران می‌باشد که می‌تواند موتور محرک در توسعه روابط اقتصادی بین دو کشور باشد. برنامه پیشنهادی روسیه برای سرمایه گذاری و تجارت با ایران تا 40 میلیارد دلار، ایجاد یک خط اعتباری 5 میلیارد دلاری از طرف روسیه و خط اعتباری 2 میلیارد دلاری ونش اکونوم بانک به بانک مرکزی کشورمان، اقدام مثبتی در ایجاد تحرک بین شرکتهای اقتصادی و تجاری می‌باشد.
 
به نظر می‌رسد زمان آن فرا رسیده که بخشهای خصوصی، نیمه دولتی و دولتی که در حوزه‌های تولید و صادرات فعالیت می‌نمایند، ضمن بررسی و مطالعه جوانب مختلف امکان صادرات کالا به روسیه، بصورت کاملا متمرکز وارد مرحله عملیاتی شوند. سیاستهای اقتصادی اخیر روسیه در زمینه ایجاد محدودیت برای کالاهای وارداتی از اروپا و ترکیه، فضای جدیدی را برای کالاهای ایرانی ایجاد نموده است که انتظار می‌رود طرفهای ایرانی از این فرصت در جهت منافع اقتصادی کشور استفاده کرده و جایگاهی درخور و شایسته برای خود در بازار بزرگ مصرفی روسیه کسب نمایند. به ویژه بعد از توافق وین و رفع تحریم‌های ظالمانه علیه کشورمان، اینک چشم دوختن به افق‌های روشن همکاری بین دو کشور دور از ذهن نخواهد بود. گفته می‌شود جمهوری اسلامی ایران از قابلیت صدور سبزیجات، محصولات کشاورزی و جالیزی، باغی، مواد غذایی، خشکبار و شیلاتی و ...تا معادل 10 میلیارد دلار برخوردار خواهد بود. از سوی دیگر، نباید در کوتاه مدت خود را دچار اشتباه برداشت مبنی بر رفع کامل تحریمها و بازگشت به مرحله آزادی کامل اقتصادی از سوی اروپا و آمریکا نموده و متقابلا باید در صدد باشیم که در مسیر متنوع سازی بازارهای مصرفی و تکنولوژیها و مواد خام مورد نیاز صنایع حرکت نمائیم.

در نهایت، بررسی نیازها و تولیدات روسیه و ایران این نتیجه را به ذهن متبادر می‌نماید که دو کشور با استفاده از ظرفیتهای اقتصادی خود می توانند  مکمل توسعه اقتصادی یکدیگر باشند و با تکیه بر مزیت‌های نسبی خود اقدام به تامین نیاز طرف مقابل نماید. از سوی دیگر گسترش هدفمند روابط اقتصادی ایران وروسیه با توجه به جایگاه ویژه این کشور در اتحادیه اقتصادی اوراسیا که متشکل از پنج جمهوری شوروی سابق، می‌تواند دروازه ورود ایران به بازارهای منطقه و شکل دهنده روابط اقتصادی قوی و پایدار با این کشورها باشد. با فراهم شدن زمینه‌های بیشتر همکاری تا حدود زیادی  سیاست خارجی روسیه بدین سمت و سو سوق داده شده است که؛" ایران دارای جمیعت و اقتصاد بزرگ با قابلیت‌های بسیاری می‌باشد و روسیه مایل به گسترش روابط اقتصادی خود با ایران است".
 
 نویسندهذبیح اله نادری - کارشناس سیاسی
 
کد مطلب: 909