پوشکین، شرق و ادبیات فارسی

تاریخ انتشار : شنبه ۳۰ ارديبهشت ۱۳۹۱ ساعت ۱۴:۰۰
Share/Save/Bookmark
 
در آستانه سالروز بزرگداشت سعدي اين شاعر نامدار ايران و جهان، طي روزهاي سه شنبه و چهار شنبه برابر با 29 و 30 فروردين ماه 1391، نشست فرهنگي شهر کتاب در اين مرکز با حضور جمعي از اساتيد سعدي شناس و پوشکين شناس و دانشجويان و علاقمندان برگزار شد. در این همایش 'میرجلال‌الدین كزازی'، استاد دانشگاه، نویسنده، مترجم و پژوهشگر با موضوع دلیری سعدی، بی‌باكی پوشكین، 'میخائیل سینلنیكوف'، شاعر و پوشكین شناس روس با موضوع سعدی در اشعار پوشكین، 'زهرا محمدی'، استاد دانشگاه و پژوهشگر با عنوان دریچه‌های آشنایی پوشكین با شرق و ادبیات فارسی و مضامین مشترك اشعار پوشكین، سعدی و حافظ، 'حسن بلخاری'، مدرس فلسفه و هنر با موضوع مفهوم هنر در آثار سعدی سخن گفتند. روز دوم این همایش با حضور استادان و پژوهشگرانی از جمله 'كامران فانی'نویسنده، مترجم با موضوع پوشكین در ایران،'سعید حمیدیان'، استاد گروه ادبیات فارسی دانشگاه علامه طباطبایی با مبحث بت‌های شكستنی در خواندن غزل‌های سعدی، 'علیرضا دولتشاهی'، نویسنده و مترجم با عنوان باغچه‌سرای، پیوندگاه ادب ایرانی و ادب اسلاوی و 'آبتین گلكار'، نویسنده، مترجم و عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس با موضوع عناصر درام مدرن در نمایش‌نامه‌های پوشكین به پایان رسید كه محورهاي اصلي اين نشست در ادامه از نظر مي‌گذرد.
پوشکین، شرق و ادبیات فارسی
 
ایراس؛ در روز اول اين نشست دکتر علي اصغر محمد خاني، معاون فرهنگي و بين الملل شهر کتاب، ضمن قرائت غزلي از سعدي شيرازي به معرفي سخنرانان و بيان اهميت و ضرورت برگزاري اين گونه نشست‌ها با محورهاي ادبيات تطبيقي و به ويژه در حوزه ادبيات ايران و روسيه که از ديرباز داراي پيوندهاي گسترده‌اي بوده‌اند، پرداختند. وي خاطر نشان کرد که در دهه سعدي شناسي از سال ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۵ شهر کتاب قصد دارد مبحث تازه‌اي را درباره او بگشايد و آن اينکه آثار سعدي و افکارش تا چه ميزان توانسته است در ادبيات جهان بازتاب يابد و موثر واقع شود. 

در ايران بيشتر با آثار و انديشه‌هاي نويسندگان بزرگ روس مانند چخوف، تالستوي، داستايفسکي و غيره آشناييم، ولي انديشه‌هاي پوشکين گر چه ترجمه‌هايي از وي به چاپ رسيده است، کمتر نزد خوانندگان ايراني بازگو گرديده است. در روسيه نيز روز ولادت پوشکين را روز زبان و ادب روسي نام نهاده‌اند و او نيز مانند سعدي نقش ارزنده‌اي در تحول ادبي سرزمين خويش داشته است. سعدي و پوشکين در آثار خود از زندگي مردم روزگارشان سخن رانده‌اند. مردم روس نخستين بار در آثار پوشکين با نام سعدي آشنا شدند و تاثير فرهنگ شرقي و اسلامي و به ويژه قرآن در آثار پوشکين قابل تامل است. آنقدر که سعدي در روسيه شناخته شده است، پوشکين در ايران شناخته شده نيست و تنها راه مطمئن شناخت از ديگر ملت‌ها از راه فرهنگ است. 

در ادامه آقاي دکتر کورش کمالي سروستاني، مدير مرکز سعدي شناسي، به بيان توضيحاتي در مورد آثار پيرامون سعدي و از جمله در حوزه ادبيات تطبيقي پرداختند. ايشان به اين موضوع اشاره کردند که موضوع "معارف اسلامي و فرهنگ و حکمت ايراني در آثار سعدي" امسال در شيراز در راستاي دهه سعدي شناسي مطرح گرديده است و موضوع نشست امروز نيز کاملا متناسب مي‌نمايد. سعدي شناسي در جهان با چاپ اولين کتاب ادبيات کلاسيک فارسي در اروپا به سال ۱۶۳۵ آغاز شده و سپس به ديگر زبان‌ها ترجمه گرديده است. در روسيه نويسندگان و اديبان روسي اغلب به واسطه اين ترجمه‌ها با آثار کلاسيک ايران آشنا گرديده‌اند. 

دوره اوج و شکوفايي ترجمه‌هاي آثار سعدي به ديگر زبان‌ها در قرن بيستم بوده است. در روسيه سه نويسنده تالستوي، پوشکين و بونين بيش از سايرين تحت تاثير سعدي قرار گرفته‌اند. با اين که پوشکين ۵۰۸ سال بعد از سعدي ديده به جهان گشوده است، ولي آشنايي او با سعدي و استفاده از مضامين وي در آثارش به حدي بوده که به او لقب سعدي جوان داده‌اند. در ادامه ايشان در مورد آثاري که در سال‌هاي اخير پيرامون سعدي و آثارش به چاپ رسيده است، سخن راندند.


"دليري سعدي و بي باکي پوشکين"

دکتر ميرجلال الدين کزازي سخنراني خود را با عنوان "دليري سعدي و بي باکي پوشکين" ارائه دادند که مورد استقبال حاضران واقع شد. بنا به گفته ايشان کارسازي و اثرگذاري سعدي و پوشکين بر زبان و ادب مردم خويش تا بدان پايه ژرف و ماندگار بوده است که به آساني مي توانيم زبان و ادب فارسي را به دو بخش فراخ پيش از سعدي و پس از سعدي بخش کنيم و در ادب روسي به دو بخش پيش از پوشکين و پس از پوشکين.
 
آن‌ها هر دو روزگاري نو پديد آوردند و اگر باريکتر بنگريم مي توانيم همانندي‌هايي پردامنه ميان آن‌ها بيابيم. اينکه هر دو کوشيده‌اند دشواري‌ها و هنجارها و ويژگي‌هاي جامعه خود را در سروده‌هاي خويش بازتاب دهند. گرچه از نظر ساختار و ريخت نمي توان بوستان را با آن حکايت هاي کوتاه با داستان‌هاي بلند پوشکين مقايسه کرد، اما انديشه و سخن هر دو سخنور را مي‌توان با يکديگر سنجيد. 

هر دو شيفته دنيايي هستند که به آيين باشد و آدمي در آن با آرامش و بهروزي بزيد. هر دو تن دلير، ناپروا و بي باک انديشه‌هاي خود را با خوانندگان و دوستدارانشان در ميان مي‌نهند. سپس از قيام دکابريست‌ها يا آذرمهيان گفتند که پوشکين دورادور دستي در آن داشته و شورشيان را در اين قيام که اغلب از طبقه روشنفکر و دوستان او بودند، رهنمون بوده است.پوشکين جوان بي‌باک با انديشه اي تابناک الکساندر اول را مي نکوهيد. بي‌باکي پوشکين در آثارش را مي‌توان با سخنان تند و دليرانه سعدي در اشعار و حکاياتش خطاب به شاهان دوران سنجيد. از آن جمله است:
به نوبتند ملوک اندر اين سپنج سراي کنون که نوبت توست اي ملک به عدل گراي


"سعدي در آثار پوشکين"

مهمان ويژه همايش "سعدي و پوشکين" از روسيه، ميخائيل سينلنيکوف، از شاعران و اديبان روس و يکي از بهترين مترجمان آثار کلاسيک فارسي از جمله سعدي، و نيز استاد دانشگاه علوم طبيعي و آکادمي پتروفسکي روسيه، سخنراني خود را تحت عنوان "سعدي در آثار پوشکين" با خواندن شعري از پوشکين با نام "پيامبر" و ترجمه اي از اشعار سعدي آغاز کردند. وي اذعان داشت که پوشکين تنها شاعر روس است که دو جلد کتاب شعر، رمان منظوم و حتي نمايشنامه منظوم دارد. بيش از ۷۵ شعر نگاشته که بدون آن‌ها شعر روسي معنا نمي‌يابد و علاوه بر آن، همين تعداد شعر ديگر دارد که انتخاب شعري را از ميان آن ها دشوار مي‌نمايد. 

پوشکين شعر "پيامبر" را در سن ۲۵ سالگي نگاشته ولي حکايت از بلوغ هنري کامل او دارد. سنجيدن دو شاعري که در دو سرزمين مختلف زندگي مي کنند بسيار سخت است. شعر روسي نسبت به شعر ايران جوانتر است و پوشکين حدود ۵۰۰ سال بعد از سعدي مي‌زيسته است. وقتي شخصي از کشور ديگري قدم به ديار و موطن سعدي مي‌گذارد، با خود مي‌انديشد که چه وجه تشابهي با وطن خود دارد. آنچه اين دو انديشمند بزرگ را در مرتبه قياس قرار مي دهد، استعداد ذاتي و اعتقاد به عقل بشري نزد آنان است و آن ها هر دو اين قابليت و توانايي را دارند هر آنچه را که بدان فکر مي کنند روي کاغذ بياورند. 

برخلاف سعدي که در عمر طولاني خود توانست هر آنچه مي‌خواهد براي بشر به يادگار گذارد، پوشکين عمر کوتاهي داشت و موفق به انجام اين کار نشد. پوشکين به فرهنگ‌هاي ملل مختلف به ويژه شرق علاقه فراوان داشت. ردپاي سعدي را در منظومه او با نام "فواره باغچه سراي" مي توان ديد که با بيتي از سعدي آغاز مي‌شود: "بسياري از مردم، همچون من، از اين فواره ديدن کرده‌اند؛ ديگران راهي نقاط دورتر شده‌اند". بارها و در آثار مختلفي پوشکين با الهام از اشعار سعدي مضامين و ارزش‌هاي شرقي را روايت کرده است که بدين ترتيب پوشکين را مي‌توان مترجم روسي سعدي نيز ناميد. 

پوشکين در اتفاقي جالب توجه با کمک اشعار سعدي، شاعري از ايران که ۵۰۰ سال قبل از او مي‌زيسته با هم عصران خود و دوستانش در ميان دکابريست‌ها سخن مي گويد. گرچه پوشکين هيچگاه در ايران نبوده است، ولي تا نزديکي مرزهاي آن آمده و مدتي در تفليس که آکنده از روح پارسي است، بسر برده است. در آثار او مي‌توان تاثير حافظ را نيز مشاهده کرد. در ميان دستنويس‌هاي پوشکين مطلبي در خصوص ديدار او با شاعر ايراني فاضل خان در سن پترزبورگ وجود دارد. مردم روزگار پوشکين خود با زبان و ادب فارسي آشنا بوده اند و پايان سخن آن که سعدي و حافظ معلمان و همراهان روحي و معنوي پوشکين بوده‌اند.

"دریچه‌های آشنایی پوشکین با شرق و ادبیات فارسی و مضامین مشترک اشعار پوشکین، سعدی و حافظ"
خانم دکتر زهرا محمدي، عضو هيات علمي دانشگاه تهران و استاد گروه زبان و ادبيات روسي، در سخنراني خود تحت عنوان "دریچه‌های آشنایی پوشکین با شرق و ادبیات فارسی و مضامین مشترک اشعار پوشکین، سعدی و حافظ" تاريخچه‌اي از چگونگي آشنايي مردمان روس با زبان و ادب فارسي از ابتدا به دست دادند و اين که پوشکين چطور مي‌توانسته است با سعدي آشنا شود. اولين اتفاق در سال ۱۷۰۰ رخ داد زماني که شاه سلطان حسين هدايايي براي تزار روس فرستاد و پتر کبير دستور داد تا زان پس به آموزش زبان فارسي بپردازند. صد سال بعد کميته آسيا در چارچوب وزارت امور خارجه فعاليت‌هاي خود را آغاز کرد و اما آغاز رسمي و آکادميک آموزش زبان و ادب فارسي در دانشگاه سن پترزبورگ و گروه زبان‌هاي ايراني و شرق شناسي صورت گرفت. 

نخستين جرقه‌هاي آشنايي پوشکين با شرق در مدرسه‌اي که درس مي‌خواند با نام ليتسه که زير نظر تزار بود، زده شد. برخي از مترجمان و منتقدان چون کايدانف و کوخل بيکر نيز باب آشنايي بيشتر پوشکين با شرق را گشودند. نشريه "پيک اروپا" و برخي نشريات ديگر مانند "گل‌هاي شمال" و "فرزند ميهن" نيز در شناساندن آثار کلاسيک و زبان فارسي به مردم روس بي‌تاثير نبوده‌اند. سفرها و تبعيدهاي پوشکين نيز بيش از پيش او را با شرق و فرهنگ مردمان شرقي آشنا ساخت. در سفر به ارزروم نوشته پوشکين از ديدار او با فاضل خان گروسي در سن پترزبورگ و ديدار با کردان يزدي در گرجستان صحبت به ميان آمده است.


"مفهوم هنر در آثار سعدي و پوشکين"

دکتر حسن بلخاري، مدرس فلسفه و هنر و رئيس پژوهشکده هنر فرهنگستان هنر، به عنوان آخرين سخنران در روز نخست اين نشست به "مفهوم هنر در آثار سعدي و پوشکين" پرداختند. ايشان بيان کردند که سعدي و پوشکين با هنر و مهارت و استادي خود در سخن تحولي بنيادين ايجاد کردند. تا زماني که انساني به کمال نرسد نمي‌تواند تحول ايجاد کند و يا اينکه معنا را در کلمات جاري سازد و به روح خواننده انتقال دهد. پوشکين نيز مانند سعدي در ادبيات روسي خويش روحي تازه دميد. در آثار اين دو شاعر بزرگ کلام با ذات خود بيان مي شود. آن ها گرچه هيچ يک نظريه پرداز نبودند، ولي معنا را توانستند به درستي اظهار کنند. 

ذات شعر کمال است و موسيقي است و رواني، شعر اگر سخت بود و يا شاعر آن را به تکلف گفته بود، بدان سبب بوده که شاعر خود غرقه معنا نبوده است و آن که غرقه معنا باشد زبانش زيبا و روان خواهد بود. شعر سعدي و نگاه حکمت آموز او در حکايت هايش، عرفان و نگاه عرفاني را با زباني بلند و روان به کوچه‌هاي ايران مي آورد و آن را رواج مي‌دهد و اين اثرگذاري بسيار بزرگي است. سعدي معنا را نازل نکرد تا هر کسي آن را بفهمد؛ بلکه زبان را چنان بلند و فراخ گرفت که معنا به زيبايي براي مخاطب قابل دسترسي شد. در انتهاي نشست روز نخست حاضران به طرح سوالاتي از مهمان روس، پروفسور سينلنيکوف پرداختند.


"پوشکين در ايران"

استاد کامران فاني در دومين روز نشست، به عنوان اولين سخنران در سخنراني خود با نام "پوشکين در ايران" ابتدا به بيان اهميت و جايگاه سعدي و آثارش در ادبيات جهان پرداختند و اين که وي وجه بارز زبان لطيف فارسي است و از نظر جهانيان نيز همينطور است. اولين چاپ کتاب فارسي در جهان گلستان بود و اولين ترجمه به زبان فارسي نيز در اوايل قرن ۱۷ از ادبيات کلاسيک فارسي از سعدي بوده است. در قرن ۱۸ و عصر روشنگري، فيلسوفان روشنگر به شدت تحت تاثير سعدي بودند. در نيمه دوم قرن نوزدهم بود که کم کم گرايش به خيام و ديگر شعرا روي کار آمد و در قرن ۲۰ در کنار حافظ و مولانا قرار گرفتند و سعدي ديگر هيچگاه آن محبوبيتي را که پيشتر داشت بدست نياورد. 

در روسيه گرچه آثار سعدي خيلي دير ترجمه شد، اما طبعا نويسندگان و متفکران روس از جمله پوشکين با اين آثار از طريق زبان هاي واسطه و ترجمه هاي اروپايي آشنايي داشته اند. مردمان روس پوشکين را هميشه بهترين و بزرگترين شاعر خود مي دانند و از منظر آن‌ها هيچ يک از نويسندگان بزرگ روس مانند تالستوي، داستايفسکي، تورگنف و غيره قابل مقايسه با وي نيستند. اما چه شد که پوشکين به اندازه اين نويسندگان در جهان مطرح نشده است؟ دليل اول آن که او يک شاعر بود و به عبارتي اولين شاعر روسيه. ادبيات روسيه اصولا از قرن ۱۹ آغاز مي شود و پوشکين بنيانگذار اين ادبيات است. 

او بنيانگذار داستان نويسي و شعر روسيه است و به معنايي نويسندگاني چون داستايفسکي، گوگول، پاسترناک و ديگران از زير شنل او بيرون آمده اند. از آنجا که ترجمه شعر نمي‌تواند روح و اصالت آن را در زبان ديگر انتقال دهد، بنابراين شاعر نمي‌تواند آن جايگاهي را که در ميهن خويش دارد در ديگر جاي بدست آورد. در ادامه استاد فاني در خصوص سير ترجمه آثار پوشکين در ايران صحبت کردند و به اجمال کتابشناسي آثار ايشان را در ايران ارائه دادند. 

ايشان بيان کردند که اول بار در سال ۱۳۰۸ تعدادي از داستان‌هاي پوشکين در قالب مجموعه‌اي به چاپ رسيد و بعدها پوشکين را با ترجمه‌اي از دکتر خانلري از يکي از داستان هاي او با نام "دختر سلطان" ("دختر سروان") شناختتند. دور دوم ترجمه‌هاي پوشکين در سال ۱۳۲۰ شروع شده است که آثار روسي توسط مترجمان برجسته‌اي مانند کريم کشاورز و سعيد نفيسي بيشتر ترجمه مي شد. با سيري در آثار ترجمه شده از پوشکين درمي يابيم که از شعرهاي او تقريبا هيچ ترجمه اي در ايران انجام نشده و آنچه باعث شهرت پوشکين در ايران گرديده است و همچنين در زبان‌هاي ديگر در واقع داستان‌هاي اوست و کمتر کسي او را به عنوان يک شاعر مي شناسد. 

به طور کلي از سال ۱۳۰۸ تا ۱۳۹۰ هر چند سال يک يا دو اثر از پوشکين به فارسي ترجمه شده است و اين نشان مي‌دهد که او نويسنده زنده‌اي است و توانسته انديشه خود را حفظ کند که البته به پاي چخوف نمي‌رسد. در طول صد سالي که از چخوف مي‌گذرد هيچ يک از نويسندگان خارجي نتوانسته‌اند به اندازه او در ايران مورد توجه قرار گيرند. معروفترين اثر او که رمان منظوم "يوگني آنگين" است ترجمه خوبي در ايران ندارد و از جمله ديگر آثار او که در ايران کم و بيش ترجمه شده‌اند مي توان به "دوبروفسکي"، "داستان‌هاي بلکين"، "کولاک"، "فواره باغچه سرا"، "سوار مفرغي"، "باريس گادونف" و غيره اشاره نمود. ايشان در خاتمه سخنان خود پيشنهاد دادند تا گروهي از مترجمان همت کرده و اين آثار ارزشمند را در يک مجلد از زبان اصلي به فارسي برگردانند تا بدين ترتيب حق اين شاعر و استاد بزرگ ادب روس در ايران به جاي آورده شود.


"باغچه سراي: پيوندگاه ادب ايراني و اسلاوي"

در ادامه عليرضا دولتشاهي، محقق و پژوهشگرلهستاني شناس در سخنراني خود با عنوان "باغچه سراي: پيوندگاه ادب ايراني و اسلاوي" سعي نمودند تا نقطه تلاقي ميان ادب ايران و اسلاو را بنمايانند. وي به اين نکته اشاره کردند که نخستين ترجمه از سعدي به زبان لهستاني و در سال ۱۶۱۰ ميلادي انجام گرفته است. از مشخصه هاي بارز جنبش رمانتيتيزم در ادب اروپايي همانا شرق شناسي است. اواخر قرن ۱۸ و تمام قرن ۱۹ در اختيار انقلابيون رمانتيکي بود که در آرزوي آرمان شهر بودند. 

تصور آن‌ها از شرق در واقع غرب حوزه اسلاو، يعني عثماني و بغداد و داستان هاي هزار و يکشب بود. جنبش رمانتيتيزم اسلاوي ديرتر از جاهاي ديگر شروع شد و بر مسائل گوناگوني تاثير گذارد و چنان با هويت لهستان يکي شد که لهستان تصور مي‌نمود، همانطور که مسيح روزي از ميان زندگان بر خواهد خاست، اين کشور از ميان کشورهاي مسيحي سربرخواهد آورد. الکساندر پوشکين و آدام ميتسکويچ لهستاني الاصل هر دو در زمره شاعران ملي سرزمين خود در مبارزات ملي بوده‌اند. 

همان طور که در ايران گروهي فردوسي و عده‌اي سعدي را شاعر ملي مي‌دانند. نقاط مشترک زيادي ميان اين دو شاعر ملي روس و لهستاني مي‌توان يافت. استفاده از واژگان فارسي و عربي يا اسلامي در آثار آن‌ها، اين که هر دو براي آزادي مبارزه کردند و تبعيد شدند و به زندان رفتند. هر دو تقريبا همزمان سفري به کريمه داشتند که دستاورد آن ديدار از "فواره اشک" يا "فواره باغچه سراي" (گور دختر اسيري از لهستان که معمار آن هم يک ايراني بوده است) و سپس نگاشتن اثري تحت تاثير آن بوده است. پوشکين در "فواره باغچه سراي" از سعدي الهام گرفته است. البته اينجا جاي تعمق دارد که آيا در آثار ديگر شعراي کلاسيک ايران اشعاري با اين مضمون يافت نمي‌شود؟ 

آشکارترين تاثير از سعدي را در آثار بونين، ديگر نويسنده روس و از واپسين کلاسيک‌هاي روس، مي‌بينيم که شعري با نام "پند سعدي" دارد. روس ها با سعدي در سال ۱۷۹۶، يعني ۱۸۶ سال بعد از آشنايي لهستاني ها با اين شاعر آشنا شدند. اولين ترجمه‌از آثار روسي هم در ايران "دوبروفسکي" از پوشکين به سال ۱۳۰۷ بوده است. اولين اثر هم از زبان لهستاني در سال ۱۸۲۶ يا ۱۸۲۸ به زبان فارسي ترجمه شده است که غزل شماره ۵ از مجموعه "غزل‌هاي کريمه" (شامل ۱۸ غزل) از آدام ميتسکويچ است که ميرزا جعفرخان توپچي باشي و برادر حاج سياح آن را به فارسي سره ترجمه کرده و متاسفانه الفاظ عربي موجود در آن را به فارسي سره برگردانده است.


"عناصر درام مدرن در نمايشنامه هاي پوشکين"

در ادامه دکتر آبتين گلکار، عضو هيات علمي دانشگاه تربيت مدرس و استاد گروه زبان و ادبيات روسي، به ايراد سخنراني با عنوان "عناصر درام مدرن در نمايشنامه هاي پوشکين" پرداختند. ايشان ابتدا نکته‌اي را در خصوص تاثيرپذيري پوشکين از سعدي در "فواره باغچه سراي" بيان داشتند و آن اينکه در سرلوحه اين اثر پوشکين بعد از آوردن شعر سعدي به صراحت نام اين شاعر کلاسيک ايران زمين را آورده است و اين نشان تاثير مستقيم از اوست و همچنين بيتي از سعدي را با ذکر نام ايشان در رمان منظوم "يوگني آنگين" پوشکين مي‌بينيم. و ديگر آن که پوشکين در سرودن شعري که در آن خود را سازنده کاخ زبان روسي مي‌داند بيشتر تحت تاثير هوراس، شاعر يوناني بوده است تا فردوسي. 

در اوايل قرن ۱۹ که زبان روسي دچار بحران و به نوعي تزلزل گرديده بود، پوشکين از راه رسيد و تحول عظيمي ايجاد کرد و ادبيات روسيه را در جهان بر سر زبان‌ها انداخت. او انواع داستان کوتاه، داستان بلند، رمان، نمايشنامه و شعر دارد. نمايشنامه‌هاي او در تاريخ تئاتر روسيه از جايگاه ويژه‌اي برخوردارند و خود بارها به صراحت گفته است که قصد نوسازي و اصلاح تئاتر روسيه را دارد. نمايشنامه‌هاي او که همگي تراژدي هستند شامل "تراژدي هاي کوچک" شامل ۴ نمايشنامه "شواليه آزمند"، "موتزارت و ساليري"، "مهمان سنگي" و "ضيافت به روزگار طاعون" و نيز تراژدي "باريس گادونف" مي‌باشند. 

پوشکين همواره پيشرو بود و جلوتر از زمان خود حرکت مي‌کرد. عناصر درام مدرن را که امروزه به عنوان مثال در آثار برنارد شاو مي بينيم مي‌توان در نمايشنامه‌هاي پوشکين يافت. پوشکين مي‌کوشيد تا خوراک فکري براي خوانندگانش فراهم آورد و در پي برانگيختن احساسات تماشاچي نبود. مخاطب او فکر و انديشه و عقل بود تا قلب و احساسات. 

به عنوان مثال و از نمونه‌هاي عناصر درام مدرن در آثار پوشکين مي توان به اين نکته اشاره کرد که صحنه مرگ در نمايشنامه‌هاي او وجود ندارد و ما تنها از ميان گفته‌هاي قهرمانان مي‌توانيم پي ببريم که فردي از دنيا رفته است. ماجراي نمايش بيشتر در گفتار مطرح است تا اعمال و حرکات و به عقيده پوشکين چنين رويکردي لازمه تئاتر روسيه بوده است. عنصر ديگر برجاي ماندن تعارض موجود در نمايشنامه در انتهاي آن است. معمولا بدين شيوه است که ابتدا گره و تعارضي در ماجرا وجود دارد و بعد به اوج مي رسد و در خاتمه آن گره گشوده شده و تعارض از ميان مي رود. 

اما در نمايشنامه هاي پوشکين به اصطلاح امروزي شاهد فينال باز يا پايان باز ماجرا هستيم و درست در لحظه اي که مي‌پنداريم همه چيز پايان يافته نويسنده با جمله اي مخاطب را به فکر وا مي دارد که حالا شخصيت و قهرمان مورد نظر چه تصميمي خواهد گرفت و در حقيقت تصميم و نتيجه گيري بر عهده مخاطب قرار مي گيرد. از ديگر عناصر درام مدرن در نمايشنامه هاي پوشکين عدم وجود قهرمان کاملا مثبت يا منفي است که بر شدت پايان باز ماجرا مي افزايد. نويسنده به جانبداري از قهرمانانش برنمي خيزد و در اينجا هم مخاطب خود بايد تصميم بگيرد که با توجه به گفتار و اعمال شخصيت ها کداميک مثبت و يا منفي هستند.


"بت‌هاي شکستني درخواندن غزل‌هاي سعدي"

در سخنراني آخر از دومين روز نشست دکتر سعيد حميديان سخنان خود را تحت عنوان "بت‌هاي شکستني درخواندن غزل‌هاي سعدي" آغاز نمودند و اذعان داشتند که در همه تحقيقات خود هدف اصلي ايشان سنجش و مقايسه شعرا و آثار آن‌ها با يکديگر و کشف تفاوت‌هاست. "بت‌ها" درباره سعدي بيش از تصور ماست. حدود صد سالي است که با ورود به دنياي جديد و تاثيراتي که گرفته‌ايم دوره خاصي پديد آمده و آن دوره تجديد نظر در مورد چهره‌هاي بزرگ فرهنگ و ادب اين سرزمين است. 

در مورد سعدي همه گونه سخن گفته‌اند و اگر يک برآورد کلي داشته باشيم از چهار ستون ادب فارسي که قردوسي، مولانا، حافظ و سعدي باشند، در اين بين فردوسي بيش از همه از گزند سخنان در امان مانده، چرا که کمتر کسي جرات سخن گفتن داشته است و زبان او زبان حماسه و داد و فرهنگ رزم و دليري بوده است. اما در مورد سعدي، حافظ و مولانا اتهامات بسيار زده اند. عنوان مي‌کردند که برخي از اشعار سعدي و ديگر شاعران بدآموزي دارد و از عشق شهواني و بشري سخن مي‌راند. بدين ترتيب به سراغ چهره‌هايي رفتند که مايه افتخار ما بودند. در مورد سعدي همانطور که گفتيم دايره اتهام زني‌ها گسترده تر است. کاميار عابدي در شماره ۸۳ کتاب ماه نوشته اي دارد با نام "سعدي در آينه ادب معاصر" که اين اتهامات را گرد آورده است. دامنه "بت ها" و بد فهمي ها به ويژه غزل هاي سعدي را فرا گرفته است. 

دکتر حميديان عنوان کردند که در کتابشان با نام "سعدي در غزل" همه ابياتي را که دستخوش کج فهمي شده‌اند به تشريح آورده‌اند و روح و مضامين عرفاني آن را نمايانده‌اند. يکي از اين بت‌ها، بت عادات ماست که هميشه هر چه فردي سواد و دانشش کمتر است ادعاي بيشتري دارد و ناندانسته بر پيکر ادب کلاسيک و چهره‌هاي برجسته آن خدشه وارد مي‌کند. بت مشاهير هم کم تاثير نيستند. براي نمونه مرحوم استاد محمد علي فروغي که از بزرگان ادب فارسي بوده و هميشه قابل احترامند، تعدادي از غزل‌هاي سعدي را حاوي عشق شهواني دانسته‌اند و گروه کثيري به پيروي از ايشان بر اين تفکر دامن مي‌زنند. البته اين اتهامات با تعمق بيشتر و مطالعه بيشتر رو به تعديل نهاده است ولي همچنان جسته و گريخته نشانه هاي آن را مي‌بينيم. 

ديگر بت همانا پندار ما از شعر عرفاني است. قادر به تشخيص اين مهم نيستيم که شايد در غزليات سعدي هيچ اصطلاح عرفاني نباشد، اما فضاي کلي شعر رنگي از عرفان در خود دارد. اين بت‌ها را بايد شکست. يکي ديگر از نکات مهم در غزليات سعدي شيوه خاصي است که او مبتکر آن است و من نام آن را تنزيل و تنزيه گذاشته‌ام. آنچه باعث ايجاد اشتباه در تفکر اتهام زنندگان شده است خطاب سعدي به معشوقي است که بدل از حق است. در يک غزل سعدي دو بيت نخستين را با تنزيل آغاز کرده و با بدل از حق و آن معشوق به زباني ساده و روان و صميمي سخن مي گويد، و سپس به تنزيه و منزه کردن مي پردازد و گاهي در يک غزل بارها از تنزيل به تنزيه مي‌رود و اما هميشه غزل را با تنزيه به پايان مي‌برد که همانا منزه کردن محبوب است. باشد که اين بت‌ها شکسته شود و ديگر شاهد اين سخنان ناآگاهانه نباشيم. در پايان دکتر علي اصغر محمدخاني اظهار داشتند که ادامه اين همايش در مسکو در نيمه اول خرداد ماه برگزار خواهد شد. 

تهیه و تنظیم: دكتر مهناز نوروزي



پایان نوشتار/
کد مطلب: 42