موسسه مطالعات ایران اوراسیا - آخرين عناوين آسیای مرکزی :: نسخه کامل http://www.iras.ir/fa/china Mon, 23 Sep 2019 04:30:18 GMT استوديو خبر (سيستم جامع انتشار خبر و اتوماسيون هيئت تحريريه) نسخه 3.0 /skins/default/fa/normal02/ch01_newsfeed_logo.gif تهیه شده توسط موسسه مطالعات ایران اوراسیا http://www.iras.ir/ 100 70 fa نقل و نشر مطالب با ذکر نام موسسه مطالعات ایران اوراسیا آزاد است. Mon, 23 Sep 2019 04:30:18 GMT آسیای مرکزی 60 حوزه های تحول در سیاست خارجی ازبکستان در دوره شوکت میرضیایف http://www.iras.ir/fa/doc/article/3865/حوزه-های-تحول-سیاست-خارجی-ازبکستان-دوره-شوکت-میرضیایف    با استقلال ازبکستان در 31 اوت سال 1991 میلادی، سیاست خارجی این کشور تازه استقلال‌یافته تحت تاثیر عوامل متعدد داخلی و خارجی قرار گرفت. شخصیت اقتدارگرای اسلام کریم­ اف که ریشه در سابقه طولانی سیاسی و اجرایی وی در دوران کمونیسم از جمله دبیر اولی حزب کمونیست ازبکستان[1]، مشکلات اقتصادی ناشی از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و دوران گذار در جامعه پرجمعیت ازبکستان که تقریبا نیمی از جمعیت منطقه آسیای مرکزی را در خود جای داده بود، اسلام سیاسی و تهدید ساختار سکولار و غیر‌دموکراتیک ازبکستان، تهدید افراط‌گرایی دینی و تروریسم به ویژه از ناحیه حزب­ التحریر ازبکستان، جنگ داخلی در تاجیکستان که عملا ازبکستان را به یکی از طرف­ های جنگ تبدیل کرد و مسائل تاریخی، قومی و زبانی سمرقند و بخارا را بین دو کشور زنده ساخت، مسائل و مشکلات آبی ازبکستان به عنوان کشوری پایین­ دست با دو کشور تاجیکستان و قرقیزستان به عنوان کشورهای بالادست، رقابت­ها و چالش­های شخصی اسلام کریم ­اف با نورسلطان نظربایف[2]، رئیس جمهور قزاقستان برای رهبری منطقه آسیای مرکزی، تحولات داخلی افغانستان و حمایت آشکار دولت ازبکستان از ژنرال عبدالرشید دوستمِ[3]  ازبک در مقابل حمایت دولت تاجیکستان از احمد شاه مسعودِ تاجیک[4]، کوشش دولت ازبکستان برای جلوگیری از نفوذ روسیه به موازات توسعه مناسبات با چین و در نهایت چالش­­ های مداوم ازبکستان با جهان غرب در موضوعات حقوق بشر و دموکراسی از جمله عوامل مهم و تاثیرگذار بر سیاست خارجی ازبکستان در دوران طولانی ریاست جمهوری اسلام کریم ­اف (1991 تا 2016) بود.         برآیند کلی این تحولات، رویکرد سینونسی، متغیر و بی ثبات ازبکستان در عرصه سیاست خارجی بود. عدم عضویت در پیمان امنیتی شانگهای (گروه شانگهای- پنج) در سال 1995، خروج ازبکستان از پیمان امنیت دسته جمعی و عضویت در پیمان امنیتی گوام در سال 1999، عضویت در سازمان همکاری شانگهای در سال 2001، واگذاری پایگاه نظامی خان­ آباد به نیروهای آمریکایی پس از حادثه 11 سپتامبر  2001 و حمله نظامی آمریکا به افغانستان، تعطیلی فعالیت پایگاه نظامی خان­ آباد در سال 2005 متعاقب حوادث اندیجان و انتقادات حقوق بشری آمریکا و اروپا، خروج ازبکستان از پیمان امنیتی گووام در 5 می 2005، عضویت ازبکستان در «جامعه اقتصادی اوراسیا»[5] به موازات بازگشت ازبکستان به پیمان امنیت دسته جمعی (پس از هفت سال) در ژانویه 2006 میلادی، خارج ­شدن ازبکستان از جامعه اقتصادی اروسیا در نوامبر 2008، مخالفت ازبکستان با تشکیل نیروهای واکنش سریع در سازمان امنیت دسته جمعی در فوریه سال 2009 میلادی، خارج شدن از پیمان امنیت دسته جمعی (برای دومین بار) در 28 ژوئن 2012 میلادی و کوشش مجدد در جهت بهبود مناسبات  با آمریکا و حتی اعطای مجدد پایگاه نظامی[6] از جمله موارد مهمی است که به روشنی گویای یک سیاست متغیر و بی­ ثبات در جهت­گیری کلان سیاست خارجی و دفاعی ازبکستان در دوره رهبری اسلام کریم ­اف است.    اما با درگذشت ناگهانی اسلام کریم­ اف در سپتامبر 2016 (شهریور 1395) و پیروزی از قبل پیش­بینی شده شوکت میرضیایف در انتخابات ریاست جمهوری ازبکستان در دسامبر ٢٠١٦ (آذر ١٣٩٥)، فضای جدید و نسبتا متفاوتی در عرصه سیاست داخلی و خارجی این کشور مهم آسیای مرکزی شکل گرفت و میرضیایف به پشتوانه تجربه سیزده ساله دوران نخست وزیری و حمایت ­های بیرونی به ویژه از ناحیه چین و روسیه توانست در عرصه داخلی جایگاه سیاسی خود را به صورت قابل توجهی تثبیت کند و برنامه اصلاحات اقتصادی مورد نظر خود را به مرحله اجرا دربیاورد. در عرصه سیاست خارجی، سیاست درهای باز[7] با رویکرد بهبود و توسعه مناسبات با کشورهای آسیای مرکزی و قدرت­ های پیرامونی و منطقه ­ای در دستور کار شوکت میرضیایف قرار گرفته است. اعلام برنامه­ های شوکت میرضیایف در حوزه سیاست خارجی با تاکید بر مواردی چون عدم دخالت در امور داخلی کشورهای دیگر، گسترش همکاری‌های عملی با تمام کشورهای خارجی و جامعه جهانی؛ عدم اجازه استفاده از خاک ازبکستان برای حمله به خاک کشوری ثالث؛  عدم اعزام نظامیان ازبک برای انجام عملیات نظامی در خارج از کشور؛ تحکیم بیش از پیش روابط دوستانه و همکاری­ های متقابل سودمند با تمام کشورها با اولویت­ دهی به کشورهای همسایه، حاکی از رویکرد جدید ازبکستان در عرصه سیاست خارجی بود. میرضیایف در نشست مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورك نیز تاکید کرد که اولویت دولت او برقراری همكاری با كشورهای آسیای مركزی در حوزه سیاست خارجی است و آمادگی خود برای هرگونه مصالحه را اعلام می كنم. این امر در عرصه عملی در رابطه با برخی از کشورها در منطقه آسیای مرکزی از نمود بیشتری برخوردار بود که سال ها سردی و تنش را در روابط با ازبکستانِ دوران اسلام کریم اف تجربه کرده بودند.     نخستین حوزه مهم تحول در سیاست خارجی جدید ازبکستان، تنش زدایی و بهبود مناسبات با جمهوری تاجیکستان بود. دیدار تاریخی شوکت میرضیایف از تاجیکستان در 9 مارس 2018 میلادی و سفر امام       علی­ رحمان به تاشکند در 17 اوت 2018 میلادی که نخستین دیدار رسمی رئیس جمهور تاجیکستان از ازبکستان پس از 17 سال به شمار می­ رفت فضای روابط دوشنبه و تاشکند را وارد مرحله جدید و متفاوتی نمود. برقراری مجدد خطوط هوایی و پرواز مستقیم برقراری نخستین پرواز مستقیم از دوشنبه به تاشکند در 20 فوریه 2017 و از تاشکند به دوشنبه در 11 آوریل 2017 میلادی، موضع ملایم ازبکستان در زمینه مسائل آبی از جمله شرکت حضور وزیر انرژی ازبکستان در مراسم افتتاح نخستین توربین نیروگاه سد راغون[8] در ١٦ نوامبر سال ٢٠١٧ میلادی (٢٥ آبان ١٣٩٧)، بازگشایی مرزهای زمینی و گذرگاه ­های مرزی و گمرگی دو کشور از جمله بازگشایی بیش از 9 گذرگاه مرزی بین دو کشور به ویژه گذرگاه مرزی «سرزم-جرتپه»[9] در شهر پنجکنت،[10] گذرگاه­ «اوچتورگان-کوشکِنت»[11]و «گذرگاه مرزی راه ­آهن «خاشدی- آموزنگ»[12] در مارس 2018 میلادی، حرکت اولین قطار باری از از ایستگاه تِرمذ در ولایت سرخان‌دریای ازبکستان به سمت ایستگاه خاشدی[13] در ناحیه شهر توس در ولایت ختلان تاجیکستان، برگزاری برنامه روزهای فرهنگ تاجیکستان در ازبکستان در فروردین 1397 که در پاسخ به برگزاری جشنواره روزهای فرهنگ ازبکستان در تاجیکستان در در 20 اردیبهشت 1396 صورت گرفت، گشایش نخستین خط اتوبوس‌رانی بین‌المللی در مسیر «تاشکند- خجند- تاشکند» مجوز سوار و پیاده‌کردن مسافر قطارهای مسافربری شرکت راه‌آهن تاجیکستان در شهرهای تِرمِذ، سمرقند و قرشی ازبکستان و انعقاد ده­ها موافقتنامه بین دو کشور در حوزه­های مختلف گویای وقوع تحولات جدیدی در مناسبات ازبکستان و تاجیکستان پس از به قدرت رسیدن قدرت رسیدن شوکت میرضیایف در سپتامبر 2016 میلادی است که بر فضای کلی منطقه آسیای مرکزی نیز بسیار تاثیرگذار بود.      دومین حوزه تحول قابل توجه، بهبود مناسبات ازبکستان با قرقیزستان بود که در دوره ریاست جمهوری شوکت میرضیایف، روند جدید و متفاوتی را تجربه کرد. سفر میرضیایف به بیشکک در سپتامبر 2017 میلادی، نخستین سفر رئیس جمهور ازبکستان به قرقیزستان پس از 17 سال بود. دو کشور طی کمتر از یک سال موفق به حل و فصل بخش مهمی از مشکلات مرزی، استفاده از منابع آب و همکاری­های نظامی شدند که در زمان ریاست جمهوری اسلام کریم­ اف غیر قابل تصور به نظر می­رسید.    سومین حوزه تحول در سیاست خارجی ازبکستان، بهبود مناسبات این کشور با قزاقستان بود. روابط تاشکند و نورسلطان (آستانه) که همواره تحت­ الشعاع اختلافات مختلف از جمله شخص اسلام کریم ­اف و نورسلطان نظربایف در رهبری منطقه آسیای مرکزی بود در دوران شوکت میرضیایف وارد مرحله جدید و متفاوتی شد و رهبران قزاقستان و ازبکستان دیدارهای مختلفی با یکدیگر داشته­ اند که قابل قیاس با شرایط گذشته نیست و نورسلطان نظربایف در دیدار با شوکت میرضیایف در شهر سمرقند، سال 2018 را «سال ازبکستان» نامید که با توجه به سابقه اختلافات دو کشور و رقابت ­های همیشگی بین شخص نظربایف و اسلام کریم­ اف، تحول متفاوت و شایان توجهی به شمار می­رود. قاسم ژومارت توکایف، رئیس‌جمهور جدید قزاقستان نیز پس از پیروزی در انتخابات توسعه مناسبات با همسایگان را یکی از اولویت‌های سیاست خارجی خود عنوان کرد که این امر روند توسعه مناسبات قزاقستان و ازبکستان را سرعت بیشتری بخشید. در این راستا، عسکر مامین، نخست‌وزیر قزاقستان در 2 تیر 1398 به تاشکند سفر کرد و اعلام نمود که قزاقستان متعهد به توسعه همکاری‌ها با ازبکستان در تمام حوزه‌ها است و مشارکت راهبردی که پیش از این میان نورسلطان و تاشکند طی سال‌های اخیر شکل گرفته است، تداوم خواهد یافت.   اما فراتر از آسیای مرکزی و در عرصه های منطقه ای و بین ­المللی نیز به موازات ایجاد ثبات در روابط ازبکستان با چین  و روسیه از جمله توافق میرضیایف و پوتین برای برگزاری رزمایش مشترک نظامی در خاک ازبکستان بود که پس از سال 2005 دیگر برگزار نشده بود، میرضیایف کوشید سطح مناسبات با ایران، ترکیه، اتحادیه اروپا، ایالات متحده آمریکا، هند و پاکستان را نیز توسعه دهد و از این طریق توازن بیشتری را در رویکرد کلان سیاست خارجی ازبکستان ایجاد کند. در این راستا بهبود نسبی مناسبات ازبکستان و ایران که با سفر عبدالعزیز کامل­اف؛ به تهران (مهر ١٣٩٦) و سفر محمدجواد ظریف به تاشکند (آبان ١٣٩٦) همراه بود، از جمله تحولات مهم سیاست خارجی نوین ازبکستان محسوب می­شود. با این وجود، تحول در مناسبات افغانستان با چند بازیگر بیش از سایر بازیگران شایان توجه بود.    نخستین حوزه مهم تحول، افزایش نقش و توجه ازبکستان به تحولات افغانستان بود. افتتاح کنسولگری افغانستان در شهر تِرمز جمهوری ازبکستان، مشارکت ازبکستان در طرح کریدور ترازیتی لاجورد، حمایت ازبکستان از طرح راه آهن حیرتان - مزارشریف - هرات به ایران و خطوط انتقال برق سرخان- پل خمری از جمله مهم ترین تحولات در روابط ازبکستان با افغانستان در دوره رهبری شوکت میرضیایف محسوب می شود.  اما بدون تردید مهم ترین تحول صورت گرفته، نقش و حضور فعال ازبکستان در مذاکرات با طالبان است که این کشور در آمریکا، روسیه، چین و قطر به یکی از طرف های اصلی مذاکره با طالبان تبدیل کرده است. افزایش حضور شبه‌نظامیان در ولایت‌های شمالی افغانستان باعث شده صلح و ثبات در این کشور برای تاشکند اهمیت بیشتری یابد. همچنین با افزایش فعالیت طالبان و گروه‌های تروریستی مانند داعش، یا افزایش شمار مخالفان مسلح چون داعش ازجمله در مناطق شمالی هم‌جوار مرز با آسیای مرکزی تهدیدی برای کشورهای منطقه و پیمان امنیت جمعی و ازبکستان است . در این بین رایزنی‌های امنیتی با توجه به تحولات افغانستان و تاثیر آن بر فضای امنیتی آسیای مرکزی منجر به بر ضرورت تقویت تعاملات نظامی و امنیتی میان کشورهای منطقه ، افزایش همکاری‌های اطلاعاتی و عملی ازبکستان با کشورهای «همسود» تشدید همکاری در حوزه مبارزه با تروریسم، مقابل با ناامنی های ناشی از تروریسم شده و تاشکند را مایل به حضور بیشتر در افغانستان و روند صلح این کشور کرده است. در جریان کنفرانس افغانستان در تاشکند، دولت ازبکستان با دعوت از همه کشورهای تأثیرگذار و برگزاری اجلاس مربوط به افغانستان، بر روند افغانستان آمادگی خود را برای کمک به امنیت افغانستان و برقراری صلح را به اثبات برساند. در این میان ازبکستان تلاش می‌کند به عنوان یک میانجی و میزبان برای شکل‌گیری گفت‌و‌گوهای میان طالبان و دولت افغانستان به درخواست کابل با طالبان در تماس باشد و زبان مشترکی میان حکومت افغانستان و طالبان پیدا کند. افغانستان برای سال ها از عرصه های سنتی چالش تاجیکستان و ازبکستان (با محوریت ربانی-احمدشاه مسعود و ژنرال دوستم) بود و لذا در شرایط جدید و با افزایش نقش ازبکستان در روند صلح در افغانستان، این امر می‌تواند جایگاه تاشکند را در بین ازبک های افغانستان ودولت این کشور بیش از گذشته تقویت کند.[14]    دومین حوزه مهم تحول، بهبود مناسبات ازبکستان با ترکیه است. بعد از انفجار سال 1999 در تاشکند، ازبکستان نظام سفر بدون روادید برای شهروندان ترکیه را لغو کرد که واکنش مقابله به مثل ترکیه را به دنبال داشت. هرچند سفر رجب طیب اردوغان در سال 2003 به ازبکستان تا حدودی از میزان سردی روابط دو کشور کاست، اما پس از وقوع شورش اندیجان در سال ٢٠٠٥ میلادی و انتقاداتی که در آن مقطع از سوی عبدالله گل و رجب طیب اردوغان در رابطه با سرکوب معترضان و نقض حقوق بشر مطرح شد، روابط تاشکند و آنکارا بیشتر سردی گرائید و ازبکستان از حضور شورای همکاری کشورهای ترک زبان خودداری کرد. با درگذشت اسلام کریم اف، این فضا تغییر کرد. اردوغان در 18 نوامبر 2016 ، دو ماه پس از درگذشت اسلام کریم اف و زمانی که شوکت میرضیایف کفیل ریاست جمهوری ازبکستان بود به سمرقند رفت و برای ادای احترام به اسلام کریم اف در مسجد خضر این شهر حضور یافت. بعد از این دیدار،  شوکت میرضیایف در اکتبر ٢٠١٧ میلادی به آنکارا سفر کرد که نخستین سفر رئیس جمهور ازبکستان به ترکیه پس از گذشت 20 سال بود. متعاقب این سفر، رجب طیب اردوغان در 11 اردیبهشت 1397 از ازبکستان دیدار کرد که طی آن 25 سند و توافقنامه اقتصادی بین دو کشور به ارزش سه میلیارد دلار به امضاء رسید، شورای عالی همکاری استراتژیک دو کشور به امضاء رسید و تصمیم ازبکستان برای پیوستن به شورای همکاری کشورهای ترک زبان مورد حمایت و استقبال رهبران ترکیه قرار گرفت.    سومین حوزه تحول، بهبود مناسبات ازبکستان و ایالات متحده آمریکا بود. پس از انتقاد دولت آمریکا از سرکوب معترضان در شورش اندیجان در سال 2005 که به تحریم رهبران و مقامات ارشد ازبکستان از سوی جهان غرب و تعطیلی پایگاه نظامی خان آباد منجر شد، روابط تاشکند و واشنگتن به سردی گرایید. با درگذشت اسلام کریم اف این شرایط تغییر کرد. سفر رسمی شوکت میرضیایف به آمریکا در ١٥ می ٢٠١٨ (٢٥ اردیبهشت ١٣٩٧) و دیدار با دونالد ترامپ (پس از گذشت 16 سال از دیدار اسلام کریم ­اف و جرج بوش پسر) گویای ورود دو کشور به مرحله جدیدی از روابط بود. هر چند این دیدار نخستین مواجهه روسای جمهور دو کشور نبود. در حاشیه اجلاس مشترک سران کشورهای اسلامی و آمریکا که در ٣٥ می ٢٠١٧ در ریاض عربستان سعودی برگزار شده بود، گفتگوی کوتاهی بین ترامپ و میرضیایف صورت گرفت که در آن رئیس جمهور ازبکستان از انجام اصلاحات گسترده اقتصادی در داخل کشور و علاقه مندی به توسعه مناسبات تجارت خارجی صحبت نمود که ظاهراً مورد توجه ترامپ نیز قرار گرفته است و این دیدار کوتاه مقدمه ای بر دیدار رسمی اخیر میرضیایف از واشنگتن شده است. تنها چند روز مانده به این دیدار، مقامات قضایی ازبکستان اقدام به آزادی فحریدین تیلایف،[15] از فعالان حقوق بشر در ١٢ می ٢٠١٨ نمودند که بیش از چهار سال در زندان بود. بسیاری از ناظران، این اقدام را نوعی چراغ سبز به آمریکا با هدف کاهش منتقدین توسعه مناسبات آمریکا با ازبکستان تلقی می کنند. در جریان سفر جان کری به سمرقند در نوامبر ٢٠١٥ نیز موضوع آزادی زندانیان سیاسی و فعالان حقوق بشر از زندان های ازبکستان دوران اسلام کریم اف مطرح شده بود؛ اما در آن مقطع اتفاق خاصی در این زمینه روی نداده بود.  میرضیایف که بیش از ١٣ سال نخست وزیری ازبکستان را در دوره کریم اف تجربه کرده است، در حوزه اقتصادی مخالف حضور نیروهای امنیتی در عرصه فعالیت های اقتصادی است که نمونه بارز آن حذف رستم عنایت اف، رئیس قدرتمند و باسابقه سازمان امنیت ملی ازبکستان در ابتدای سال ٢٠١٨ میلادی بود. میرضیایف مدافع تجارت آزاد و لیبرال و حمایت از صنایع کوچک، تقویت دیپلماسی اقتصادی و جذب سرمایه گذاری خارجی است و در همین راستا، با جدیت در صدد عضویت کامل ازبکستان در سازمان تجارت جهانی است که این موضوع در دیدار با رئیس جمهور آمریکا مطرح شد و ترامپ نیز قول مساعد را در این زمینه به رئیس جمهور ازبکستان داد. به همین دلیل، موضوعات اقتصادی و تجاری در کانون مذاکرات رهبران دو کشور قرار داشت و ترامپ و میرضیایف در مورد گسترش بیش از پیش همکاری‌های متقابل در زمینه‌ های کشاورزی، انرژی، شیمی، مالی، گردشگری، صنایع نساجی، بهداشت و فن‌آوری ‌های دیجیتالی به توافق رسیدند و بین شرکت‌های اقتصادی و تجاری ازبکستان و آمریکا بیش از 20 قرارداد به ارزش 4 میلیارد و 800 میلیون دلار به امضا رسید. اهمیت این قراردادهای اقتصادی از آن جهت است که حجم مبادلات اقتصادی و تجاری ازبکستان و آمریکا بسیار پایین است و ایالات متحده جایگاهی در بین شرکای اصلی تجارت خارجی ازبکستان ندارد. ازبکستان در سال ٢٠١٦ میلادی، در جایگاه ١٠٨ صادرکنندگان محصولات به آمریکا و ١٥٠ واردات از این کشور قرار داشته است. ضمن آن که میزان صادرات آمریکا به ازبکستان در سال ٢٠١٦ معادل ٣١٨ میلیون دلار و حجم واردات آمریکا از ازبکستان نیز تنها ٣١ میلیون دلار بوده است. بنابراین با توجه به رویکردهای تجاری و اقتصادی دونالد ترامپ و شوکت میرضیایف و انعقاد قراردادهای اخیر می توان انتظار بهبود نسبی حجم مبادلات دو کشور را داشت. هرچند، مسائل اداری، بانکی، بیمه، حمل و نقل و مقررات گمرگی همچنان از چالش ها و موانع توسعه مناسبات تجاری و اقتصادی ازبکستان و آمریکا محسوب  می شوند که چالشی جدی برای شوکت میرضیایف به شمار می رود که رویای الحاق کامل ازبکستان به سازمان تجارت جهانی را در سر دارد.    در نهایت چهارمین تحول مهم در سیاست خارجی ازبکستان، بهبود شایان توجه مناسبات این کشور با فرانسه است. سفر میرضیایف به فرانسه در 15 اکتبر 2018 که به انعقاد قرارادهای متعدد اقتصادی از جمله لغو ویزای سفر شهروندان فرانسوی به ازبکستان منجر شد، نقطه عطف روابط تاشکند و پاریس در دوره جدید بود. فرانسه نخستین کشور اروپایی بود که میرضیایف از آن دیدار می کرد. اما چرا فرانسه برای اولین سفر رئیس جمهور به اروپا انتخاب شد؟ ولادیمیر پارامونوف، از کارشناسان ازبک معتقد است که با توجه به نقش بالای فرانسه در اتحادیه اروپا، این دیدار بیشتر جنبه سیاسی و شناختی داشته است. به نظر می‌رسد که این سفر بیشتر مرتبط با بررسی واکنش کشورهای پیشرو اروپایی به اصلاحات در ازبکستان و کاوش برای زمینه‌های همکاری بیشتر بوده است.[16] به هر ترتیب، میرضیایف در این سفر با رئیس جمهور فرانسه، مقامات مجلس، نمایندگان شركت های بزرگ و نهادهای مالی فرانسه دیدار و گفت‌وگو كرد و بیش از 10 سند بین دولتی و بین اداری از جمله قراردادهای همكاری در زمینه‌های اقتصادی و مالی، حمل و نقلی، گردشگری، محیط زیستی، فرهنگی و هنری، برنامه همكاری بین سازمان‌های امور خارجه به امضا رسید. لغو یک طرفه ویزا برای شهروندان فرانسوی از جمله توافقات مهم این سفر بود که می تواند تاثیر مثبتی را در ورود گردشگران و سرمایه گذاران فرانسوی به ازبکستان داشته باشد.    مجموع تحولات یاد شده به روشنی گویای تحولات جدیدی است که در سیاست خارجی ازبکستان پس از درگذشت ناگهانی اسلام کریم­ اف و به قدرت رسیدن شوکت میرضیایف روی داده است و این تحولات تنها در لفظ و بر روی کاغذ باقی نمانده است و در حوزه های مختلف جنبه عملی و عملیاتی به خود گرفته است. به نظر می رسد ازبکستان برای حل مشکلات اقتصادی بیش از 30 میلیون نفر که بخش مهمی از آن را جوانان فارغ التحصیل و جویای کار تشکیل می دهد، به صورت جدی مسیر تعامل و همکاری با همسایگان و قدرت های بزرگ را در پیش گرفته است. این امر ظرفیت مناسبی را برای توسعه مناسبات ایران و ازبکستان فراهم نموده است. روابط ایران و ازبکستان در دوران اسلام کریم ­اف به دلیل سوء­ظن و بدبینی­ هایی که در رابطه با روابط نزدیک ایران و تاجیکستان، حمایت ایران از تاجیکان سمرقند و بخارا و توسعه تشیع و اسلام سیاسی وجود داشت، سطح مطلوب و بالایی را تجربه نکرد. اما پس از درگذشت اسلام کریم ­اف، شاهد بهبود نسبی در مناسبات دو کشور هستیم که دیدار دکتر حسن روحانی، ریاست محترم جمهوری با شوکت میر ضیایف، رئیس جمهور ازبکستان در حاشیه نشست سران کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی در قزاقستان (19 شهریور 1396)، سفر عبدالعزیز کامل­اف؛ وزیر خارجه ازبکستان به تهران (مهر ١٣٩٦)، سفر دکتر محمدجواد ظریف به تاشکند (آبان ١٣٩٦) و فعال­شدن کمیسیون اقتصادی مشترک دو کشور از جمله تحولات مثبتی است که در روابط تهران و تاشکند روی داده است. با این وجود، دیدار متقابل روسای جمهور دو کشور در تهران و تاشکند که بیش از دو دهه از آن می­گذرد، از جمله ضرورت­هایی است که در شرایط کنونی باید به صورت جدی مورد توجه قرار گیرد. لذا برنامه­ ریزی در جهت برگزاری هر چه سریع­تر این دیدار ضرورت دارد و با توجه به تحرکات دیپلماتیک رقبای منطقه­ ای ایران از جمله ترکیه و نیز اروپا و آمریکا در توسعه مناسبات با دولت ازبکستان، تاخیر بیشتر در این زمینه به مصلحت سیاست خارجی و منافع ملی کشورمان نخواهد بود.       2 . اسلام کریم­اف در 30 ژانویه 1930 میلادی در سمرقند متولد شد و بیش از شش دهه (تا سن 61 سالگی در سال 1991)  از زندگی فردی و اجتماعی خود را در محیط فکری و سیاسی اقتداگرای اتحاد جماهیر شوروی گذراند. عضویت و سپس دبیر اولی حزب کمونیست در ازبکستان در سال 1989 بر نهادینه­شدن تفکر اقتدارگرایانه در اسلام کریم­اف نقش به سزایی ایفا نمود. با چنین پیش زمینه فکری و تجربه سیاسی، کریم­اف به مانند دیگر دبیران اول جمهوری­های سابق شوروی نظیر نظربایف، نیازاف، شورادنادزه و... رهبری سیاسی کشور تازه به استقلال رسیده را در قامت رئیس جمهور بر عهده گرفت و بر پایه همان تفکرات به اداره و مدیریت ازبکستان در حوزه داخلی و خارجی پرداخت. [2]. Nursultan Nazarbayev [3]. Abdul Rashid Dostum [4]. Ahmad Shah Massoud 6.. Eurasian Economic Cooperation 2. با بروز مشکلات بین آمریکا و قرقیزستان بر سر تمدید اجاره پایگاه نظامی مناس و انعقاد «توافقنامه مشارکت استراتژیک میان آمریکا و افغانستان»  و خروج نظامیان آمریکایی از افغانستان تا سال 2014 موجب تشدید رویکرد واگرایانه تاشکند شد و رئیس جمهور ازبکستان، را بر آن داشت تا مجددا به سمت آمریکایی ها روی بیاورد و در همین راستا برای دومین بار از پیمان امنیت دسته جمعی خارج شود. [7] . Open Door Policy [8]. Rogun Hydropower Plant [9]. Sarazm-Dajartep [10]. Panjkent [11]. Qushkent- Uchturgan [12]. Khoshadi- Amuzang [13]. Khoshadi [14] . حضور پررنگ ازبکستان در صلح افغانستان: یافتن زبانی مشترک برای صلح، اینترنشنال، 28 آبان 1397. [15] . Fahriddin Tillaev [16] . چشم انداز روابط همکاری ازبکستان با فرانسه و اتحادیه اروپا از نگاه کارشناس ازبک، خبرگزاری تسنیم، 10 شهریور 1397. ]]> آسیای مرکزی Sat, 14 Sep 2019 07:30:17 GMT http://www.iras.ir/fa/doc/article/3865/حوزه-های-تحول-سیاست-خارجی-ازبکستان-دوره-شوکت-میرضیایف فراز و فرود سیاسی آلماس بیک آتامبایف در عرصه سیاسی قرقیزستان http://www.iras.ir/fa/doc/article/3855/فراز-فرود-سیاسی-آلماس-بیک-آتامبایف-عرصه-قرقیزستان برای شناخت و درک بهتر آنچه در هفته های اخیر در رابطه با آلماس بیک آتامبایف، رئیس جمهور سابق قرقیزستان (1 دسامبر 2011 تا 24 نوامبر 2017) روی داد، مرور تحولات سیاسی یک دهه گذشته و شناخت عقبه تحولات سیاسی این کشور کوچک منطقه آسیای مرکزی امری اجتناب ناپذیر است. چرا که آنچه برای آتامبایف اتفاق افتاد، اتهاماتی که در رابطه با فساد اقتصادی و سیاسی به او وارد شد و لغو مصونیت قضایی مشابه همان اتفاقاتی است که برای روسای جمهور سابق قرقیزستان یعنی عسگرآقایف (17 اکتبر 1990 تا 24 مارس 2005) و قربان بیک باقی اف (25 مارس 2005 تا 15 آوریل 2010) نیز روی داده است.     جمهوری قرقیزستان کشوری است که در ابتدای دهه 1990 میلادی از آن تحت عناوینی چون «بهشت دموکراسی» و یا «جزیره دموکراسی» در منطقه آسیای مرکزی یاد می­ شد، اما اندکی پس از تصویب قانون اساسی سال 1993 میلادی، به تعبیر «نور عمروف»[1] دانشمند سیاسی قرقیز، «جزیره دموکراسی قرقیزستان به تدریج در اقیانوس استبداد آسیای مرکزی غرق شد»[2] و عسگر آقایف که از او به عنوان رهبری متفاوت و نوگرا یاد می­ شد، در عمل مسیر اقتدارگرایی را در پیش گرفت و در حالی که طبق اصل 54 قانون اساسی قرقیزستان، رئیس جمهور نمی تواند بیش از دو دوره در این مقام باقی بماند، دوران ریاست جمهوری عسگر آقایف به مدت 14 سال تا سال 2005 یعنی نزدیک به سه دوره ادامه پیدا کرد. تبدیل خانواده عسگرآقایف به مرکز اصلی تصمیم­ گیری کشور،[3] کنترل شدید رسانه­ ها[4] به موازات سرکوب مخالفان و برگزاری انتخابات غیرعادلانه  موجب شد قرقیزستان به سمت بی ­­ثباتی پیش رود که اوج آن وقوع «انقلاب لاله­ ای» در سال 2005 میلادی بود. اما با وجود حمایت گسترده آمریکا و جهان غرب از این تحول سیاسی، تحولات بعد از وقوع انقلاب لاله­ ای نیز نشان داد که در عمل پیشرفت چندانی در روند دموکراتیزاسیون در قرقیزستان رخ نداده و بی­ ثباتی سیاسی، تغییرات پیاپی رهبران سیاسی و کشمکش گروه­ ها و جریانات سیاسی جایگزین اصلاحات عمیق دموکراتیک شده است.      عسگرآقایف (17 اکتبر 1990 تا 24 مارس 2005)، نخستین رئیس جمهور قرقیزستان      در چنین شرایطی، «­قربان بیک باقی­ اف»[5] که با شعار مبارزه با فساد و اصلاح ساختار سیاسی و اقتصادی قرقیزستان پس از انقلاب لاله ­ای به مقام ریاست جمهوری رسید، در عمل همان مسیر اقتدارگرایی «عسگر آقایف» را طی کرد. نقض حقوق بشر، بازداشت مخالفان و روزنامه­ نگاران منتقد و رانت و فساد گسترده اطرافیان باقی­ اف موجب نارضایتی گسترده در قرقیزستان شد. با این وجود، باقی اف همچنان از حمایت خارجی غرب به ویژه ایالات متحده آمریکا بود. نیاز شدید دولت­ های جرج بوش پسر و باراک اوباما موجب شد رهبران آمریکا با نادیده انگاشتن وضعیت نقض گسترده حقوق بشر توسط «قربان بیک باقی­ اف»، با پرداخت اجاره بهای سنگین که به تقویت موقعیت باقی­ اف کمک می ­کرد، در صدد حفظ پایگاه ماناس برآیند. «اریکا مارارت»،[6] از پژوهشگران «موسسه تحلیل آسیای مرکزی و قفقاز» در دانشگاه جانز هاپکینز آمریکا در انتقاد از این رویکرد معتقد بود:      «از دیدگاه دولت، آمریکا باید چشمان خود را بر روی اقتدارگرایی و فساد قربان بیک باقی­ اف ببندد تا بتواند پایگاه ماناس را حفظ کند. زمانی که احزاب مخالف و رسانه­ های قرقیزستان تحت فشار شدید هستند، دارایی­ های باقی ­اف به واسطه پرداخت ­های ایالات متحده (اجاره ­بهای پایگاه ماناس) در حال افزایش است. همچنین بسیاری از سیاستمداران معتقد هستند که واشنگتن می ­داند اما ترجیح می­دهد که چشمان خود را بر روی فساد پیرامون قراردادهای سوخت میان اعضای خانواده باقی­ اف[7] و ایالات متحده ببندد».[8]     جالب آن­که «رابرت گیتس»،[9] وزیر دفاع سابق آمریکا نیز باقی­ اف را فردی معرفی می­ کند که مایل به «اخاذی»[10] است و در مورد وی می­ گوید: «بدون تردید، باقی­ اف ناخوشایندترین رهبر خارجی بود که در طول دوران وزارت، مجبور به تعامل با او بودم!».[11] با وجود حمایت های غرب، سطح نارضایتی داخلی در قزقیزستان از عملکرد باقی ­اف و اطرافیانش موجب تنها پنج سال پس از انقلاب لاله ­ای، دور جدیدی از اعتراضات مردمی و شورش های خشونت بار در اوایل ماه آوریل ۲۰۱۰ (اواسط فروردین ۱۳۸۹) شد که در آن نتیجه آن باقی­ اف از کشور خارج و به بلاروس پناهده شد.[12]   قربان بیک باقی اف (25 مارس 2005 تا 15 آوریل 2010)، دومین رئیس جمهور قرقیزستان   پس از سرنگونی دولت باقی­ اف و پناهندگی وی و خانوده ­اش به بلاروس، سیستم قضایی قرقیزستان رسیدگی به پرونده فساد مالی و سیاسی گسترده رئیس جمهور سابق قرقیزستان را آغاز کرد.[13] یکی از مهم­ ترین مواردی که در این بررسی قضایی مطرح شد، نقش «ماکسیم باقی ­اف»، فرزند رئیس جمهور سابق قرقیزستان در قراردادهای سوخت پایگاه هوایی ماناس بود. این قراردادها از طریق دو شرکت Red Star Enterprises و Mina Corp صورت پذیرفته بود. ماکسیم باقی­ اف متهم بود که به واسطه نفوذ و قدرت پدرش، منابع سوختی را از روسیه با تعرفه­ های مالیاتی و گمرکی ارزان برای پایگاه نظامی آمریکا در ماناس تهیه کرده بود. در این بین نقش پر رنگ « ايوگيني گورويچ»[14]- مشاور مالی ماکسیم باقی­ اف که یک تبعه آمریکایی بود- در فسادهای مالی و پول­شویی خانواده باقی­ اف، پناهندگی ماکسیم باقی ­اف به بریتانیا و جنجال­ های سیاسی و رسانه­ ای و اعتراضات مردمی پیرامون استرداد وی به قرقیزستان، فشار کنگره آمریکا بر پنتاگون در مورد وضعیت قراردادهای سوخت پایگاه ماناس که منجر به لغو قرارداد دو شرکت Red Star Enterprises و Mina Corp گردید، بازداشت ماکسیم باقی­ اف در لندن بنا به درخواست دولت آمریکا در 12 اکتبر 2012 میلادی[15] و متهم شدن آمریکا به استفاده ابزاری از موضوع استرداد ماکسیم باقی ­اف در جهت اعمال فشار به دولت قرقیزستان برای تمدید فعالیت پایگاه ماناس، از جمله مهم­ترین چالش­ های دولت باراک اوباما در قبال جمهوری قرقیزستان به ویژه در مورد تمدید فعالیت پایگاه هوایی ماناس بود.[16] متعاقب این تحولات سیاسی، خانم «رزا اوتونبایوا»،[17] وزیر خارجه سابق به عنوان کفیل ریاست جمهوری در راس قدرت سیاسی قرقیزستان قرار گرفت. پس از شش ماه اداره موقت کشور توسط «رزا اوتونبایوا»، در نهایت «آلماز بيگ آتامبای‌یف»[18] در اول دسامبر 2011 میلادی، سکان هدایت ریاست جمهوری قرقیزستان را به دست گرفت.         رزا اوتونبایوا (7 آوریل 2010 تا 1 دسامبر 2011)، کفیل ریاست جمهوری قرقیزستان   در واقع در فاصله کمتر از شش سال پس از وقوع انقلاب لاله­ ای، قرقیزستان شاهد چهار رئیس جمهور در بین سال­های 2005 تا 2011 میلادی بود. بنابراین، در چنین فضا و شرایطی بود که آلماس بیک آتامبایف با شعار مبارزه با فساد سازمان یافته در اول دسامبر 2011 میلادی به قدرت رسید. آلماس بیک آتامبایف، متولد 1956 در منطقه «چوی»[19] در شمال قرقیزستان است که از نظر شکاف شمال- جنوب در سپهر سیاسی قرقیزستان بسیار حائز اهمیت است.   منطقه چوی، در شمال قرقیزستان، محل تولد آلماس بیک آتامبایف؛ رئیس جمهور قبلی قرقیزستان  (شکاف سیاسی شمال- جنوب)   آتامبایف فارغ التحصیل رشته اقتصاد از انستیتوی مسکو بود و از سال 1999 رهبری حزب سوسیال دموکرات قرقیزستان[20] را در فاصله 30 ژوئن 1999 تا 23 سپتامبر 2011  برعهده گرفت. در این مقطع، آتامبایف موفق شد در دو مقطع 29 مارس 2007 تا 28 نوامبر 2007 و 17 دسامبر 2017 تا 1 دسامبر 2011 در جایگاه نخست وزیری قرقیزستان در دوران ریاست جمهوری ­قربان بیک باقی­ اف قرار گیرد. با چنین پشتوانه و تجربه سیاسی و نیز شعار مبارزه با فساد، آتامبایف توانست در انتخابات ریاست جمهوری 30 اکتبر 2011 با کسب 1/63 درصد آرا به عنوان سومین رئیس جمهور قرقیزستان انتخاب شود.   آلماس بیک آتامبایف (1 دسامبر 2011 تا 24 نوامبر 2017)، سومین رئیس جمهور قرقیزستان   آلماس بیک آتامبایف برای تحکیم جایگاه سیاسی اش در عرصه داخلی کوشید چهره جذاب، خونگرم، مردمی و جدی در امر مبارزه با فساد را نشان دهد. در عرصه سیاست خارجی نیز آتامبایف با موضع گیری های مختلف علیه قزاقستان درصدد تحریک و تقویت احساسات ملی و قومی قرقیزها برآمد و با فاصله گرفتن از غرب به ویژه آمریکا که نقطه اوج آن تعطیلی پایگاه ماناس بود، به صورت آشکاری به سمت روسیه گرایش پیدا کرد. مسکو نیز فرصت را غنیمت شمرد و به فاصله کوتاهی پس از تغییر قدرت در بیشکک، ولادمیر پوتین با آلماس بيگ آتامبا‌یف در ۲۸ دسامبر ۲۰۱۰ میلادی دیدار کرد که مهم ­ترین نتیجه آن، اعطای یک وام ۲ میلیارد و ۱۵ میلیون دلاری و نیز یک کمک مالی (وام بلاعوض) به مبلغ ۲۰۰ میلیون دلار بود. بدیهی بود که ارائه چنین «بسته اقتصادی» تا چه میزان می­توانست برای اقتصاد ضعیف و شکننده قرقیزستان حیاتی باشد و بیشکک را مجدداْ به مدار سیاست­های مسکو بازگرداند. در همین مقطع بود که قرقیزستان در ژوئن سال 2014 میلادی، از یک سو اقدام به تعطیلی پایگاه ماناس تحت اجاره آمریکا نمود و از سویی دیگر به عضویت اتحادیه اقتصادی اوراسیا درآمد که فعالیت خود را رسماً از ابتدای ژانویه 2015 آغاز کرد و مدت زمان حضور نیروهای روسی در پایگاه هوایی کانت در بیشکک را نیز تا سال 2032 میلادی تمدید کرد.     انتخابات ریاست جمهوری قرقیزستان در ۱۵ اکتبر ۲۰۱۷ ( ۲۳ مهر ۱۳۹۶) عرصه دیگر کنشگری آلماس بيک آتامبا‌یف در عرصه سیاسی قرقیزستان بود؛ با وجود آن که آتامبا‌یف نمی توانست بیش از یک دوره در قدرت باقی بماند و لذا در این انتخابات شرکت نکرد. اما حمایتی که آتامبا‌یف از کاندیداتوری نخست وزیرش،  سارانبای ژئنبیک­اف[21] نمود، او را تبدیل به چهره ای تاثیرگذار در انتخابات تبدیل نمود. به همین دلیل، این انتخابات از چند جهت برای قرقیزستان و شخص آتامبا‌یف حائز اهمیت بود. نخست این که این انتخابات، نخستین انتخابات ریاست جمهوری قرقیزستان پس از اصلاحات قانون اساسی سال 2010 و تغییر ساختار سیاسی این کشور از ریاست جمهوری به پارلمانی بود. دوم  آن که، الماس‌بیگ آتامبایف، به عنوان رئیس‌جمهور مستقر قرقیزستان، اجازه نامزدی در این انتخابات را نداشت، چرا که بر اساس اصلاحات قانون اساسی سال 2010، هر رئیس‌جمهور تنها یک دوره شش ساله اجازه حضور در این مقام را دارد. سوم این که با توجه به عدم کاندیداتوری رئیس جمهور مستقر، حضور سیزده کاندیدا و رقابت­های انتخاباتی و فشرده، یک انتخابات رقابتی، غیر قابل پیش­بینی و با معیارهای نسبتاً بالای دموکراتیک و غیر قابل مقایسه و کاملاً متفاوت از سایر کشورهای آسیای مرکزی در قرقیزستان شکل گیرد. در این انتخابات، کاندیدای مورد حمایت آلماس بيگ آتامبا‌یف یعنی سارانبای ژئنبیک­ اف، نخست وزیر وقت قرقیزستان با کسب 4/54 درصد آراء پیروز شد. هر چند این میزان رای، پایین­ترین میزان آرایی بود که پس از استقلال قرقیزستان به یک کاندیدای ریاست جمهوری قرقیزستان داده شده است. در انتخابات قبلی (30 اکتبر 2011)، الماس‌بیگ آتامبایف موفق به کسب 1/63 درصد آرا شده بود.   سارانبای ژئنبیک­ اف (24 نوامبر 2017 تا کنون)، چهارمین رئیس جمهور قرقیزستان   مورد پنجم، نقش بسیار مهم و تاثیرگذار اقلیت­ های قومی در سرنوشت انتخابات قرقیزستان بود که در اینجا نیز کنشگری و تاثیرگذاری آلماس بیک آتامبایف بسیار شایان توجه بود. پیش­بینی­ های قبل از انتخابات حاکی از آن بود که دو کاندیدای اصلی (ژئنبیک ­اف و بابانوف) 500 تا 600 هزار رای قرقیزتباران را به دست خواهند آورد که این رقم برای پیروزی (بالای 50 درصد) کافی نبود. لذا سرنوشت انتخابات به صورت عمده در گرو آرای ازبک ­تباران (حدود 900 هزار نفر معادل 15 درصد جمعیت) روس ­تباران (حدود 360 هزار نفر معادل 6 درصد جمعیت) بود که بیش از یک پنجم جمعیت قرقیزستان را تشکیل می‌دهند. بهبود مناسبات قرقیزستان و ازبکستان در دوره پس از اسلام کریم ­اف از جمله سفرهای متقابل میرضیایف و آتامبایف در ماه ­های سپتامبر و اکتبر 2017 و حل و فصل برخی مسائل و مشکلات مرزی برای ازبک ­تباران مناطق جنوبی قرقیزستان و نیز سیاست­ ها و رویکردهای روس­ گرایانه آتامبایف در همگرایی با روسیه و عضویت در اتحادیه اقتصادی اوراسیا موجب شد رای ازبک­ تباران و روس ­تباران به سمت سارانبای ژئنبیک­ اف که از آوریل 2016 تا اوت 2017 ، مسئولیت نخست ­وزیری قرقیزستان را برعهده داشت، متمایل شوند.    ششم این که برخلاف بسیاری از مقامات و رهبران قرقیزستان که از مناطق شمالی قرقیزستان بودند، سارانبای ژئنبیک­ اف متولد استان اوش و از قبیله «ادینیگی» از مناطق جنوبی این کشور بود که با توجه به شکاف سنتی و عمیق شمال- جنوب در قرقیزستان از جمله خشونت­ های اوش در سال 2010 میلادی بسیار حائز اهمیت بود. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می شود که آلماس بيک آتامبا‌یفِ متولد منطقه «چوی» در شمال قرقیزستان از یک جنوبی یعنی سارانبای ژئنبیک افِ متولد منطقه «بی میرزا»[22] (ایمنی تِلمانا»[23] در عرصه انتخابات ریاست جمهوری حمایت کند.   منطقه «بی میرزا» (ایمنی تِلمانا» در جنوب قرقیزستان، محل تولد سارانبای ژئنبیک اف، رئیس جمهور کنونی قرقیزستان  (شکاف سیاسی شمال- جنوب)   هفتمین مورد، اختلافات بیشکک با قزاقستان در مقطع مبارزات انتخاباتی ریاست جمهوری قرقیزستان بود. چنانچه پیش تر اشاره شد، یکی از شیوه های آلماس بیک آتامبایف برای تحریک احساسات قومی و ملی قرقیزها و تحکیک جایگاه و موقعیت سیاسی اش، موضع گیری علیه قزاقستان بود. این امر در جریان انتخابات ریاست جمهوری سال 2017 بسیار شایان بود. در این مقطع، دولت قرقیزستان معتقد بود که دولت قزاقستان به ویژه شخص نورسلطان نظربایف به طور علنی از عمر بیک بابانوف، نامزد راست ­گرای قرقیزستان حمایت می ­کند. دیدار نورسلطان نظربایف با عمر بیک بابانوف به عنوان مهم­ ترین رقیب و منتقد دولت قرقرقیزستان در آستانه برگزاری انتخابات ریاست جمهوری موجب شد سطح تنش و اختلافات دو کشور که تقریباً در دوره ریاست جمهوری الماس‌بیگ آتامبایف همواره وجود داشت، به صورت بی­ سابقه­ ای افزایش پیدا کند که از جمله پیامد های آن، لغو سفر الماس بیک آتامبایف به سوچی روسیه (نشست سران کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا) و تصمیم دولت قزاقستان در ایجاد محدودیت­ هایی در تردد اتباع و کالا از قرقیزستان به قزاقستان بود که منجر به ایجاد صفوف چند کیلومتری اعم از مردم و خودرو ها در دو سوی مرز شد. چنین اقداماتی و حمایت آشکار نوسلطان نظربایف از عمر بیک بابانوف در عمل موجب تحریک احساسات قومی و ناسیونالیستی قرقیزها شد که در پیروزی سارانبای ژئنبیک­ اف، نقش مهمی را ایفا نمود. در این بین، نقش روسیه در حمایت از سارانبای ژئنبیک­ اف را نیز باید مورد توجه قرار داد که در ادامه حمایت از رهبران روس گرای قرقیزستان پس از سال 2010 میلادی بود. به همین دلیل، اکثر ناظران پیروزی نامزد حزب حاکم «سوسیال دموکراتیک» را تثبیت رویکرد روس­ محور در عرصه سیاست خارجی قرقیزستان و ادامه روندی    می­دانند که به طور مشخص بعد از به قدرت رسیدن آلماس بيک آتامبا‌یف؛ در سال 2011 میلادی آغاز شده بود؛ روندی که در کانون آن کاهش تدریجی سطح مناسبات با ایالات متحده آمریکا و نزدیکی هر چه بیشتر به فدراسیون روسیه قرار دارد.    الماس‌بیگ آتامبایف پس از پایان دوره ریاست جمهوری در 24 نوامبر 2017 میلادی، بار دیگر رهبری حزب سوسیال دموکرات قرقیزستان را برعهده گرفت و به تحرکات و فعالیت های خود را در عرصه سیاسی و رسانه ای قرقیزستان ادامه داد. اما حضور و فعالیت آتامبایف در عرصه سیاست قرقیزستان به معنی تداوم اتحاد و حمایت او از سارانبای ژئنبیک ­اف (رئیس جمهور) نبود. رئیس جمهور جدید قرقیزستان کوشش نمود با انجام اصلاحات و تغییراتی، چهره ای مستقل و متفاوت از الماس‌بیگ آتامبایف را نشان بدهد تا زیر سایه سنگین حمایت سیاسی و معنوی او در ایام انتخابات خارج شود. به عنوان مثال، پس از یک دوره از سردی و تنش در روابط قرقیزستان با قزاقستان که در جریان انتخابات ریاست جمهوری سال 2017 قرقیزستان به اوج خود رسید، سارانبای ژئنبیک ­اف به فاصله کوتاهی پس از به قدرت رسیدن در 25 دسامیر 2017 به قزاقستان رفت و در دیدار با نورسلطان نظربایف، شرایط ملتهب و مسدود مرزهای دو کشور را مجددا به حالت عادی بازگرداند.   مسائلی از این دست به موازات طرح اتهام های مختلف علیه الماس‌بیگ آتامبایف در رسانه های قرقیزستان موجب شد از بهار سال 2018 اختلافات آتامبایف با نخست وزیر سابق خود به صورت علنی آغاز شود. آتامبایف در مصاحبه های خود آشکارا سارانبای ژئنبیک اف را به فساد و پرونده سازی و اتهام افکنی علیه خود و اطرافیانش متهم می کرد. آتامبایف در 17 مارس 2018 صراحتاً اعلام کرد که «من از همه برای روی کارآوردن این شخص (سارانبای ژئنبیک اف) به قدرت، عذرخواهی می کنم». متعاقب این انتقادات بود که مجلس قرقیزستان با چراغ سبز رئیس جمهور این کشور، مصونیت سیاسی الماس‌بیگ آتامبایف را لغو کرد تا زمینه برای تعقیب قضایی او فراهم شود. «عسکر آقایف» و «قربان بک باقی اف» دو رئیس جمهوری پیشین قرقیزستان نیز پس از گریختن به روسیه و بلاروس از مصونیت قضایی خلع شده بودند و این بار الماس‌بیگ آتامبایف نه در خارج از کشور بلکه در داخل قرقیزستان، سلب مصنونیت قضایی شده بود.     در مقابل این تحولات، آتامبایف اعلام کرد که «تا پایان ایستاده است»[24] و اگر نیروهای امنیتی و پلیس بخواهند به اقامتگاه او حمله کنند او برای مقابله به اندازه کافی اسلحه و مهمات در اختیار دارد. در چنین شرایطی، آتامبایف همچنان به حمایت سیاسی و معنوی روس ها امیدوار بود. به همین منظور در 24 جولای 2019 به مسکو سفر کرد و توانست با ولادمیر پوتین دیدار کند. آتامبایف در بازگشت از مسکو اعتماد به نفس بیشتری پیدا کرد و با صراحت بیشتری به انتقاد از سارانبای ژئنبیک ­اف، رئیس جمهور قرقیزستان پرداخت. در نهایت مجموع این تحولات موجب شد نیروهای ویژه قرقیزستان به اتهام فساد در 7 آگوست 2019 میلادی به اقامتگاه آتمابایف در روستای «کوی داش» در حومه بیشکک حمله کنند که با مقاومتی که از سوی طرفداران آتمابایف صورت گرفت، یک سرباز کشته شد و بیش از 36 نفر زخمی شدند. متعاقب این رویداد، جلسه شورای امنیت ملی به ریاست سارانبای ژئنبیک ­اف تشکیل شد و در آن رئیس جمهور قرقیزستان این حادثه را «نقض آشکار قانون اساسی» خواند. در نتیجه  نیروهای ویژه قرقیزستان برای دومین بار به اقامتگاه آتمابایف یورش بردند که این بار با تسلیم شدن او، موفق به بازداشت رئیس جمهور سابق و منتقد اصلی رئیس جمهور کنونی قرقیزستان شدند. پس از بازداشت آتمابایف، طرفداران او با تجمع در میدان مرکزی بیشکک و نیز مقابل دفتر رئیس جمهوری قرقیزستان خواستار استعفای سارانبای ژئنبیک اف شدند که به دلیل درگیری معترضان با نیروهای پلیس به خشونت کشیده شد.   درگیری طرفداران آلماس بیک آتامبایف در میدان مرکزی بیشکک با نیروهای پلیس در اعتراض به بازداشت رئیس جمهوری سابق قرقیزستان اهمیت سیاسی و بیرونی این اعتراضات از این جهت حائز اهمیت بود که با اجلاس نخست وزیران اتحادیه اقتصادی اوراسیا در بیشکک هم زمان شد. دیمتری مدودیف، نخست وزیر روسیه که به منظور شرکت در این نشست وارد بیشکک شده بود، با اشاره به انقلاب های سال 2005 و 2010 در قرقیزستان اظهار داشت که             «این کشور در قرن 21 به اندازه کافی انقلاب داشته و لذا امیدوارم که بحران حاصل از دستگیری آتامبایف نشست این اتحادیه را تحت تاثیر قرار ندهد». نخست وزیر روسیه در حالی که قرار بود با سارانبای             ژئنبیک اف  درباره دستگیری آتامبایف گفت وگو کند، این موضوع را جزو مسائل داخلی قرقیزستان دانست، اما در عین حال تاکید کرد که مسکو رویدادهای این کشور را رصد می کند.     در مجموع به نظر می رسد شکاف سنتی شمال- جنوب در قرقیزستان که در دوره ریاست جمهوری آلماس بیک آتامبایف کاهش پیدا کرده بود، در دوره ریاست جمهوری سارانبای ژئنبیک اف مجدداً سرباز کرده است. طرح متقابل اتهام فساد دو متحدِ دیروز را به دشمنِ امروز تبدیل کرده است. بدیهی است که محاکمه و محکومیت زندان آلماس بیک آتامبایف پیامدهایی را در جامعه قرقیزستان به دنبال خواهد داشت؛ جامعه ای که در 27 سال گذشته بارها نشان داده است که تا چه میزان مستعد بی ثباتی سیاسی و خشونت است. به همین دلیل، روس ها درصدد مدیریت تحولات قرقیزستان برآمده اند تا با اتخاذ یک راه میانه، هم متحد سابق خود (آتمابایف) را راضی نگه دارند و هم مطالبات و نگرانی های متحد کنونی خود (سارانبای ژئنبیک اف) را برطرف نمایند تا قرقیزستان به عنوان متحد نزدیک روسیه و عضو پیمان امنیت دسته جمعی، سازمان همکاری شانگهای و اتحادیه اقتصادی اوراسیا دستخوش بی ثباتی مجدد نشود که در این صورت، به قدرت رسیدن مجدد غرب گرایان چندان دور از ذهن نخواهد بود.       [1] . Nur Omarov [2] . پیتر لینکِ و ویتالی نامکین، آسیای مرکزی؛ دو دهه پس از استقلال. ترجمه علیرضا عیاری، تهران: موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس)، چاپ اول، 1391، ص 107. [3] . در میان اعضای خانواده آقایف، افرادی چون مایرام (همسر آقایف)، آیدار (پسر آقایف)، برمت (دختر آقایف)، عادل تویگان بایف (همسر برمت و داماد خانواده آقایف) به عنوان هسته اصلی تصمیم­گیری­های سیاسی و اقتصادی شناخته می­شدند. [4] . به عنوان مثال، دولت قرقیزستان در 14 ژانویه 2002 میلادی، قعطنامه­ای را درباره فعالیت انتشاراتی منتشر کرد که به موجب آن ، هیچ چاپخانه­ای حق فعالیت نداشت، مگر این­که دولت حداقل ده درصد از سهام آن را در اختیار داشته باشد. این قطعنامه ثبت هرگونه فعالیت انتشاراتی را اجباری می­کرد و حتی خبرنامه­ها و جزوه­های کوچکی که سازمان­های غیر دولتی منتشر می­کردند را نیز شامل می­شد.    [5] . Kurmanbek Bakiyev [6] . Erica Marat [7] . اشاره دارد به نقش پر رنگی که « ماکسیم باقی اف» پسر« قربان بیک باقی اف» در قراردادهای سوخت داشته است. طی سال­های اخیر، موضوع استرداد ماکسیم باقی­اف به قرقیزستان برای بررسی اتهامات وی تبدیل به یک موضوع مناقشه­برانگیز میان دولت قرقیزستان و آمریکا شده است.  [8] . Casey Michel, “US Power on the Wane in Central Asia, Termination of a Key US Military Base in Kyrgyzstan Highlights the Superpower's Declining Influence in the Region”, Aljazeera, July 17, 2014. [9] . Robert Gates [10] . extortion [11] . Ibid. [12] . پس از این تحولات، یک دادگاه نظامی قرقیزستان «قربان بیک باقی­اف» رئیس جمهوری اسبق این کشور را به همراه برادرش و نخست­وزیر سابق به طور غیابی محاکمه و به حبس ابد محکوم کرد. طبق نظر دادگاه رئیس جمهوری سابق به همراه برادرش «ژانیش باقی­اف» و «دانیال حسین­اف» نخست­وزیر سابق قرقیزستان به دلیل اتهام­های متعدد، ازجمله کشتار جمعی تظاهرکنندگان در هفتم آوریل (18 فروردین) سال 2010 میلادی مقصر شناخته شدند. طبق حکم دادگاه ، باقی اف و برادرش که سمت ریاست سرویس امنیت دولتی را به عهده داشت، علاوه بر مجازات حبس ابد، به توقیف اموال و سه سال محرومیت از حق برخورداری از مشاغل ویژه و یا شرکت در فعالیت­های خاص محکوم شدند. [13] . در نهایت، یک دادگاه نظامی قرقیزستان «قربان بیک باقی اف» رییس جمهوری اسبق این کشور را به همراه برادرش و نخست وزیر سابق به طورغیابی محاکمه و به حبس ابد محکوم کرد. طبق نظر دادگاه رییس جمهوری سابق به همراه برادرش «ژانیش باقی اف» و «دانیال حسین اف» نخست وزیر سابق قرقیزستان به دلیل اتهام­های متعدد، ازجمله کشتار جمعی تظاهرکنندگان در هفتم آوریل (18 فروردین) سال 2010 میلادی مقصر شناخته شده­اند. بر اساس این گزارش، طبق حکم دادگاه ، باقی­اف و برادرش که سمت ریاست سرویس امنیت دولتی را به عهده داشت، علاوه بر مجازات حبس ابد، به توقیف اموال و سه سال محرومیت از حق برخورداری از مشاغل ویژه و یا شرکت در فعالیت­های خاص محکوم شدند. [14] . Yevgeny Gurevich [15] . پس از برگزاری نخستین جلسه دادگاه لندن که در ماه اکتبر 2012 میلادی برگزار شد، دولت آمریکا به طور ناگهانی اعلام کرد که از اتهامات عنوان‌ شده علیه «ماکسیم باقی‌اف» منصرف شده است. در واکنش به این خبر، خانم «پومیلا اسپراتلن» سفیر آمریکا به‌ وزارت امور خارجه قرقیزستان احضار شد و «ایرلان عبدالدایف» وزیر امور خارجه قرقیزستان در برابر دوربین‌های شبکه‌های تلویزیونی داخلی و خارجی که برای پوشش این دیدار حضور یافته بودند، به‌سفیر آمریکا گفت: «تصمیم مقامات آمریکا ما را به‌حد زیادی ناامید کرده است».آمریکا در همه سطوح به‌ ما می‌گفت که ماکسیم باقی‌اف جنایتکار است. از جمله طبق قوانین آمریکا جنایاتی که وی مرتکب شده است (طبق قوانین آمریکا) از 20 تا 40 سال زندان را پیش‌بینی می‌کند و ما از آن ابراز تأسف می‌کنیم که ارجحیت قانون که اصل وجود یک جامعه دموکراسی را تشکیل می‌دهد، رعایت نشد». تنها دو روز بعد از این احضار، یعنی در 13 می 2013 میلادی، وزیر امور خارجه قرقیزستان در جلسه پارلمان حضور یافت و اعلام کرد که 180 روز قبل از زمان انقضای موافقت‌نامه استقرار مرکز حمل و نقل ترانزیتی «ماناس» به‌ دولت آمریکا در مورد عدم تمدید آن اطلاع خواهیم داد. [16] . مجموع این تحولات موجب شد آلماز بيگ آتامبایف، رئیس جمهور قرقیزستان در سال 2011 میلادی اعلام کند که فعالیت پایگاه هوایی ماناس باید تا سال 2014 میلادی (یعنی سال خروج نیروهای آمریکایی از افغانستان) پایان بپذیرد و متعاقب آن نیز فعالیت پایگاه ماناس که به پرونده فساد قربان‌بیک باقی‌اف ارتباط تنگاتنگی پیدا کرده بود، از سوی دولت آلماس بیک باقی اف تعطیل شد. [17].  Roza Otunbayeva [18] . Almazbek Atambayev [19]. Chui [20] . Social Democratic Party of Kyrgyzstan (SDPK) [21] . Sooronbay Jeenbekov [22] . Biy-Myrza (Бий-Мырза) [23] . Imeni Telmana [24] . stand to the end ]]> آسیای مرکزی Sun, 18 Aug 2019 13:57:34 GMT http://www.iras.ir/fa/doc/article/3855/فراز-فرود-سیاسی-آلماس-بیک-آتامبایف-عرصه-قرقیزستان جای خالی ایران در الگوی ١+ ٥ در آسیای مرکزی http://www.iras.ir/fa/doc/article/3853/جای-خالی-ایران-الگوی-١-٥-آسیای-مرکزی طی سال های اخیر منطقه آسیای مرکزی در حوزه های مختلفی نظیر منابع آبی، کریدورهای ارتباطی، مسائل مرزی و ارضی و خطوط انتقال انرژی وارد مرحله جدیدی از غیرامنیتی سازی و تنش زدایی شده است. این روند پس از درگذشت ناگهانی اسلام کریم اف در سپتامبر 2016 میلادی و به قدرت رسیدن شوکت میرضیایف از شتاب بیشتری نیز برخوردار شده است که تنش زدایی و بهبود مناسبات ازبکستان با تاجیکستان، قرقیزستان و قزاقستان از جمله نتایج مهم تحول در سیاست خارجی ازبکستان به شمار می رود. کوشش کشورهای منطقه آسیای مرکزی در برگزاری نشست­های پنج جانبه بدون حضور سایر قدرت­های بیرونی از جمله چین و روسیه نشانه دیگری از کاهش سطح اختلافات، تسریع روند تنش­زدایی و غیر امنیتی­سازی و نیز افزایش سطح همکاری­های منطقه­ای است. برای نخستین بار، اجلاس پنج کشور آسیای مرکزی با حضور چهار رئیس جمهور شامل نورسلطان نظربایف (قزاقستان)، شوکت میرضیایف (ازبکستان)، سارانبای ژئنبیک­اف (قرقیزستان) و امام­علی رحمان (تاجیکستان) و آقجا نوربردیوا (رئیس مجلس ترکمنستان) در ١٨ مارس ٢٠١٨ در شهر آستانه قزاقستان برگزار شد. در ادامه این روند، وزیران خارجه پنج کشور آسیای مرکزی در 22 جولای (31 تیر 1397) در شهر چولپون- آتا[1] قرقیزستان با یکدیگر دیدار کردند و متعاقب آن نشست مقامات کشورهای مؤسس بنیاد بین­المللی نجات دریاچه آرال در منطقه گردشگری «آوازه» در شهر «ترکمن باشی» در 24 اوت 2018 میلادی (2 شهریور 1397) با حضور روسای جمهور پنج کشور منطقه اسیای مرکزی برگزار شد که تداوم این دیدارها در سطح مقامات ارشد پنج کشور منطقه گویای تحول جدید و متفاوتی از نظر غیرامنیتی­سازی و شکل­گیری زمینه­های همکاری و همگرایی منطقه­ای پس از گذشت بیست و هفت سال از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و استقلال کشورهای منطقه آسیای مرکزی است.     شکل گیری الگوی 1+5 بین اتحادیه اروپا، ایالات متحده آمریکا، ژاپن و هند با پنج کشور آسیای مرکزی را باید در همین راستا مورد توجه قرار داد. این ترکیب برای نخستین بار برای اطلاق به همکاری­های پنج کشور منطقه آسیای مرکزی با ایالات متحده آمریکا مورد استفاده قرار گرفت؛ البته با این تفاوت که در نگارش انگلیسی آن به جایP5+1   که در مورد مذاکرات هسته­ای ایران به کار می­رفت، از ترکیب C5+1 برای نشان دادن ترکیب کشورهای آسیای مرکزی و آمریکا استفاده شده است. ترکیب C5+1 برای نخستین بار در جریان سفر جان کری، وزیر خارجه وقت ایالات متحده آمریکا به منطقه آسیای مرکزی مطرح شد؛ سفری که از ٣١ اکتبر تا ٣ نوامبر ٢٠١٥ میلادی (٩ تا ١٢ آبان ١٣٩٤) به طول انجامید و طی آن جان کری در شهرهای بیشکک، سمرقند، آستانه، دوشنبه و عشق‌آباد با مقامات ارشد پنج کشور منطقه آسیای مرکزی دیدار و رایزنی نمود و علاوه بر دیدارهای جداگانه، برای نخستین بار پس از فروپشی شوروی، اجلاس مشترک آمریکا و پنج کشور منطقه آسیای مرکزی در چهارچوب فرمول ١+ ٥ (پنج کشور آسیای مرکزی و آمریکا) در شهر سمرقند ازبکستان تشکیل شد.[2] دومین نشست 1+5 در 8 آوریل 2016 میلادی در واشنگتن و سومین نشست 1+5 نیز در حاشیه اجلاس سازمان امنیت و همکاری اروپا در هامبورگ آلمان در 8 دسامبر 2016 میلادی برگزار شد. نشست 1+5 بین جان کری، وزیر خارجه وقت آمریکا با وزیران خارجه پنج کشور آسیای مرکزی، سمرقند ازبکستان (نوامبر 2016) این روند پس از روی کارآمدن دونالد ترامپ نیز ادامه یافت و دولت جدید آمریکا نیز با حفظ ساختار اداره آسیای مرکزی و جنوبی در وزارت خارجه و طرح های راه ابریشم جدید و آسیای مرکزی، الگوی 1+5 با آسیای مرکزی را تداوم بخشید که دیدار رکس تیلرسون، وزیر خارجه سابق آمریکا با وزیران خارجه پنج کشور آسیای مرکزی در نیویورک در 22 سپتامبر 2017 به روشنی گویای این امر است. دیدار رکس تیلرسون، وزیر خارجه سابق آمریکا با وزیران خارجه پنج کشور آسیای مرکزی در نیویورک ( 22 سپتامبر 2017)   ژاپن کشور دیگری است که سال ها قبل از ایالات متحده آمریکا کوشش نمود با توجه به حضور رو به گسترش چین در آسیای مرکزی و نقش این منطقه در حوزه تامین انرژی و مناسبات اقتصادی و تجاری، سیاست یکپارچه و هماهنگی را در قبال منطقه آسیای مرکزی در پیش گیرد. مکانیسم مورد نظر توکیو تحت عنوان اجلاس «آسیای مرکزی + ژاپن»[1] در 28 اوت سال 2004 میلادی شکل گرفت و از آن مقطع تاکنون، اجلاس های مشترک آسیای مرکزی + ژاپن در سطح وزیران امور خارجه در آستانه قزاقستان (28 اوت 2004)، تاشکند ازبکستان (4 مارس 2005)، توکیو ژاپن (10 نوامبر 2012)، بیشکک قرقیزستان (17 جولای 2014) و عشق آباد ترکمنستان (اول می 2017) برگزار شده است. در جریان اجلاس اخیر آسیای مرکزی + ژاپن در عشق آباد، ریاست دوره‌ای اجلاس از ترکمنستان به تاجیکستان واگذار شد و اجلاس آتی در سال 2018 میلادی در شهر دوشنبه برگزار خواهد شد. نکته شایان توجه این که در پنجمین نشست وزرای امور خارجه مذاکرات آسیای مرکزی و ژاپن که سال 2014 میلادی در پایتخت قرقیزستان برگزار شد، قرارداد 10 ساله همکاری‌های متقابل میان کشورهای آسیای مرکزی و ژاپن امضا شد و در راستای همین مکانیسم ، «شینزو آبه»، نخست وزیر ژاپن از تاریخ 22 تا 28 اکتبر سال 2015 میلادی (30 مهر تا 6 آبان 1394) مشابه جان کری، سفر دوره‌ای خود را هم زمان به نج کشور آسیای مرکزی یعنی قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان انجام داد که به روشنی گویای کوشش ژاپن در اجرای یک سیاست و رویکرد هماهنگ دیپلماتیک در قبال منطقه آسیای مرکزی است.[2]   هفتمین نشست مشترک گفتگوی ژاپن و آسیای مرکزی، دوشنبه تاجیکستان (18 می 2019) اتحادیه اروپا دیگر بازیگری است که در چهارچوب الگوی 1+5 رویکرد هماهنگی را در قبال آسیای مرکزی در پیش گرفته است. مهم­ترین هدف اتحادیه اروپا، تحقق اهداف و برنامه های پیش بینی شده در سند «اتحادیه اروپا و آسیای مرکزی: فرصت های جدید برای مشارکت قوی تر»[1] است که در سال 2019 به تصویب کمیسیون اروپا رسیده است. اتحادیه اروپا در روابط با آسیای مرکزی عمدتاً بر موضوعاتی مانند دموکراسی، حقوق بشر، آزادی های اساسی، رسانه های مستقل و آزاد، مسائل امنیتی- دفاعی (تروریسم، مواد مخدر و افراط گرایی دینی به ویژه در مجاورت افغانستان) و نیز موضوعات اقتصادی (مناسبات تجاری و انتقال انرژی) تاکید دارد. در این راستا، طی سال های اخیر، نشست های منظمی بین مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا و وزیران خارجه پنج کشور آسیای مرکزی در سطح منطقه و یا بروکسل برگزار شده است که دیدار فدریکا موگرینی، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا با وزیران خارجه پنج کشور آسیای مرکزی در بیشکک قرقیزستان در 4 جولای 2019 میلادی، پانزدهمین اجلاس مشترک دو طرف در سال های اخیر به شمار می رود. دیدار فدریکا موگرینی، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا با وزیران خارجه پنج کشور آسیای مرکزی بیشکک قرقیزستان (7 جولای 2019) هند نیز با الگوبرداری از آمریکا، اتحادیه اروپا و ژاپن در سال 2019 میلادی، رویکرد هماهنگ تری را در قبال آسیای مرکزی در پیش گرفته است. در این راستا، نخستین نشست «گفتگوی هند و آسیای مرکزی»[1] با حضور وزیران خارجه پنج کشور آسیای مرکزی، هند و افغانستان در سمرقند ازبکستان برگزار شد. هند علاوه بر رقابت سنتی با پاکستان، منافع متعددی در آسیای مرکزی از نظر سیاسی، امنیتی و اقتصادی دارد. گسترش مبادلات تجاری و بازرگانی از طریق بندر چابهار ایران و افغانستان، اجرای طرح خط لوله گاز تاپی (ترکمنستان، افغانستان، پاکستان و هند)، تثبیت جایگاه هند در سازمان همکاری شانگهای پس از تبدیل عضویت از وضعیت ناظر به اصلی در سال 2017 میلادی و مقابله مشترک هند و کشورهای آسیای مرکزی با تروریسم، افراط گرایی دینی و قاچاق مواد مخدر از جمله اهداف مهم هند در سطح این منطقه محسوب می شود که دهلی نو امیدوار است در چهارچوب «گفتگوی هند و آسیای مرکزی» این اهداف را عملی سازد.   نشست «گفتگوی هند و آسیای مرکزی» با حضور وزیر خارجه افغانستان در سمرقند ازبکستان (13 ژانویه 2019) جمهوری خلق چین نیز کوششی تقریباً مشابه ایالات متحده آمریکا و ژاپن را در سطح منطقه آسیای مرکزی نشان داده است؛ چنانچه شی جی پینگ، رئیس جمهور چین در جریان سفر دوره ای خود به چهار کشور آسیای مرکزی (ترکمنستان، قزاقستان، ازبکستان و قرقیزستان) در سوم تا سیزدهم سپتامبر 2013 میلادی بود که طرح راه ابریشم موسوم به «یک کمربند- یک راه»[1] را مطرح نمود. به همین دلیل از این سفر جی پینگ تحت عنوان «تور آسیای مرکزی»[2] نیز یاد شده است. و لذا این احتمال می­رود در آینده الگوی 1+5 بین چین و پنج کشور آسیای مرکزی شکل گیرد. کشورهای عربی به محوریت عربستان سعودی نیز در سال های اخیر سعی در اجرای یک رویکرد یکپارچه و هماهنگ در قبال این منطقه داشته اند که تشکیل «مجمع همکاری های اقتصادی کشورهای عرب با آسیای مرکزی و آذربایجان»[3] را می توان نماد این رویکرد یکپارچه و هماهنگ دانست.     مجموع مواردی که در رابطه با تحرکات دییپلماتیک ایالات متحده آمریکا، ژاپن، اتحادیه اروپا، هند، چین و کشورهای عربی به محوریت عربستان سعودی در سطح منطقه آسیای مرکزی اشاره شد، یه روشنی گویای کوشش این بازیگران در شکل دهی و اجرای یک رویکرد متوازن مبتنی بر «الگوی 1+5» است. این در حالی است که مروری بر مناسبات دیپلماتیک ایران با کشورهای آسیای مرکزی گویای آن است که ایران در اوایل دهه 1990 میلادی به گونه ای پیشگام این رویکرد متوازن بوده است. چنانچه مرحوم هاشمی رفسنجانی، رئیس‌جمهور وقت ایران در سال 1373 به جز تاجیکستان که درگیر جنگ داخلی بود، از چهار کشور آسیای مرکزی، یعنی قزاقستان، قرقیزستان، ازبکستان و ترکمنستان دیدار کرد. متاسفانه این رویکرد متوازن که از آن می‌توان با عنوان «نخستین تور دیپلماتیک ایران در آسیای مرکزی» یاد کرد، در دولت‌های دیگر ایران تکرار نشد.     در واقع، اگر از این منظر اگر به روند سیاست خارجی و مناسبات دیپلماتیک ایران با کشوهای آسیای مرکزی و قفقاز نگریسته شود، می‌توان به این جمع‌بندی رسید که رویکرد تقریباً متوازن ایران در این مناطق از دوران ریاست جمهوری مرحوم هاشمی رفسنجانی به بعد روند نامتوازن‌تری به خود گرفت. بنابراین با توجه به تجربیات گذشته و نسبتاً موفق دیپلماتیک ایران و نیز کوششی که از سوی بازیگرانی مانند ایالات متحده آمریکا، ژاپن، اتحادیه اروپا و هند در شکل دهی و اجرای یک رویکرد متوازن مبتنی بر «الگوی 1+5» در سطح منطقه آسیای مرکزی صورت پذیرفته است، ایجاب می کند که دیپلماسی کلان ایران «رویکرد متوازن در عرصه دیپلماسی» را به صورت جدی تری در سطح این منطقه مورد توجه قرار دهد و زمینه را برای سفر هم زمان وزیر امور خارجه و رئیس جمهور ایران به پنج کشور آسیای مرکزی در قالب «سفر دوره­ای» و «تور دیپلماتیک» فراهم کند.[4] تجربیات کشورهای دیگر نشان می دهد که در صورت برنامه ریزی هدفمند می توان به این مهم دست یافت. تردیدی نیست که در روند پیشبرد «مدیریت رویکرد متوازن در عرصۀ دیپلماسی»، «توازن» به معنی «تساوی» نیست و ایران متناسب با ظرفیت‌ها و توانایی‌های متفاوت کشورهای آسیای مرکزی می‌تواند سیاست خارجی مورد نظر خود را به پیش ببرد. نکته مهم، حفظ رویکرد متوازن در عرصه کلان دیپلماتیک است که در تنظیم مناسبات ایران با کشورهایی منطقه آسیای مرکزی بسیار حائز اهمیت است.       [1] . One Belt One Road [2] . Central Asia tour [3] . Forum on Economy and Cooperation of Arab Countries with Central Asian States and Azerbaijan [4] . ولی کوزه گر کالجی،  شکل‌گیری الگوی 1+5 در آسیای مرکزی: ضرورت مدیریت رویکرد متوازن ایران در عرصه دیپلماسی، موسسه تحقیقات بین المللی ابرار معاصر تهران، 3 تیر 1396.     [1] . India – Central Asia Dialogue   5. The    EU   and Central Asia:    New   Opportunities for   a Stronger Partnership   [1] . Central Asia plus Japan [2] . ولی کوزه گر کالجی،  شکل‌گیری الگوی 1+5 در آسیای مرکزی: ضرورت مدیریت رویکرد متوازن ایران در عرصه دیپلماسی، موسسه تحقیقات بین المللی ابرار معاصر تهران، 3 تیر 1396.       [1] . Cholpon-Ata [2] . ولي كوزه­گر كالجي، سفر وزیر امور خارجه آمریکا به آسیای مرکزی؛ تاملی بر ماهیت و اهداف مکانیسم ١+ ٥، موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس)، ٧ آذر ١٣٩٤. ]]> آسیای مرکزی Mon, 05 Aug 2019 13:21:26 GMT http://www.iras.ir/fa/doc/article/3853/جای-خالی-ایران-الگوی-١-٥-آسیای-مرکزی ایران و تاجیکستان آغاز دور جدید تحول در مناسبات دوستانه http://www.iras.ir/fa/doc/note/3850/ایران-تاجیکستان-آغاز-دور-جدید-تحول-مناسبات-دوستانه مقدمه: پس از امضاء یاداشت تفاهم بین ایران و تاجیکستان که در جریان سفر "سراج الدین مهرالدین" وزیر امورخارجه تاجیکستان به تهران  در یازدهم خرداد 1398 امضاء شد ، گشایش قابل توجه ای در مناسبات سرد دو کشور دوست و برادر پس از حدود چهار سال بوجود آمد. در نوشته پیش رو به بررسی و تحلیل ابعاد این تحول بویژه بعد از دیدار آقای روحانی رئیس جمهوری ایران از دوشنبه پایتخت تاجیکستان و شرکت در اجلاس سران کشورهای عضو سیکا پرداخته شده است . به نظر می رسد همه چیز برای آغاز دور جدیدی در روابط تهران و دوشنبه فراهم شده است. به شرط آنکه ملزومات لازم برای تثبیت و گسترش همکاری ها بین دو کشور فراهم شود . تلاش شده است به سرفصل مهم ترین راهکارها در این زمینه توجه شود.    پیشینه بحث: در17 دیماه ۱۳۹۴ محی الدین کبیری رهبر نهضت اسلامی تاجیکستان مانند سالهای پیش ، برای شرکت در بیست و نهمین "کنفرانس بین‌المللی وحدت اسلامی" به تهران آمد و درپایان این نشست ، میهمانان شرکت کننده در کنفرانس وحدت اسلامی  به اتفاق سایر میهمانان به ملاقات آیت الله خامنه​ای، رهبرانقلاب  اسلامی رفت . انتشار تصاویری ازاین  دیدار ، ناخرسندی و خشم مقام​های تاجیکستان رادر پی داشت. دولت تاجیکستان معتقد بود بعد ازکودتای ژنرال عبدالحلیم نظرزاده در شهریور 1394 حزب نهضت اسلامی تاجیکستان به عنوان یک گروه تروریستی شناخته می شود و نباید با رهبران این حزب ارتباط برقرار کرد. این درحالی بود که هیچ کشوری در جهان حزب میانه روی نهضت اسلامی تاجیکستان را به عنوان یک گروه تروریستی به رسمیت نشناخت و رهبران تبعیدی این حزب در ترکیه ، آلمان و دیگر کشورهای اروپایی زندگی می کنند و به فعالیت سیاسی مشغول هستند. البته در داخل ایران نیز کسانی دولت تاجیکستان را به پنهان کاری در مورد اموال بابک زنجانی متهم می کردند. زیرا بابک زنجانی در دوره دولت دهم به بهانه دورزدن تحریم ها در مورد فروش نفت با حداقل یک بانک تاجیکستان ارتباط برقرار کرده بود و مرتبا به تاجیکستان آمد و شد ، داشت . عکس های بابک زنجانی با مقام های برجسته تاجیکستان هم در همان زمان منتشر شد. با این حال بستن مراکز فرهنگی ایران  و کمیته امداد امام  در تاجیکستان و متهم کردن ایران به دخالت در امور داخلی این کشور سناریوهایی بود که بیشتر در وزارت امنیت تاجیکستان طراحی و به کمک نهادهای امنیتی کشورهای دیگری تبیلغاتی شد . سفارت ایران در دوشنبه با انتشار بیانیه‌ای در 18 مرداد 1396 هرگونه مسئولیت و یا ارتباط بین  جمهوری اسلامی ایران با قتل‌های دهه ۹۰ میلادی در تاجیکستان را رد کرد. دراین بیانیه که  یک روز پس از پخش فیلمی از تلویزیون تاجیکستان منتشر شد. ضمن تأکید بر "پیوندهای فرهنگی تمدنی و دوستی تاریخی دوملت ایران وتاجیکستان"، هرگونه ادعاهای مطرح شده در  فیلمی که از سوی اعتراف‌کنندگان محبوس و به نقل از کسانی است که در قید حیات نیستند و بالطبع نمی‌تواند اعتباری داشته باشد، رد کرد. تا اینکه درجریان  سفر آقای ظریف به تاجیکستان در 17 آبان 1397 پس از حدود سه سال ، به تدریج شاهد کاهش تنش درروابط دو کشوربودیم . تنشی که بیشتر تحت تاثیر عامل خارج از روابط دو جانبه ، در ریاض و واشینگتن تحریک می شد.   تحلیل دلایل و نتایج بهبود مناسبات برادرانه بین ایران و تاجیکستان از سال 1397  تحت تاثیر عوامل مختلف هم دولت تاجیکستان به این جمع بندی رسید که نمی تواند از تیرگی روابط ایران و عربستان به نفع خود بهره برداری کند و قاعدتا باید فکری اساسی برای تعامل با کشوری دوست و برادر با سابقه فرهنگی و تاریخی تاثیر گذار داشته باشد . شرط تحقق  این مساله مهم  کنارآمدن با واقعیت موجود در مورد حزب نهضت اسلامی تاجیکستان بود . زیرا هیچ منطقی نمی تواند یک حزب میانه رو را به عامل تروریستی تبدیل کند. آن هم در شرایطی که هیچ سند ومدرک محکمه پسندی درمورد تروریستی بودن حزب نهضت اسلامی از سوی دولت تاجیکستان ارائه شده است.  در نتیجه هیچ کشوری در جهان از جمله ایران  تا کنون حاضر نشد حزب نهضت اسلامی تاجیکستان را به عنوان یک حزب تروریستی به رسمیت بشناسد . سرانجام  آنکه دولت تاجیکستان کم کم به سمتی حرکت کرد که خود را از این عامل  اختلاف افکن در مناسبات دوستانه  با سایر کشورها دور کند. دولت ایران نیز در ادامه  سیاست توسعه همکاری با کشورهای همسایه و پیرامون همسایگان در منطقه تلاش کرد از موضوع های اختلاف برانگیز مانند بابک زنجانی ، بگذرد تا روابط  خود را با دولت تاجیکستان  به سمتی هدایت کند که مورد بهره برداری  سوء دشمنان دوستی دو کشور قرار نگیرد. در همین چارچوب  امضاء یاداشت تفاهم بین ایران و تاجیکستان در جریان سفر سراج الدین مهرالدین وزیر امورخارجه تاجیکستان به تهران زمینه را برای  رفع مشکلات و ایجاد چارچوبی دقیق برای همکاری های آینده فراهم ساخت. در ادامه این مسیر حسن روحانی، رئیس جمهوری ایران در 24 خرداد 1398  برای شرکت در پنجمین کنفرانس "تعادل و اعتماد سازی در آسیا" (سیکا) در تاجیکستان  به شهر دوشنبه  سفرکرد  و در حاشیه این نشست با امامعلی رحمان همتای خود مذاکرات مهمی برای حل مشکلات موجود بعمل آورد .   راهکارهای تثبیت و گسترش همکاری ایران و تاجیکستان 1- ازوم بازنگری در مناسبات دو کشور ایران و تاجیکستان در دوره شروع جدید همکاری ها بیش از هر زمان دیگر احساس می شود. مرور دوباره سیاست ها و اقدام هایی که در 28 سال اخیر از زمان استقلال تاجیکستان در شهریور 1370 تا کنون اتخاذ شده و به مورد اجراء در آمده است  موجب خواهد شد تا نقاط قوت و ضعف ها بیش از گذشته شناسایی شود و این امکان فراهم می شود که فرصت ها و تهدیدهای موجود درروابط دوکشور مورد مداقه قرار گیرد. 2- تاجیکستان برای ایران مرکز ثقل  یک سیاست کلان راهبردی  در قبال منطقه آسیای مرکزی محسوب می شود . زیرا پیوندهای عمیق تاریخی ، فرهنگی ، دینی بین دو کشور پتاسیل بسیار خوبی بوجود آورده است که در هیچیک از چهار کشور دیگر در آسیای مرکزی موجود نیست . این مساله به حدی اهمیت دارد که می توان گفت توازن مناسبات ایران با سایر کشورهای آسیای مرکزی تحت تاثیر روابط تهران و دوشنبه قرار دارد. 3- ایران یکبار برای همیشه باید تکلیف خود را درباره راهبرد مناسبات همه جانبه  ایران با تاجیکستان مشخص کند. تاکید بر انجام فعالیت های دینی ایران در تاجیکستان بدون توجه به پیوندهای زبانی و فرهنگی دو کشور نمی تواند کار ساز باشد . همچنانکه تاکید صرف بر پیوندهای فرهنگی بدون توجه به گرایش های دینی عمیق مردم تاجیکستان موثر نخواهد بود. علاوه بر این گسترش همکاری های اقتصادی و پیوند دادن منافع دو کشور تضمین کننده همکاری های سیاسی و امنیتی در آینده خواهد بود. بنابراین هر نوع برنامه ریزی یکسویه نمی تواند در بلند مدت ثبات لازم را برای شکل دادن به همکاری های پایدار فراهم سازد . 4- تاجیکستان موقعیت راهبردی ایران و میزان تاثیرگذاری آن را بر منطقه خلیج فارس و دریای عمان بخوبی می داند و می تواند از امکان توسعه مناسبات با دو کشور واسط یعنی افغانستان و ترکمنستان در جهت توسعه مناسبات اقتصادی این کشور و بویژه دستیابی به آب های آزاد بین المللی از طریق کریدور ایران  استفاده کند. 5- هردو کشور ایران و تاجیکستان می توانند از طریق برقراری تماس های نزدیکتر و گسترده تر مانع ازکار شکنی کشورهای ثالث در مناسباتشان شوند. این مساله بویژه در ایجاد همکاری های موثر بین روزنامه نگاران ، نویسندگان و رسانه های دو کشور بسیار ضروری به نظر می رسد. هنرمندان ایرانی و تاجیکی  در عرصه های سینما ، تئاتر ، موسیقی و غیره نقش بی بدیلی در عمق بخشی به روابط مردم دو کشور داشته و خواهند داشت.   جمع بندی : ایران و تاجیکستان می توانند با استفاده از تجربه های گذشته شرایطی مناسبتر را برای گسترش روباط دو کشور فراهم سازند این هدف مهم زمانی محقق می شود که از سیاست های پیشین درس های لازم را برده باشند ودر راستای تقویت تجربه های مثبت همکاریهای مشترک  مانند اجرای پروژه سنگ توده 2 استفاده کنند و از تکرار اشتباه های گذشته مانند بحران سازی بر سر شرکت رهبر حزب نهضت اسلامی  در یک کنفرانسی که همه ساله برگزار شده و می شود، پرهیز نمایند. تجربه تاریخی مشارکت ایران و روسیه در تحقق صلح بین دولت تاجیکستان و ائتلاف مخالفان در سال 1375 برای ساختن همکاری های چند جانبه بین کشورهای منطقه به منظور دستیابی به صلح و ثبات و امنیت پایدار و همه جانبه بسیار ارزشمند است و نباید تحت تاثیر سوء برداشت ها قرار بگیرد. تازمانی که پیوندهای اقتصادی و تعریف پرژه های متقابلا سودمند بین دو کشور برقرار نشود نمی توان به صرف تکیه بر پیوندهای تاریخی ، فرهنگی و زبانی مشترک ، مناسبات همه جانبه در کلیه زمینه ها را برقرار ساخت. اکنون زمان برای فراموش کردن مشکلات گذشته و نگاه مثبت به آینده فرارسیده است و می توان در سایه همکاری های رسانه ای و هنری بستر مناسبی برای توسعه همکار یهای اقتصادی ، سیاسی و امنیتی بین دو کشور فراهم ساخت.   نویسنده: حسن بهشتی پور کارشناس اوراسیا ]]> آسیای مرکزی Sat, 13 Jul 2019 15:21:20 GMT http://www.iras.ir/fa/doc/note/3850/ایران-تاجیکستان-آغاز-دور-جدید-تحول-مناسبات-دوستانه بازدید هیئت ارمنی از ایراس http://www.iras.ir/fa/doc/news/3842/بازدید-هیئت-ارمنی-ایراس هیئت ارمنی از مرکز اطلاع رسانی دفتر نخست وزیری ارمنستان و اندیشکده زیر نظر دفتر نخست وزیری با نام orbeli به منظور گسترش همکاری های علمی پژوهشی بین دو موسسه در 28 خرداد 1398 از محل موسسه ایراس بازدید و به گفت و گو پرداختند. از طرف هیئت ارمنی hovhannes Movsisyan و Armen Israyelyan از دفتر نخست وزیری ارمنستان و هم چنین همکاران سفارت ارمنستان در ایران و از طرف موسسه ایراس دکتر کیانی و دکتر محسن حیدرنیا حضور داشتند. هوفهانس مفسیسیان رئیس مرکز اطلاع رسانی دفتر نخست وزیری ارمنستان اظهار کرد که با ورود موقت ایران به اتحادیه اقتصادی اوراسیا زمینه برای پژوهش و شناخت این اتحادیه به منظور پیشبرد روابط اقتصادی ایران با منطقه اوراسیا بسیار مهم است. او از موسسه ایراس درخواست کردند که زمینه برای پژوهش در مورد این موضوع را در دستور کار خود قرار دهد و هم چنین همکاری هایی در این زمینه بین دو اندیشکده تعریف شود. دکتر محسن حیدرنیا عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی و کارشناس فرهنگی اوراسیا نیز ضمن خیر مقدم به هیئت ارمنی و سابقه روابط دوستانه ایران و ارمنستان از پیشنهاداتشان استقبال کرد و پیشنهاد داد که در اسرع وقت موسسه ایراس موضوعات مطرح شده در جلسه را با ارمنی شناسان و پژوهشگران ایرانی در نشستی در میان خواهد گذاشت تا موضوعات امکانپذیر برای همکاری های آینده به صورت روشن معین شود. دکتر کیانی نیز ضمن خوش آمد گویی به این هیئت افزود روابط ایران با منطقه اوراسیا در سال های اخیر رو به گسترش است و سفر اخیر ریاست جمهوری ایران حسن روحانی و شرکت در اجلاس شانگهای و سیکا این امر را تایید می کند. ایران قصد دارد که روابط اقتصادی خود را با منطقه اوراسیا تقویت کند و پیوستن به ساختارهای تجاری این منطقه بسیار حائز اهمیت می باشد. متاسفانه اطلاعات کارشناسی در مورد اتحادیه اقتصادی اوراسیا در ایران بسیار ضعیف است و اطلاعات کمی در این زمینه وجود دارد. به نظر من اگر طبق روال گذشته پیش رود پیشرفتی حاصل نخواهد شد و همه چیز در حد خبر و حرف باقی می ماند. این جلسه جرقه ای را ایجاد کرد که ما بیشتر بر روی این موضوع تمرکز کنیم. در پایان نیز دو طرف به هم هدایایی اهداء کردند و عکس یادگاری گرفتند.   ]]> آسیای مرکزی Thu, 20 Jun 2019 07:14:49 GMT http://www.iras.ir/fa/doc/news/3842/بازدید-هیئت-ارمنی-ایراس روابط ایران و ترکمنستان؛ متن «ظریف» در میان حواشی سخت http://www.iras.ir/fa/doc/note/3832/روابط-ایران-ترکمنستان-متن-ظریف-میان-حواشی-سخت روابط ایران و ترکمنستان، در عین سادگی، پیچیده است. اما این پیچیدگی، در عین حال، تأثیرپذیری بسیار بالایی را از ابتکار کارگزاران سیاست خارجی دو کشور به­ ویژه ایران نشان داده است. به­ عبارت دیگر، آنچه از روابط بین دو کشور تا به امروز قابل استنباط است، فرازهای بسیار و فرودهای گاه و بی­گاهی است که در بستری از ظرفیت­ های ژئوپلیتیک مکمل، قرابت­ های فرهنگی، پیشینه تاریخی ناگسستنی و روابط اقتصادی از یک­سو و موانعی ناشی از سوء ادراک کارگزاران و تمایلات متقاطع در برخی از حوزه­ ها از سوی دیگر، محقق شده است. در ادامه، با توجه به سفر وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران به عشق­ آباد در چند روز گذشته، به مسائل اصلی روابط دو کشور و اهمیت این سفر اشاره خواهد شد. شرایط کشورها ثابت نیست و عواملی نیز که کنشگری آن­ها را در محیط سیاسی و سیاست خارجی شکل می­دهد، همواره به یک شکل و با شدتی برابر تأثیر نمی­گذارد. محیط سیاست خارجی ایران، تغییرات آشکاری را در سال­ های اخیر تجربه می­کند. تمدید و تشدید تحریم­ های ایالات متحده، تضعیف ظرفیت­ های همکاری­ های سیاسی و اقتصادی با اروپا، محدود شدن ابتکار عمل در روابط با چین، روسیه و سایر قدرت­ های منطقه­ ای مانند هند، تنها بخشی از این تغییرات است. در مقابل، ترکمنستان که پس از سال 2009 آشکارا فاصله گرفتن از روسیه را آغاز کرده بود، دوباره میزبانی روسیه را تدارک می­بیند. اما قبل از آن، چین نیز حضور خود را در این کشور تثبیت کرده است و ایالات متحده، در قالب سازوکار 5+1 (پنج کشور آسیای مرکزی+آمریکا) و در چارچوب روابط دو جانبه، به­ دنبال کسب فضای بیشتری در محیط سیاست این کشور است. رژیم صهیونیستی بالاخره توانسته است سفارت خود را به­ طور رسمی در عشق ­آباد راه­ اندازی کرده و تردد و تعامل کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس با ترکمن­ ها، شکل و شدت کم­ سابقه­ ای یافته است. رویکرد و تصمیمات اتحادیه اروپا نیز به­ رغم میزبانی برخی چهره ­های اپوزیسیون ترکمنی، تقابل آشکاری را با منافع هیات حاکمه ترکمنستان متبلور نکرده است. در نخستین روزهای سال 1397 سفر رئیس­ جمهور ایران به عشق­ آباد رقم خورد و مصوبات پیش­ رونده­ای در ارتقاء و گسترش بیش از پیش روابط دو کشور رسانه­ ای شد. قبل از آن و نزدیک به سه دهه گذشته نیز آمد و شد رؤسای جمهور هر دو کشور، همواره همراه با تصمیمات و مصوبات امیدوارکننده بوده است. در یک سال اخیر هم، هیات­ های کارشناسی مختلفی برای پیگیری مسائل دوجانبه و منطقه­ ای به تهران و عشق ­آباد رفت و آمد داشته اند. با تمام این­ها، تا به امروز، شاید بیراه نباشد اگر ادعا شود که وضعیت روابط دو کشور با آنچه که می­تواند و می­ بایست باشد، فاصله آشکاری یافته است. ترکمنستان، در سال­هایی نه ­چندان دور، نخستین طرف تجاری و همکاری اقتصادی ایران در آسیای مرکزی به­ شمار می­رفت؛ اما اکنون اینچنین نیست. هیات حاکمه ترکمنستان، سال­ هایی چند، از تأسیس و چندسالی نیز از پذیرش فرستاده رژیم صهیونستی در این کشور طفره می­رفت و یکی از دلایل آن، ملاحظه منافع کشور همسایه یعنی ایران عنوان می­شد؛ اما اکنون چنین ملاحظه­ ای کمتر مطرح می­شود. دو کشور، همکاری­ های بزرگ و رفع اختلافات کوچک میان خود را در قالب حسن همجواری پیش می­بردند؛ اما در ماجرای گازی اخیر تا مراجعه به طرف سوم رفع اختلاف (داوری اتاق بازرگانی بین­المللی در پاریس) نیز پیش رفته­ اند. این تحولات در حالی است که ترکمنستان در بیان رهبر جمهوری اسلامی ایران در دیدار با بردی­ محمداف در سال 1394 نه ­تنها دولتی همسایه، بلکه کشوری خویشاوند خطاب شده است. مطلبی که در بیان وزیر امور خارجه، محمدجواد ظریف در سفر اخیر به عشق­ آباد نیز تکرار شده است. ترکمنستان، دروازه ورود زمینی ایران به آسیای مرکزی و ایران، فراهم­ کننده مناسب ­ترین بستر روابط تجاری و مبادلاتی ترکمنستان است. در مقاطع بسیاری، به­ رغم سیاست چندگانه­ سازی مسیرهای تجاری و متنوع­ سازی مسیرهای صادرات انرژی، گریزناپذیری ژئوپلیتیکی ایران برای ترکمنستان اثبات شده است. به ­نظر می­رسد، نخبگان ترکمن نیز به چنین استنباطی دست ­یافته ­اند؛ هرچند برای منعکس نشدن اغراق ­آمیز چنین وضعیتی و مخدوش نشدن فرصت­های چانه­ زنی خویش، احتیاط می­کنند. با وجود تمام آن­چه اشاره شد، موضوعی که در سال­های اخیر بر روابط بین دو کشور سایه افکنده است، اختلاف گازی است. اختلاف گازی ایران و ترکمنستان که نخستین مقطع بروز آن به دی­ماه 1386 و قطع جریان انتقال گاز از ترکمنستان به مناطق شمال ­شرقی ایران در سرمای کم ­سابقه آن روزها برمی­گردد، بر سر مطالبه یک میلیارد و نه­صد میلیون دلاری شرکت دولتی ترکمن­ گاز از شرکت ملی گاز ایران است. این اختلاف که با قطع دوباره جریان انتقال گاز در دی ماه 1395 از سوی ترکمنستان، به اوج خود رسید؛ در نهایت منجر به بلوکه ­شدن کامل روابط گازی بین ایران و ترکمنستان شده و با مطرح شدن ادعاهای متقابل وزارت نفت ایران، داوری این ماجرا به محاکم بین­ المللی واگذار شده است. اما وجه مهم­تر این اختلاف، نه­ تنها مسدود شدن روابط گازی، بلکه تسری کم ­و بیش آن به سایر حوزه­ ها مانند اقتصادی، فرهنگی، مبادلات کالا و خدمات، حمل و نقل و ... است. از سال 1395 تاکنون، سایه این اختلاف – به ­رغم اراده ­ای که در سطوح بالای حاکمیت دو کشور برای رفع آن ابراز شده است – سنگینی خود را بر کل بدنه روابط ایران و ترکمنستان تحمیل کرد ه است. در این بین، همان­طور که اشاره شد، سفر رئیس جمهور ایران به عشق­ آباد در ابتدای سال 1397 می­توانست مرحله عطفی برای جبران پس­رفت­ هایی که در روابط این دو همسایه به ­وجود آمده بود، تلقی شود. هر چند پس از گذشت یک سال، حتی تا به امروز نیز نمی­توان درباره کم­ وکیف پیامدهای این سفر در مجموعه روابط دو کشور به طور قطع قضاوت کرد. اما در چنین فضایی، سفر وزیر امور خارجه ایران - که این روزها ترافیک سنگینی را سفرهای خارجی تجربه می­کند - به عشق­ آباد، به ­نظر می­رسد که پیام ­آور جدیت جدیدی در احیای روابط گسترده و همه­ جانبه بین دو کشور است. سفر محمدجواد ظریف در این مقطع از آنجا دارای اهمیت بسیار است که انتظار می­رود، با رایزنی وی در عشق ­آباد، موافقت­نامه­ های بین دو کشور که با حضور رئیس جمهور امضاء شده، اما تاکنون به­ طور کامل اجرا نشده است، صورتی عملیاتی به­ خود بگیرد. اصلی ­ترین محور این موضوعات نیز احتمالا مربوط به اختلاف گازی بین دو کشور است. کارشناسان بر این باورند که ارتقاء روابط دو کشور در هر حوزه ­ای، در ابتدا منوط به حل­ وفصل رضایت آمیز این اختلاف بوده و پس از آن، زمنیه همکاری­های بیشتر دو کشور در حوزه ­های امنیتی منطقه­ ای و انتظامی، سیاسی، اقتصادی و انتقال انرژی، همگی از موضوعات قابل طرح خواهد بود. محیط سیاسی ایران در ماه­ های اخیر تحولات سریع و مهمی را تجربه می­ کند که برای سازگاری با این تحولات، علاوه بر توان بازدارندگی سخت­ افزاری، دستگاه دیپلماسی و سیاست خارجی کشور نیز رسالت بزرگی را بر عهده گرفته است. به­ نظر می­رسد که توجه بیش از پیش به ظرفیت­ های همسایگی و به ­دست­ گرفتن ابتکارات دوجانبه در تعامل با دولت­ های مجاور، به ­عنوان بخشی از اجرای این رسالت قابل ارزیابی است. در چنین فضای جدیدی، وجاهت و تجربه وزیر امور خارجه ایران در کنار ظرفیت­ های ذاتی سازوکار سیاست خارجی، در بستری واقع­ گرایانه و عمل­ گرایانه می­تواند بسیاری از چشم­ اندازهای بهبود بیش از پیش روابط تهران و عشق­آباد را –آنچنان که شایسته است و باید باشد – ارائه نماید. هم تهران و هم عشق­ آباد، به ­خوبی می­ دانند که همسایگی و الزامات جغرافیایی، قابل تعویض نیست. حال اگر این همسایگی بر پیوندهای فرهنگی، دینی و تاریخی نیز استوار باشد، خود زمینه تبلور بسیاری از فرصت­ های دیگر را فراهم خواهد کرد. چالش­ها و فرصت­های ناشی از ساختار نظام بین­ الملل و یا از سوی قدرت­ های فرامنطقه ای، هر چه هست، جایگزین همسایگی و حسن همجواری نخواهد شد. در میان حواشی کوچک و بزرگی که گاه بر روابط دو کشور در سال­های اخیر سایه افکنده است، متنی که ظریف در عشق ­آباد نگارش می­کند، می­تواند اصل و اساس تعامل این دو همسایه را یادآوری و تعیین نماید. نویسنده: بهروز قزل- تحلیل­گر مسائل ترکمنستان   ]]> آسیای مرکزی Fri, 17 May 2019 19:20:00 GMT http://www.iras.ir/fa/doc/note/3832/روابط-ایران-ترکمنستان-متن-ظریف-میان-حواشی-سخت فعالیت های بنیاد سوروس در جمهوری قرقیزستان http://www.iras.ir/fa/doc/article/3831/فعالیت-های-بنیاد-سوروس-جمهوری-قرقیزستان مقدمه: جورج سوروس نامی ست کاملا آشنا برای فعالان و تحلیلگران سیاسی؛ برای کسانی که دستی در کار سیاست بخصوص در حوزه بین الملل دارند و برای روزنامه نگاران و اصحاب قلم. در کشور ما شاید خیلی ها اصلا این نام- جورج سوروس- و مشتقات همراهش-  بنیاد سوروس ؛ جامعه باز و ....- را تا نیمه های دهه 80 نشنیده بودند. با شروع تحولات در جمهوری های شوروی سابق بخصوص انقلاب مخملی گرجستان این نام بسرعت بر سر زبان ها افتاد. بعدها وقتی دامنه انقلاب های رنگی به اوکراین کشیده شد و موج این انقلاب ها آسیای مرکزی را نیز فرا گرفت؛ آن وقت دیگر در لابلای سطور خبرها و تحلیل ها در مطبوعات و رسانه ای داخلی بتدریج مطالبی در خصوص این شخص و فعالیت ها و سرمایه گذاری هایش منتشر شدند. آن سال ها تقریبا ابتدای دوره رواج و رونق وبلاگ نویسی در کشورمان بود و خبرها و گزارش ها در خصوص تحولات در منطقه آسیای مرکزی و قفقاز خاصه انقلاب های رنگی و فعالیت  و نقش سازمان های غربی همچون سوروس در برخی از وبلاگ ها ترجمه و منتشر می شدند. از جمله آنها وبلاگی در پرشین بلاگ بود با عنوان" مطالعات آسیای مرکزی؛ روسیه و قفقاز" که بعدها نامش را به " مطالعات روسیه و خارج نزدیک" تغییر داد. از آن به بعد  تقریبا در همه تحلیل ها و گزارش ها وقتی از چرایی و چیستی و عوامل پشت پرده  این تحولات در جمهوری های شوروی سخن بمیان می آمد؛  بیش و پیش از همه؛  نگاه ها عمدتا به سمت یک نفر بود : مردی عینکی با دورچشمانی ژولیده با موهای سفید حدودا 89 ساله. او کسی نبود جز جورج سوروس میلیاردر یهودی تبار امریکایی؛ معروف به پدر انقلاب های رنگی. بسیاری این سرمایه گذار سالمند را به دخالت در امور کشورهای مختلف متهم می کنند. سوروس در اواخر سال های 1980، سهم بزرگی در بی ثباتی و فروپاشی کشورهای سوسیالیستی از طریق حمایت از جنبش های مخالف در داخل آن دسته از کشورها داشته است. او در سراسر جهان مشغول به کار است از طریق بنیاد خود تحت عنوان "جامعه باز" ( ( Open Society Foundations)مستقر در نیویورک و همچنین از طریق ده ها شرکت و تشکیلات وابسته به آن که در داخل آمریکا و خارج از آن فعالیت می کنند. روسیه نیز با فعالیت های سوروس در سال های 90 میلادی قرن گذشته  مواجه بوده است.. سوروس بسیاری از سازمان ها را با هدف تضعیف پایه های فرهنگ روسی تحت پوشش امور خیریه و ایجاد یک "جامعه مدنی" حمایت مالی می کرد. البته در سال های اخیر و پس از تثبیت موقعیت پوتین و فدراسیون روسیه و تصویب قانون ویژه ای در خصوص سازمان ها و موسسات خارجی در دومای روسیه، فعالیت سازمان ها و موسسات خارجی از جمله سوروس در این کشور با محدودیت ها و دشواری هایی مواجه شده است.  شیوه هایی که مخالفان چه درتظاهرات و میتینگ های خیابانی شان و چه در کارزارهای انتخاباتی علیه دولت های حاکم ( که عمدتا از رهبران شوروی سابق و روس گرا بودند) ؛ به کار می بردند؛ همه برگرفته از ایده ها و آموزه هایی بودند که در دوره های آمورشی بنیاد سوروس و جامعه بازش و موسسات همسوی آنها و درقالب و تحت پوشش عناوینی همچون حقوق بشر؛ آرادی مطبوعات ؛ دموکراسی و .... ارائه شده بودند. موج انقلاب های رنگی در منطقه  فروکش کرد و این  شاید کمی تا قسمتی متاثر از تحرکات و اقدامات روسیه در چارچوب سازمانی بود که در آن مقطع برخی تحلیل گران  حتی از آن به عنوان ناتوی شرقی یاد نمودند: "سازمان همکاری شانگهای". طبیعی و بدیهی بود روسیه ای که قفقاز و آسیای مرکزی را حیات خلوت خود می داند و همیشه از این مناطق به عنوان خارج نزدیک یاد می کند؛ نمی توانست به آنچه در محیط امنیتی اش رخ می دهد بی تفاوت بماند. روس ها این بار عملا شاهد خیز بلند غرب و ناتو بسوی شرق و مرزهای خودشان در قالب ساز وکاری نرم و بظاهر دموکراتیک بودند. سیاست گسترش ناتو به شرق گویا به واقعیت می پیوست و روسیه فدراتیو بازی را از پیش باخته می دید. حمله به گرجستان و حمایت از خودمختاری اوستیای جنوبی و آبخازیا؛ ؛ الحاق کریمه اوکراین به خاک روسیه و حمایت از جدایی طلبان در مناطق شرقی اوکراین( دونباس) و فشار به قرقیزستان برای برچیدن پایگاه بزرگ نظامی امریکا در آن کشور از جمله اقدامات واکنشی روسیه به این تحولات بشمار می روند. تحولاتی که در بستر سازی آنها نباید و نمی توان نقش سازمان ها و موسسات غربی همچون سوروس را نادیده گرفت. گفتنی است برخی تحلیلگران داخلی و حتی خارجی؛ انتخابات  سال 88  در ایران و اتفاقات پس از آن و نمادهایی که تظاهر کنندگان در تظاهرات خود بکار می بردند را بنوعی با اتفاقات گرجستان و اوکراین و فعالیت های بنیادهایی همچون سوروس شبیه سازی می نمودند.  آنچه مشخص ؛ واضخ  و غیر قابل کتمان است نقش تاثیرگذار بنیادها و موسسات خارجی در تحولات اجتماعی و سیاسی جمهوری های شوروی سابق است و البته این همه ماجرا نیست. فساد اداری ؛ مشکلات اقتصادی و فقر نیز عامل مضاعفی است تا این کشورها با یک جرقه کوچک دستخوش تغییر؛ بحران و بی ثباتی شوند. در سال های اخیر البته مقوله جدیدتری کشورها و دولت های منطقه را نگران و درگیر خود ساخته است و آن رشد جریانات افراط گرایی است. اگر تا سال های 2010 روسیه فدراتیو از انقلاب های رنگی در خارج نزدیک و حیات خلوتش و روی کار آمدن دولت های غرب گرا متاثر از تاثیر گذاری فعالیت های پیدا و پنهان سازمان های خارجی نگران و مشوش بود؛ در کناراین دغدغه و بلکه پر رنگ تر از آن تهدید و چالش دیگری نیز اضافه شده بود؛  تهدیدی که بر عکس قبلی نه در قالب ساز و کاری نرم و دموکراتیک بلکه  بصورت سخت افزاری و مسلحانه ظهور پیدا کرده بود و آن چیزی نبود جز رشد فزاینده جریانات افراط گرایی در منطقه. البته هم در دوره اوج بحران های اجتماعی و انقلاب های رنگی در محیط امنیتی روسیه و هم در دوره جدید( از سال 2011 بدین سو)  که جهان و منطقه از  جریانات افراط گرایی و اقداماتشان بشدت رنج می برد ؛ مبارزه با تروریسم و افراط گرایی و تشریک مساعی کشورهای منطقه  حول محور روسیه همواره یکی از مباحث و دستور کارهای اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای و سازمان پیمان امنیت دسته جمعی بوده است .  دولت های آسیای مرکزی که در مقابل شورش های اجتماعی ؛ چالش های افراط گرایی و تروریسم بشدت آسیب پذیر هستند در سایه عضویت در سازمان های منطقه ای با محوریت و رهبری روسیه تاحدود زیادی خود را از آثار و تبعات این تهدیدها به دور نگاه داشته اند و در واقع درخط مقدم بودن روسیه در مقابل این تهدیدها و سپر بلا شدن مسکو ؛ کشورهای پیرامون را بیش از پیش مدیون؛  وامدار و وابسته روسیه کرده است. با پایان بحران سوریه و انتقال بخشی از عناصر داعش به خاک افغانستان؛ تهدید افراط گرایی و تروریسم همچنان در مرزهای جنوبی روسیه و هم مرز با کشورهای آسیای مرکزی بیش از پیش احساس می شود. بنیاد "سوروس - قرقیزستان"- بنیاد بین المللی غیر دولتی است که بر اساس آنچه در سایت رسمی خود اعلام نموده ؛ هدفش تلاش برای ایجاد شرایط بمنظور شکل گیری جامعه باز در قرقیزستان می باشد و در همین راستا در طول 26 سال حضور و فعالیت در این منطقه از آسیای مرکزی؛  از توسعه نهادها و موسسات اجتماعی و ایده ها و ابتکارات در همه زمینه های زندگی جامعه حمایت نموده است. جامعه باز از دیدگاه سوروس قرقیزستان عبارت است از آزادی و تنوع نظرات و دیدگاه ها در تمام زمینه های زندگی؛ حقوق دولتی توسعه یافته و امکان مشارکت برابر تمام اعضای جامعه در پیشرفت کشور. بنیانگذار و موسس اصلی این بنیاد ؛ موسسه "جامعه باز" (Open Society Institute - OSI) متعلق به جورج سوروس سرمایه دار معروف است ؛ سرمایه داری که سایت قرقیزستان از او به عنوان خیر و نیکوکار معروف جهانی یاد می کند.  بنیاد سوروس بخشی از شعبه های بین المللی جامعه باز است که شامل بنیادهای ملی سوروس در 31 کشور جهان و 2 بنیاد منطقه ای (که فعالیت های انها 27 کشور را تجت پوشش قرار می دهند)؛ می باشد. بنیاد سوروس در سال 1993 در جمهوری قرقیزستان آغاز به فعالیت نموده و در اواخر سال 1995  در وزارت دادگستری جمهوری قرقیزستان به طور رسمی به ثبت رسیده است.  از آن زمان؛  بنیاد سوروس- قرقیزستان  همواره از ابتکارات مدنی در حوزه های مختلف از جمله اصلاحات حقوقی، آموزشی و اقتصادی و نیز از  رسانه ها، سازمان های غیر دولتی و نخبگان و محافل آکادمیک و نیز ابتکارات در زمینه های سیاست عمومی، بهداشت و فرهنگ حمایت نموده است. سوروس قرقیزستان برای تامین مالی پروژه ها و ابتکارات ذکر شده در این کشور کوچک آسیای مرکزی، تاکنون 79 میلیون دلار کمک و هزینه نموده است. فعالیت های بنیاد از طریق پیشنهادات و تصمیمات راهبردی هیئت مدیره بنیاد سوروس قرقیزستان و موسسه جامعه باز هماهنگ می گردد و دارای همکاری های نزدیک با موسسات دولتی، سازمان های بین المللی و غیر دولتی جمهوری قرقیزستان می باشد. شعار بنیاد سوروس- قرقیزستان: بر تارک صفحه اول سایت بنیاد سوروس قرقیزستان این شعار نقش بسته است: شهروندان فعال مایه پیشرفت کشور هستند. Активные граждане - развитая страна! ماموریت بنیاد سوروس  قرقیزستان: بنیاد سوروس در قرقیزستان ماموریت اصلی اش در این کشور را اینگونه اعلام نموده است: ما به ساخت جامعه ای مبتنی بر عدالت؛ برابری مشارکت فعال مدنی و دولتی پاسخگو  در قبال جامعه  کمک و مساعدت می کنیم. ارزش های بنیاد سوروس- قرقیزستان: حقوق و امکانات برابر - ما به ترویج و ارتقای حاکمیت قانون و  دفاع از آزادی و حقوق بشر کمک می کنیم. - ما به تامین دسترسی برابر همه شهروندان به اطلاعات، آموزش، پزشکی،  عدالت قضایی و مشارکت آنان در اتحاذ تصمیمات کمک می کنیم. - ما به شفافیت و پاسخگویی دولت در برابر جامعه مساعدت می کنیم. توسعه و کارآیی - ما فعالانه و بسرعت به چالش ها پاسخ می دهیم. - ما به دستیابی به نتایج با حداکثر کارآیی کمک می کنیم. - ما دائما در حال توسعه هستیم و شرایط را برای توسعه همدیگر فراهم می کنیم. - ما برای نوآوری هستیم ( ما از نوآوری ها استقبال می کنیم) اعتماد و احترام - ما از طریق اعتماد و احترام به شخصیت و افکار دیگران همکاری و تعامل می کنیم. برنامه های موضوعی بنیاد سوروس در قرقیزستان: بنیاد سوروس در قرقیزستان تا به امروز 7 موضوع تخصصی را احصا و مشخص نموده و فعالیت های خود را در چارچوب این موضوعات متمرکز نموده است: برنامه "بهداشت عمومی": هدف این برنامه حمایت از ایده هایی است که بمنظورتضمین حقوق برابر گروه های آسیب پذیر و حاشیه نشین در دستیابی به خدمات بهداشت عمومی ارائه می شوند. "برنامه آموزشی": بمنظور ایجاد شرایط برای بهبود دسترسی کودکان ( از میان اقشار و گروه های آسیب پذیر جامعه ) و بر اساس نیازهای تخصصی آموزشی آنان. این برنامه همچنین به ارتقای هنجار ها و ابزارهای مدیریت محیط چندفرهنگی و چند قومی آموزشی با هدف تقویت و تحکیم نقش مدرسه به عنوان مرکز و کانون جامعه کمک می کند. برنامه حقوقی. :هدف این برنامه اصلاح نظام عدالت کیفری مطابق با استانداردهای بین المللی در زمینه حقوق بشر؛ بهبود سیستم ارائه حمایت های حقوقی تضمین شده توسط دولت و مستندسازی موثر و بررسی و  تحقیق در خصوص حقایق و عوامل شکنجه و بدرفتاری می باشد. برنامه "مشارکت مدنی" :هدف این برنامه تقویت مشارکت مدنی در جهت توسعه پایدار شهری و جذب شهروندان در برقراری گفتگوهای سازنده بین دولت و جامعه می باشد. برنامه "توسعه مطبوعات و رسانه های گروهی": هدف این برنامه  کار بر روی توسعه روزنامه نگاری داده ها و  اطلاعات – اصلاح و تکمیل قانون گذاری، بهبود دسترسی به داده ها، راه اندازی و تاسیس موسسات تجزیه و تحلیل داده ها-  و نیز حمایت از رسانه های مستقل از طریق توسعه فرمت های جدید روزنامه نگاری است.  دفاع از آزادی بیان و ارائه دسترسی به اطلاعات کیفی و درست؛ کار سیستماتیک با شرکا به منظور دفاع از آزادی بیان و تشکیل ( و حمایت از ) فضای آزاد مطبوعاتی در قرقیزستان از طریق ارائه مشورت های حقوقی برای خبرنگاران؛ حل اختلافات خارج از دادگاه؛ حمایت از منافع رسانه ها در دادگاه ها؛ رصد و نظارت بر قوانین مربوط به رسانه ها و ابتکار در زمینه اصلاح قوانین مرتبط با مطبوعات و رسانه های گروهی از جمله دیگر اهداف این برنامه بشمار می روند. برنامه اطلاعاتی: این برنامه پروژه هایی که در راستای دو هدف ذیل باشند را مورد حمایت قرار می دهد: - دسترسی آزاد به اطلاعات، دانش و داده های دولتی -  تبلیغ و ترویج یادگیری علوم کامپیوتری و برنامه نویسی در میان کودکان و نوجوانان  برنامه اعطای گرانت های (کمک هزینه) تحصیلی با هدف حمایت و توسعه پتانسیل محققان و پژوهشگران؛ ، جلب مشارکت آن دسته از مراکز تحلیلی در قرقیزستان که به روند توسعه سیاست عمومی در این کشور کمک می کنند؛ حمایت از همکاری فعالانه بین آنها؛ حمایت از سازمان ها و موسسات جامعه مدنی و تصمیم گیران ؛ برای افزایش و بهبود کیفیت تحقیقات و پژوهش های انجام شده و گفتگو و بخث در زمینه نتایح عملی استفاده از تحقیقات.  عناوین و موضوعات برخی از کارهای تحقیقی پژوهشی انجام شده در سال 2018 در قرقیزستان با حمایت ینیاد سوروس: -تربیت کودک مبتلا به اختلال رشد در قرقیزستان: تجربه مادرانی که فرزندانشان به بیماری سیندرم داون مبتلا هستند. -چگونگی بهبود سیستم حمل و نقل در بیشکک: بررسی عوامل موثر بر زیرساخت های حمل و نقل در مناطق شهری و حومه -زمینه ها و مبانی جذب  شهروندان در سیاست تغییر شهر بیشکک -سیاست مشارکت: توسعه فرصت های کسب تحصیلات عالی در میان اقلیت های قومی قرقیزستان( نمونه موردی اقلیت ازبک) -اجرای حقوق کار از طریق فعال کردن " خواب" هنجارهای قانون -مشارکت در ورزش برای افراد دارای معلولیت فکری: مشکلات و چشم اندازها -دسترسی به مراقبت های آنکلوژیکی برای کودکان در قرقیزستان: وضعیت فعلی؛ راه حل مشکلات -تاثیر پروژه های توسعه منطقه ای: مزایا و محاسن فرصت های ارائه شده توسط صندوق توسعه منطقه ای و انگیزه ها انتخاب پروژه ها برای تامین مالی بنیاد سوروس – قرقیزستان طرح ها و پروژهایی را که شرایط زیر را داشته باشند ؛ مورد حمایت قرار می دهد: - طرح و پروژه پتانسیل این را داشته باشد که در تاریخ و دوره زمانی مشخص شده نتایج  عملی و مهم را بدست آورد. - طرح و پروژه جدید و نوآورانه باشد بگونه ای که آن را از فعالیت سایر سازمان ها متمایز نماید. - اجرای طرح و پروژه مورد نظر به توسعه سازمان ها و گروه های محلی مساعدت کند و امکان ادامه فعالیت پس از قطع کمک های مالی را داشته باشد. - نتایج بدست آمده در حین اجرای طرح ؛ قابلیت اجرا ؛ عملیاتی شدن و بهره برداری در سایر مناطق کشور را داشته باشد. - طرح و پروژه قابلیت ارزیابی و توسعه  نتایج پیش بینی شده را در خود داشته باشد. - طرح و پروژه ضمانت مطمئن و کافی برای حصول موفقیت و اجرای با دوام پروژه با شرکا ( دولت؛ سازمان ها و موسسات غیردولتی) ارائه نماید. - اجرای پروژه نسبت به طرح ها و پروژه های مشابه در اولویت باشد. - برای اجرای پروژه بهترین و مناسب ترین جا انتخاب شده باشد. - استراتژی اتخاذ شده موثرترین راه برای دستیابی به نتایج مورد انتظار باشد. - سیستم مدیریت فرآیند اجرایی پروژه کیفی و منطقی باشد.  راهبرد جدید " سوروس -  قرقیزستان " برای سال های 2017 تا 2020 میلادی بنیاد سوروس- قرقیزستان از ماه ژانویه سال 2017 اجرای راهبرد( استراتژی) جدید خود برای سال های 2017 الی 2020 را شروع نموده است. این راهبرد چهار ساله فعالیت های سنتی بنیاد از جمله حقوق بشر، بهداشت عمومی؛ آموزش، دسترسی به اطلاعات، شفافیت در زمینه های معدن و انرژی و جذب جوانان به تحولات اجتماعی را در بر می گیرد. این بنیاد در آینده نیز به فعالیت های خود در زمینه کمک به توسعه شکل گیری جامعه باز در قرقیزستان ادامه خواهد داد.  بنیاد در سال 2013 بر روی 9 برنامه اصلی از جمله حمایت از اصلاحات حقوقی و آموزشی، شفافیت بودجه، بهداشت اجتماعی، توسعه زمینه مطبوعات، مدیریت اجتماعی، رسانه و جوانان فعالیت نموده است. همچنین با کمک بنیاد برنامه همکاری بین المللی "شرق شرق  بدون مرز" به مرحله اجرا در آمده است.  بودجه کل بنیاد سوروس- قرقیزستان برای سال 2018 میلادی  3 میلیون 985 هزار 577 دلار بوده است که از این میزان؛ 2279005 دلار (57،18 درصد ) از محل کمک های مالی، 1114110 دلار (27،95 درصد ) پروژه های عملیاتی و 592462 دلار (14،87 درصد  ) هزینه های اداری می باشند. 97،75 درصد بودجه از سازمان جامعه باز و 2،25 درصد آن از موسسه UNDP تامین مالی شده است . بر اساس اطلاعات درج شده در سایت سوروس؛ از کل بودجه این بنیاد در قرقیزستان  1267405 دلار برای برنامه بهداشت اجتماعی، 523379 دلار برای توسعه رسانه، 463914 دلار برای برنامه حقوقی، 370901 دلار برای برنامه آموزشی، 303793 دلار برای برنامه مشارکت مردم، 276953 دلار برای برنامه مطبوعاتی و 166770 دلار برای کمک به تحلیل ها  اختصاص و هزینه شده است. بنیاد مذکور همچنین در سال 2018 میلادی در حدود 8؛22 میلیون صوم به عنوان مالیات و .... به حساب دولت قرقیزستان واریز نموده است. نویسنده: پرویز قاسمی رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در بیشکک ]]> آسیای مرکزی Wed, 15 May 2019 10:38:56 GMT http://www.iras.ir/fa/doc/article/3831/فعالیت-های-بنیاد-سوروس-جمهوری-قرقیزستان جانشین‌ها، نه نامزدها. ویژگی‌های بحث ها در مورد انتخاب رؤسای جمهور در آسیای مرکزی http://www.iras.ir/fa/doc/article/3830/جانشین-ها-نه-نامزدها-ویژگی-های-بحث-مورد-انتخاب-رؤسای-جمهور-آسیای-مرکزی در آسیای میانه، جایی که رهبران از زمان شوروی همچنان در قدرت هستند، انتخاب مجدد آن‌ها، پدیده‌ای رایج است. بااین‌حال، در سال‌های اخیر، مسئله دیگری در این کشورها مورد بحث قرارگرفته است. همانند قزاقستان، تاجیکستان و ترکمنستان نیز توجه ویژه ای به «نامزد اصلی» و هم به وضعیت جانشینان احتمالی می شود. انتخابات پس از «اصلاحات» انتخابات ریاست‌جمهوری قزاقستان و تاجیکستان در سال 2020 برگزار خواهد شد. انتخابات زودهنگام ریاست‌جمهوری در قزاقستان پدیده‌ای رایج است. پاسخی روشن به این سؤال وجود ندارد که آیا این بار هم این اتفاق خواهد افتاد یا خیر. همچنین در قزاقستان هنوز نه قدرت‌های سیاسی و نه افراد جداگانه که مشارکت خود را در انتخابات اعلام کنند، هنوز مشخص نشده است. هم قزاقستان و هم تاجیکستان انتخابات پیش روی خود را به پس از اصلاحات قانون اساسی در مورد قدرت رؤسای جمهور و نهادهای دولتی موکول می‌کنند. در تاجیکستان، برخی از سیاستمداران اعلام آمادگی خود را در انتخابات ریاست‌جمهوری از سال گذشته اعلام کرده‌اند. در ماه مارس، یکی از اعضای سابق جبهه خلق، کووات‌علی مرادوف، در مصاحبه‌ای با سردبیر آزات‌تیک گفته است که او و نیز افراد هم‌فکرش امیدوارند که نامزد ریاست‌جمهوری خود را از میان فعالین پیشین جبهه خلق معرفی کنند. «بنابراین ما پیشنهاد می‌کنیم که تعداد امضاها برای حمایت از نامزد ریاست‌جمهوری به حداقل 150 هزار نفر کاهش یابد و برای نامزد شدن 25 هزار امضا رأی‌دهنده کافی است». در مصاحبه‌ای دیگر، رهبر حزب دموکرات طرفدار دولت تاجیکستان، سعیدجعفر عثمانزودا، آمادگی حزب خود را برای شرکت در انتخابات مجلسی و ریاست‌جمهوری سال 2020 اعلام کرد. وقایعی در روز رئیس‌جمهور با توجه به اصلاحات قانون اساسی تاجیکستان، رئیس‌جمهور فعلی این کشور، امام‌علی رحمان، 66 ساله، بدون هیچ‌گونه محدودیتی حق ریاست‌جمهوری دارد. هنوز مشخص نشده است که آیا او در انتخابات آینده شرکت خواهد کرد یا نه. اصلاحات قانون اساسی سال 2015 در تاجیکستان دلیلی برای بحث در مورد مسئله جانشین او شد. این اصلاحات باعث کاهش حد سنی نامزدهای ریاست‌جمهوری به 30 سال می‌شوند. پس از چنین تغییراتی در قانون، پیشنهاد شد که بزرگ‌ترین پسر رئیس‌جمهور، رستم امام‌علی که شهردار سابق شهر دوشنبه، می‌تواند جایگزین پدرش شود. دو سال پیش، زمانی که رستم امام‌علی شهردار پایتخت شد، او 29 سال داشت. در تاریخ 16 نوامبر 2018، تاجیکستان نخستین واحد نیروگاه آبی راغون را که برای سال‌ها در حال ساخت بود را راه‌اندازی کرد. در طول رویداد این جشن، امامعلی رحمان و پسرش رستم روی فرش قرمز راه می‌رفتند. تمام راه تا تریبون زنان ایستاده بودند و گلبرگ رز زیر پاهایشان می‌ریختند. از تاریخ 2016 تاجیکستان، روز 16 نوامبر روز رئیس‌جمهور است. افتتاح نیروگاه آبی راغون که ساخت آن 40 سال پیش آغاز شد و امروز به پایان رسیده است و شرکت در مراسم افتتاحیه، پسر 30 ساله رئیس‌جمهور، توجه خاصی را به خود جلب کرد. زنان «آماده» برای رئیس‌جمهوری اخیراً در تاجیکستان، از میان جانشینان احتمالی رئیس‌جمهور، آزاده رحمان، بزرگ‌ترین دختر او را فراخواندند. آزاده رحمان، 41 ساله، اکنون رئیس دفتر ریاست‌جمهوری است. در مصاحبه سردبیر تاجیکی آزات‌تیک، ارشاد سلیماني، روزنامه‌نگار می‌گوید که بدون شک آزاده رحمان شانس دارد. رئیس‌جمهور اخیراً در سخنرانی‌های خود توجه بیشتری به مسائل جنسیتی و وضعیت زنان در جامعه داشته است. در جریان اجلاس بین‌المللی اقتصادی سنت پترزبورگ در ژوئن 2016، رئیس‌جمهور قزاقستان، نورسلطان نظربایف در پاسخ به سؤال مدعی، این‌گونه گفت که در آینده رئیس‌جمهور قزاقستان می‌تواند زن باشد و «این‌چنین زنان آماده‌ای وجود دارند». سپس رئیس‌جمهور روسیه از او خواسته بودند که با برخی از آن‌ها آشنا شود. بزرگ‌ترین دختر رئیس‌جمهور نظربایف، دریغا نظربایوا، 55 ساله، در سال‌های اخیر معاون رئیس مجلس و نخست‌وزیر بوده است. او اکنون عضو سنا است. در ترکمنستان چه اتفاقی روی خواهد داد؟ اخیراً سردار بردی محمدوف، پسر رئیس‌جمهور ترکمنستان، 37 ساله، به سمت قائم‌مقام حکیم استان آخال منصوب شد . کمتر از یک سال پیش، در ماه مارس، او معاون وزیر خارجه شد. سردار بردی محمدوف، نماینده سابق مجلس، از سال 2016 در میان عموم مردم ظاهر شد. در آن سال، در زمان انتخابات، او به سمت نماینده انتخاب شد. قبلاً، بردی محمدوف جوان در چندین وزارتخانه و سازمان کار کرد. از قرار معلوم او دو پست مختلف در وزارت امور خارجه داشته است. درباره دلیل خروج از آخرین پست هنوز چیزی گفته نشده است. کارشناسان انتصاب او را به سمت معاون منطقه را خواست رئیس‌جمهور قربان‌قلی بردی‌محمدوف برای «آزمودن» پسرش در پست‌های ارشد سطوح مختلف تفسیر می‌کنند. آخرین انتخابات ریاست‌جمهوری در ترکمنستان در سال 2017 برگزار شد. مدت‌زمان ریاست‌جمهوری در این کشور هفت سال است. دومین رئیس‌جمهور ترکمنستان، قربان‌قلی بردی‌محمدوف، هم‌سن شوکت میرزیایف، رئیس‌جمهور ازبکستان است که هر دو آن‌ها 61 ساله هستند.   منبع: https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-tajikistan-president-election-and-the-discussions-around-them/29707058.html مترجم: پیام بهرامیان دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات روسیه   ]]> آسیای مرکزی Sun, 05 May 2019 20:08:47 GMT http://www.iras.ir/fa/doc/article/3830/جانشین-ها-نه-نامزدها-ویژگی-های-بحث-مورد-انتخاب-رؤسای-جمهور-آسیای-مرکزی گزارش تصویری‌: روزهای بدخشان در سغد؛ پیوندهای منطقه‌ای در تاجیکستان http://www.iras.ir/fa/doc/gallery/3341/1/گزارش-تصویری-روزهای-بدخشان-سغد-پیوندهای-منطقه-ای-تاجیکستان ایراس: تاجیکستان کشوری عمدتا کوهستانی است. کوه‌ها فاصله زیادی میان مناطق مختلف ایجاد کرده‌اند. فاصله زیاد باعث شده که در هر منطقه فرهنگ و سنت‌های محلی خاصی شکل بگیرد. نبود ارتباطات و مراودات کافی مردمان این مناطق را تا حدی با هم بیگانه کرده و آنها درباره همدیگر اطلاع کافی ندارند. این امر موجب نوعی منطقه‌گرایی شده که از معضلات اجتماعی عمده تاجیکستان است و در شروع جنگ داخلی دهه ۱۹۹۰ میلادی عاملی تاثیرگذار بوده است. مقامات محلی در دو منطقه سغد و بدخشان، در شمال و شرق تاجیکستان، که با هم فاصله زیادی دارند، تصمیم گرفته‌اند با برگزاری هفته‌های فرهنگی به آشنایی و نزدیکی بیشتر مردمان این دو منطقه کمک کنند. پارسال هفته فرهنگ سغد در بدخشان دایر شده بود، امسال هفته فرهنگ بدخشان در سغد که طی روزهای اخیر ادامه داشت برگزار شد.  در چارچوب این ایده صدها تن از ساکنان بدخشان محصولات هنر دستی خود را در شهر خجند، مرکز استان سغد، به نمایش گذاشتند. در ادامه تصاویری از این هفته فرهنگی با هم می بینیم. ]]> آسیای مرکزی Sun, 17 Sep 2017 09:46:03 GMT http://www.iras.ir/fa/doc/gallery/3341/1/گزارش-تصویری-روزهای-بدخشان-سغد-پیوندهای-منطقه-ای-تاجیکستان «ساپار عیسی‌کاف» بخت اول نخست وزیری قرقیزستان http://www.iras.ir/fa/doc/news/3311/ساپار-عیسی-کاف-بخت-اول-نخست-وزیری-قرقیزستان ایراس: «دنیس برداکاف» کارشناس سیاسی قرقیز با اشاره به استفعای «سورنبای جین بیک اف» نخست وزیر سابق و برگزاری نشست پارلمانی در تاریخ 3 شهریور با هدف انتخاب و تأیید نخست وزیر جدید قرقیزستان، گفت: به احتمال زیاد «ساپار عیسی‌کاف» رئیس دفتر ریاست جمهوری به عنوان نخست وزیر این کشور انتخاب می‌شود. وی ادامه داد: این موضوع از همان زمانی که عیسی‌کاف مسئول اجرای پروژه «جامعه پاک» در قرقیزستان شد، کلید خورد. برداکاف با اشاره به اینکه عیسی‌کاف در سمت رئیس دفتر ریاست جمهوری چندین بار تعدادی از اجلاس دولتی را مدیریت کرده، اظهار داشت: به احتمال زیاد ائتلاف اکثریت پارلمان در 25 و 26 آگوست برابر با 3 و 4 شهریور نامزدی وی را برای سمت نخست وزیری مورد تأیید قرار می‌دهد. این کارشناس قرقیز ادامه داد: بر اساس تغییرات جدید در قانون اساسی که در دسامبر سال 2017 به طور کامل اجرا می‌شود نخست وزیر اختیارت بیشتری خواهد داشت. برداکاف تصریح کرد: انتخاب عیسی‌کاف به عنوان نخست وزیر جدید قرقیزستان شانس‌ «عمربک بابان‌اف» یکی از نامزدهای مطرح انتخابات ریاست جمهوری برای پیروزی را تضعیف می‌کند. وی افزود: بابان‌اف در برنامه انتخاباتی خود روی جوانان، نوآوری‌ها و مبارزه با فساد مالی تأکید دارد و پروژه «تازا کام» نیز این مشکلات را حل می‌کند. این کارشناس قرقیز تصریح کرد: ساپار عیسی‌کاف جوان و با انرژی است و انتصاب وی به سمت نخست وزیری به نفع سورنبای جین بیک اف خواهد بود و شرایط وی را در مناطق شمالی قرقیزستان بهبود می‌بخشد. ساپار عیسی‌کاف سیاستمدار 40 ساله‌ و عضو حزب «سوسیال دموکرات» است. وی در حال حاضر ریاست دفتر ریاست جمهوری قرقیزستان را به عهده دارد و یکی از نزدیکان «الماس بیگ آتامبایف» می‌باشد. جین بیک اف بعد از تأیید نامزدی وی برای شرکت در انتخابات ریاست جمهوری از طرف کمیسیون مرکزی انتخاباتی قرقیزستان روز دوشنبه استفعا داد. پارلمان قرقیزستان باید 25 اوت جلسه‌ای اضطراری برگزار کرده و ساختار جدید دولت را تنظیم و تأیید کند. منبع: فارس ]]> آسیای مرکزی Wed, 23 Aug 2017 13:28:11 GMT http://www.iras.ir/fa/doc/news/3311/ساپار-عیسی-کاف-بخت-اول-نخست-وزیری-قرقیزستان