بدن، مردانگی نظامی و بازنمایی قدرت در روسیه

#اختصاصی

نویسنده: رضوانه حسنی، دانشجو دکتری زبان روسی دانشگاه تربیت مدرس

در روسیه بدن مردانه تنها یک واقعیت زیستی نیست، بلکه یکی از ابزارهای اصلی نمایش قدرت و مشروعیت دولت به شمار می‌آید. دولت روسیه تلاش می‌کند اقتدار خود را از طریق نظم، هماهنگی و نمایش بدنی مردان به جامعه منتقل کند. در این چارچوب، مردانگی نظامی به نمادی فرهنگی و سیاسی تبدیل شده است؛ بدنی که استقامت، قدرت و آمادگی همیشگی برای نظم را به نمایش می‌گذارد. این تصویر تنها در ارتش یا رژه‌های نظامی مشاهده نمی‌شود، بلکه در مراسم رسمی، مناسک ملی و رسانه‌های تصویری نیز بازتولید می‌شود.

میشل فوکو نشان می‌دهد که در جوامع مدرن قدرت تنها با زور و اجبار مستقیم اعمال نمی‌شود. بلکه دولت و نهادهای قدرت با استفاده از تکنیک‌های انضباطی بدن‌ها را شکل می‌دهند تا خودبه‌خود تابع نظم جامعه شوند؛ بدنی که او آن را «بدن مطیع» می‌نامد. منظور از این عبارت، بدنی است که آموزش می‌بیند، تحت نظارت قرار می‌گیرد و رفتار و حرکاتش با نیازهای اجتماعی هماهنگ می‌شود. بدن‌ها یاد می‌گیرند چگونه حرکت کنند، چگونه بایستند و حتی چگونه سکوت داشته باشند بدون آن که کسی آن‌ها را مجبور کند. فوکو می‌گوید با سازمان‌دهی زمان، مکان و حرکات بدن‌ها، افراد خودشان یاد می‌گیرند نظم را رعایت کنند و به نوعی، بدن‌ها ابزار قدرت و کنترل می‌شوند (Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2025).

این چارچوب کمک می‌کند تا بفهمیم چگونه روسیه با تمرکز بر بدن‌های مردانه منضبط و هماهنگ، اقتدار و قدرت خود را به نمایش می‌گذارد. وقتی سربازان، ورزشکاران یا مردان حاضر در مراسم رسمی با نظم و هماهنگی حرکت می‌کنند نه تنها اقتدار دولت نشان داده می‌شود، بلکه جامعه هم ناخودآگاه این نظم را می‌پذیرد. به بیان ساده، بدن‌های منضبط در روسیه هم نمایش قدرت و هم ابزاری برای تثبیت هویت ملی و هژمونی فرهنگی هستند.

در روسیه، قدرت برخلاف استدلال‌های لفظی یا گفت‌وگوی مستقیم، از طریق نمایش بدنی به جامعه منتقل می‌شود. رژه‌های نظامی، مسابقات ورزشی و مناسک ملی صحنه‌هایی هستند که در آن‌ها مردان با حرکات هماهنگ و منضبط، اقتدار دولت را به تصویر می‌کشند. در این شیوه، قدرت فراتر از کنترل مستقیم فرد عمل می‌کند و بدن‌ها به ابزاری برای بازتولید نظم اجتماعی و تثبیت هویت ملی تبدیل می‌شوند. در چنین چارچوبی، مردانگی معادل توان بدنی، استقامت و آمادگی برای اجرای نظم جمعی است و بدن‌ها به زبان نمادین قدرت بدل می‌شوند.

تمرکز روسیه بر بدن‌های قدرتمند و هماهنگ، همزمان با تولید یک «الگوی مردانه رسمی» است که سایر بدن‌ها را در حاشیه می برد.  بدن‌هایی که از نظر قومی، فرهنگی یا جنسیتی با این الگو همخوانی ندارند کمتر دیده می‌شوند و حضورشان در صحنه‌های رسمی کم‌رنگ است. این امر نشان می‌دهد که نظم بدنی نه تنها ابزار کنترل، بلکه وسیله‌ای برای تثبیت مراتب اجتماعی و فرهنگی است. به عبارت دیگر، بدن مردانه منضبط همزمان حامل قدرت و ابزار مشروعیت‌بخشی به دولت است.

این منطق را می‌توان در مناطقی مانند قفقاز شمالی و داغستان نیز مشاهده کرد، جایی که بدن‌ها و شیوه‌های مردانگی ممکن است با الگوی رسمی روسیه همخوانی نداشته باشند. دولت با تأکید بر هماهنگی بدنی و نظم سعی می‌کند بدن‌های جمعی را به زبان مشترک قدرت تبدیل کند و بدین ترتیب اقتدار خود را در سطوح نمادین و دیداری تثبیت نماید.

در نهایت می‌توان گفت روسیه معاصر نمونه‌ای از دولتی است که قدرت و مشروعیت خود را نه فقط از طریق قانون یا سیاست‌های رسمی، بلکه از طریق بدن‌ها و نمایش مردانگی نظامی بازتولید می‌کند.  مردانگی منضبط و بدن‌های قدرتمند، ستون‌های هویت ملی و نمایش اقتدار دولت هستند و از طریق آنها، نظم اجتماعی و هژمونی فرهنگی تثبیت می‌شود .

Stanford Encyclopedia of Philosophy. (2025). Michel Foucault. In The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2025 Edition). Retrieved from https://plato.stanford.edu/archives/sum2025/entries/foucault/