تجدید آرایش ژئوپلیتیکی و تنوع تجاری: پاسخ استراتژیک هند به سیاست‌های تعرفه‌ای ایالات متحده

#اختصاصی

نویسنده: پریسا احتشام نیا، دکتری مطالعات شبه قاره هند، دانشگاه تهران

چشم‌انداز تجارت جهانی در حال حاضر دستخوش تحولی قابل توجه است که ناشی از احیای سیاست‌های حمایت‌گرایانه، به‌ویژه آن‌هایی است که توسط ایالات متحده در دولت ترامپ وضع شده‌اند. هند که با اقدامات تعرفه‌ای تهاجمی، از جمله تعرفه ۵۰ درصدی تعیین‌شده بر کالاهای هندی مواجه شده، تلاش خود را برای تنوع‌بخشی اقتصادی از طریق توافق‌نامه‌های تجارت آزاد استراتژیک (FTA) تسریع کرده است. این تغییر صرفاً اقتصادی نیست، بلکه ابعادی عمیقاً ژئوپلیتیکی دارد و نشان‌دهنده حرکت به سمت “استقلال استراتژیک” و کاهش وابستگی به هر قدرت هژمونیک واحد است. هند با تقویت روابط با اتحادیه اروپا، بریتانیا، شورای همکاری خلیج فارس و سایر کشورهای عضو بریکس، در تلاش است تا تأثیر حمایت‌گرایی آمریکا را تعدیل کرده و در عین حال روابط خود را با روسیه و چین متعادل سازد.

سنگ بنای این تغییر جهت در وخامت پویایی‌های تجاری میان دهلی نو و واشنگتن نهفته است. ایالات متحده از نظر تاریخی بزرگترین شریک تجاری هند بوده و حجم تجارت دوجانبه در سال مالی ۲۰۲۴-۲۰۲۵ به ۱۳۱.۸۴ میلیارد دلار رسیده است. با این حال، مازاد تجاری قابل‌توجه ۴۱.۱۸ میلیارد دلاری به نفع هند، خشم دولت ترامپ را برانگیخته است؛ و در پاسخ، ایالات متحده تعرفه‌های سنگینی اعمال کرده و ادامه خرید نفت روسیه توسط هند را به عنوان نقطه اختلاف مطرح کرده است.

طبق پیش‌بینی‌های بلومبرگ اکونومیکس، این تعرفه‌ها می‌تواند صادرات هند به ایالات متحده را تا ۵۲ درصد کاهش دهد و به طور بالقوه تولید ناخالص داخلی این کشور را در میان‌مدت ۰.۸ درصد کاهش دهد. این اجبار اقتصادی واکنش دیپلماتیک شدیدی را برانگیخته است. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری ایالات متحده، از متحدان اروپایی به دلیل امتناع از اعمال تعرفه‌های مشابه بر هند در ازای امتیازات نفتی انتقاد کرد و استدلال کرد که اروپا توافق تجاری خود با دهلی نو را بر فشار یکپارچه در خصوص جنگ روسیه در اوکراین اولویت داده است. این واگرایی، شکاف فزاینده‌ای را میان استراتژی‌های ایالات متحده و اروپا برجسته می‌کند که هند به طرزی ماهرانه از آن بهره برده است.

مهم‌ترین تحول در این زمینه، نهایی شدن توافق‌نامه تجارت آزاد میان هند و اتحادیه اروپا است. مذاکرات برای این توافق سال‌ها متوقف مانده بود، اما پس از تحولات جهانی ناشی از سیاست‌های تعرفه‌ای ایالات متحده، شتاب گرفت. توافق‌نامه تجارت آزاد اتحادیه اروپا و هند به عنوان پیامی برای واشنگتن عمل می‌کند و نشان می‌دهد که جایگزین‌هایی برای تجارت تحت سلطه ایالات متحده وجود دارد. این توافق به بازیگران جهانی یادآوری می‌کند که اگر ایالات متحده از سیاست تعرفه‌ای مبتنی بر سلطه اقتصادی سوءاستفاده کند، با افزایش مقاومت، آن فشار بی‌اثر خواهد شد.

برهما چلانی، کارشناس امور استراتژیک، معتقد است که این توافق به عنوان “بیمه استراتژیک” عمل می‌کند و وابستگی هند به ایالات متحده و چین را کاهش داده و در عین حال تعادل دموکراتیکی را در برابر مدل تجارت دولت‌محور چین برقرار می‌سازد. از نظر اقتصادی، پیش‌بینی می‌شود که این توافق صادرات هند به اتحادیه اروپا را تا سال ۲۰۳۱ تا ۵۰ میلیارد دلار افزایش دهد که مزایای کلیدی برای بخش‌های داروسازی، نساجی و شیمیایی خواهد داشت. طبق این توافق، هند تعرفه‌های بیش از ۹۰ درصد از کالاهای اتحادیه اروپا را حذف خواهد کرد که سالانه تقریباً ۴.۸ میلیارد دلار صرفه‌جویی به همراه خواهد داشت؛ در حالی که اتحادیه اروپا نیز با حذف عوارض بر ماشین‌آلات و داروهای هندی، متقابلاً اقدام خواهد کرد.

هند فراتر از اتحادیه اروپا، به شدت در پی مشارکت با سایر کشورها برای مصون‌سازی اقتصاد خود بوده است. در دسامبر گذشته، هند توافق‌نامه تجارت آزاد با نیوزیلند را امضا کرد؛ اقدامی که وزیر تجارت نیوزیلند آن را تاریخی توصیف کرد. این توافق تعرفه‌های صفر یا پایین را برای ۹۵ درصد از صادرات نیوزیلند به هند، از جمله زغال‌سنگ و لبنیات، در ازای حذف عوارض بر تمام صادرات هند و تسهیل قوانین مهاجرتی اعطا می‌کند. به‌طور مشابه، انتظار می‌رود توافق‌نامه تجارت آزاد با بریتانیا که در سال ۲۰۲۵ امضا شد، تجارت دوجانبه را به ۳۴ میلیارد دلار افزایش دهد. هند موافقت کرده است که تعرفه‌های مشروبات الکلی و خودروهای بریتانیایی را کاهش دهد، در حالی که بریتانیا عوارض بر منسوجات و کفش‌های هندی را پایین آورده است.

علاوه بر این، هند در حال تعمیق تعاملات خود با خلیج فارس، منطقه‌ای حیاتی برای امنیت انرژی خود است. توافق‌نامه تجارت آزاد با عمان که در دسامبر ۲۰۲۵ امضا شد، برای بیش از ۹۸ درصد از کالاهای هندی، از جمله جواهرات و منسوجات، تعرفه گمرکی صفر در نظر گرفته است. با توجه به اینکه عمان چهارمین تأمین‌کننده بزرگ انرژی هند است، این توافق واردات حیاتی گاز طبیعی مایع را تضمین می‌کند. این استراتژی به شورای همکاری خلیج فارس و برزیل نیز گسترش می‌یابد.

تلاش هند برای تنوع‌بخشی اقتصادی با ادعای استقلال استراتژیک در امور نظامی نیز همراه است. در طول رژه هفتاد و هفتمین روز جمهوری هند، نمایش سخت‌افزار نظامی روسی، از جمله سامانه دفاع موشکی S-400 و تانک‌های T-90، صحنه دیپلماتیک پیچیده‌ای را به نمایش گذاشت. حضور رئیس کمیسیون اروپا، به عنوان مهمان ویژه در جریان این نمایش، تمایل اتحادیه اروپا برای تعامل با هند را علیرغم روابط عمیق دهلی نو با مسکو برجسته کرد؛ موضعی که به شدت با دیدگاه ناتو در خصوص S-400 به عنوان یک تهدید در تضاد است. این رژه نمایش کاملی از استقلال استراتژیک هند بود و طرح‌های روسی را مستقیماً در مقابل رهبران اتحادیه اروپا به نمایش گذاشت. در حالی که سفیر ایالات متحده بر حضور هواپیماهای آمریکایی در آسمان هند تأکید کرد، استفاده گسترده از سیستم‌ها و تجهیزات نظامی روسی نشان داد که هند در خصوص مشارکت‌های دفاعی خود، تسلیم ناراحتی آمریکا نخواهد شد. رویکرد معامله‌گرایانه دولت ترامپ در سیاست خارجی، وابستگی بیش از حد به ایالات متحده را پرخطر ساخته و هند را بر آن داشته است تا بدون به خطر انداختن استقلال خود، مشارکت استراتژیک را حفظ کند.

به‌طور کلی، دیپلماسی تجاری کنونی هند نشان‌دهنده یک چرخش محاسبه‌شده به دور از اتکای بیش از حد به ایالات متحده است. هند با نهایی کردن توافق‌نامه تجارت آزاد اتحادیه اروپا و هند و تقویت روابط با بریتانیا، نیوزیلند، عمان و برزیل، در حال ایجاد یک شبکه تجاری چندقطبی است که برای مقاومت در برابر فشارهای حمایت‌گرایی آمریکا طراحی شده است؛ زیرا پایان دادن به وابستگی به هر نهاد واحد در فضای عدم قطعیت امری ضروری شده است. اگرچه ایالات متحده همچنان یک بازار حیاتی محسوب می‌شود، اصلاحات پیشگیرانه و امضای توافق‌نامه‌ها از سوی هند، حاکی از یک استراتژی بلندمدت برای کاهش تأثیر تعرفه‌های ترامپ است. در نهایت، این‌طور به نظر می‌رسد که سیاست تعرفه‌ای ایالات متحده، به جای انزوای هند، ادغام دهلی نو را در یک نظم اقتصادی جهانی گسترده‌تر و مقاوم‌تر تسریع کرده است.

منابع:

Atri, P. (2026). Strategic Autonomy on Full Display: India Showcases S-400, BrahMos Missiles in Front of EU Leaders. Sputnik India. https://sputniknews.in/20260126/strategic-autonomy-on-full-display-india-showcases-s-400-brahmos-missiles-in-front-of-eu-leaders-10399111.html

Business Today Desk. (2026). India-EU FTA emerges as flashpoint for Trump administration: Brahma Chellaney on US’ “coercive diplomacy.” Business Today. https://www.businesstoday.in/india/story/india-eu-fta-emerges-as-flashpoint-for-trump-administration-brahma-chellaney-on-us-coercive-diplomacy-513701-2026-01-30

EU and India conclude landmark Free Trade Agreement. (2026). European Commission – European Commission. https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_26_184

‌Factsheet. (2026). “MOTHER OF ALL DEALS” UNLOCKING OPPORTUNITIES EMPOWERING INDIA@2047. https://www.commerce.gov.in/wp-content/uploads/2026/01/Factsheet-on-India-EU-trade-deal-27.1.2026.pdf

Klint, C. (2025). Navigating global trade in a highly uncertain environment. World Economic Forum. https://www.weforum.org/stories/2025/01/5-key-actions-business-fragmented-geoeconomic-landscape/

New Zealand secures landmark Free Trade Agreement with India. (2025). The Beehive. https://www.beehive.govt.nz/release/new-zealand-secures-landmark-free-trade-agreement-india

PIB Headquarters. (2017). Pib.gov.in. https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=156893&ModuleId=3&reg=3&lang=1

Sharma, M. (2026). Why US Tariffs Failed to Dent Global Trade. Bloomberg.com; Bloomberg. https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2026-01-05/why-us-tariffs-failed-to-dent-global-trade

Thakur, V., Mahlkow, H., Langhammer, R. J., & Hinz, J. (2026). The EU–India Trade Deal: Strategic Diversification in an Era of Uncertainty. Kiel Policy Brief, ۲۰۲. https://www.kielinstitut.de/publications/the-eu-india-trade-deal-strategic-diversification-in-an-era-of-uncertainty-19443/

Webb, D. (2025). UK-India Free Trade Agreement. House of Commons Library. https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10258/