#اختصاصی
نویسنده: سرگئی دیمیتریف؛ موسسه اقتصاد جهانی و روابط بینالملل آکادمی علوم روسیه
دولت ایالات متحده منابعی بیسابقه را بسیج کرده و سرمایهگذاری در تولید و فرآوری مواد معدنی را افزایش داده است تا وابستگی به واردات فلزات و مواد معدنی حیاتی از کشورهای «غیردوست» را کاهش دهد. همزمان، مشارکت با کشورهای متحد تقویت میشود و آمریکا در این چارچوب نقش مسلط را ایفا میکند.
در واشنگتنی که بهطور معمول با اختلافات حزبی دچار شکاف است، درباره ضرورت حذف کشورهای غیردوست از زنجیرههای تأمین فلزات و مواد معدنی حیاتی، نوعی اجماع کمسابقه دوحزبی شکل گرفته است. کنفرانس وزارتی برگزارشده در ۴ فوریه در واشنگتن با حضور نمایندگان ۵۴ کشور و کمیسیون اروپا، مسیر ایجاد یک «منطقه تجارت ترجیحی» جهانی برای مواد معدنی را اعلام کرد؛ منطقهای که شرکتهای چینی اجازه مشارکت در آن نخواهند داشت: «ما منابع جدید تأمین ایجاد خواهیم کرد، شبکههای حملونقل و لجستیک ایمن و مطمئن بنا خواهیم نمود و بازار جهانی را به بازاری امن، متنوع و پایدارِ یکپارچه تبدیل خواهیم کرد».
توافقهای حاصلشده شامل تعهداتی در حوزه اکتشاف زمینشناسی، استخراج و فرآوری مواد خام، تولید محصولات نهایی، دفع پسماند، و نیز تأمین مالی و تجارت است. در عین حال، ایالات متحده بر استفاده از تعرفههای گمرکی برای تنظیم حداقل قیمت عناصر نادر خاکی (REE) نیز تأکید کرده است.
در خصوص نیازهای داخلی آمریکا، وزیر خزانهداری ایالات متحده، بسنت، مدعی است که واشنگتن طی دو سال جایگزینی برای منابع چینی عناصر نادر خاکی خواهد یافت و سلطه چین در این حوزه بیش از ۱۲ تا ۲۴ ماه دوام نخواهد داشت. با این حال، دادههای عینی بازار REE این ادعا را تأیید نمیکند. سهم آمریکا از تولید جهانی REE در حال حاضر حدود ۱۶ درصد است. در عین حال، میزان واردات آمریکا از کشورهای غیردوست (به درصد) به شرح زیر است: عناصر نادر خاکی و گرافیت طبیعی – ۶۹، ایتریوم – ۴۹، آنتیموان – ۴۷، بیسموت، اسکاندیوم و تانتالوم – ۳۹، تنگستن – ۳۲، ژرمانیم – ۲۵، ایندیم – ۲۳، آرسنیک – ۱۷، گالیوم – ۱۴. ایالات متحده حدود ۷۰ درصد عناصر نادر خاکی وارداتی خود را از چین دریافت میکند؛ موادی که برای نوسازی مجتمع نظامی–صنعتی آمریکا، بخش انرژی، رباتیک، حملونقل برقی، سامانههای خودران و نیز حوزه هوش مصنوعی بهشدت ضروری هستند.
با توجه به اینکه چین حدود یکسوم ذخایر جهانی REE و تقریباً ۹۰ درصد ظرفیت جداسازی و پالایش این عناصر را در اختیار دارد، نگرانی اصلی واشنگتن مسئله «گلوگاه» است—یعنی تهدید به نوعی «محاصره معدنی». محدودیتهای صادراتی اعمالشده از سوی پکن در سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ بر برخی فلزات و مواد معدنی کمیاب، عمدتاً بهعنوان چالشی برای مجتمع نظامی–صنعتی آمریکا و صنعت هوش مصنوعی تلقی شد. در آوریل ۲۰۲۵، محدودیتهای صادراتی چین به آمریکا شامل گالیوم (ضروری برای تولید LED و رادار)، ژرمانیم (برای فیبر نوری و پنلهای خورشیدی)، آنتیموان (در مواد ضدحریق و باتریها) و گرافیت (جزء کلیدی باتریهای لیتیوم-یونی) بود. وزارت بازرگانی چین اعلام کرد در صورت لزوم، کنترل صادرات سایر عناصر نادر خاکی را نیز گسترش خواهد داد، اما پس از رایزنی با واشنگتن، اجرای محدودیتهای جدید تا ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶ به تعویق افتاد.
عقبماندگی آمریکا در بهکارگیری فناوریهای نوین فرآوری REE و تولید آهنربا—که پکن در آنها انحصار دارد—واشنگتن را به استفاده از ابزارهای سیاست صنعتی برای تحریک سرمایهگذاری خصوصی در استخراج و فرآوری مواد معدنی سوق داده است. دولت فدرال بیش از ۳۰ میلیارد دلار برای پروژههایی در داخل و خارج از آمریکا بسیج کرده است تا از ظرفیت شرکتهای چندملیتی آمریکایی و متحدانش بهره گیرد.
در ژوئیه ۲۰۲۵، پنتاگون به بزرگترین سهامدار شرکت MP Materials (مالک معدن مانتین پس در کالیفرنیا) تبدیل شد. این شرکت با حمایت دولت، از سرمایهگذاری ۵۰۰ میلیون دلاری برای ایجاد اکوسیستم داخلی فرآوری و تولید آهنرباهای عناصر نادر خاکی خبر داد و قرارداد بلندمدتی با اپل برای تأمین REE در حوزه الکترونیک مصرفی منعقد کرد. در نوامبر ۲۰۲۵ نیز دولت آمریکا ۱.۴ میلیارد دلار برای توسعه فناوریهای نوآورانه استخراج و فرآوری REE اختصاص داد. در ژانویه، دولت ترامپ ۱۰ درصد از سهام USA Rare Earth را به ارزش ۱.۶ میلیارد دلار خریداری کرد.
نتایج حاصل تاکنون عموماً مثبت ارزیابی میشود. کارخانه ۱۰ هزار تنی تولید آهنربای شرکت Vulcan در کارولینای شمالی قرار است در سال ۲۰۲۷ آغاز به کار کند. با این حال، ذخایر اثباتشده REE آمریکا تنها ۳.۶ میلیون تن است، در حالی که این رقم در کانادا بیش از ۱۴ میلیون تن و در چین ۴۴ میلیون تن است. در این راستا، وزارت جنگ ۲۹.۹ میلیون دلار به شرکت Element US Minerals برای ایجاد کارخانه آزمایشی استخراج گالیوم و اسکاندیوم از پسماندهای صنعتی اختصاص داد. شرکت Niron Magnetics نیز ساخت نخستین مجتمع بزرگ تولید آهنربای نیترید آهن بدون REE را در مینهسوتا آغاز کرده است.
در روابط با متحدان، دولت ترامپ نقش «بازیگر مسلط» را بهروشنی تعریف کرده و خواهان رویکردی واحد برای کاهش سلطه چین شده است. در این چارچوب، مجمع بینالمللی FORGE جایگزین مشارکت امنیت منابع معدنی (MSP) دولت بایدن شد. آمریکا ۱۱ توافقنامه دوجانبه جدید در زمینه مواد معدنی حیاتی با کشورهایی چون آرژانتین، اکوادور، مراکش، فیلیپین، بریتانیا، ازبکستان و… امضا کرد.
توافق با استرالیا در اکتبر ۲۰۲۵ سرمایهگذاری تا ۳ میلیارد دلار در پروژههای استخراج REE را پیشبینی میکند. توافق ۵۶۵ میلیون دلاری برای توسعه معدن Pela Ema در برزیل امضا شد. در ارمنستان نیز همکاری در زنجیره تأمین مواد معدنی حیاتی مورد تأکید قرار گرفت. همچنین طرح اقدام مواد معدنی حیاتی آمریکا–مکزیک اجرایی شد، هرچند مکزیک بر حفظ حاکمیت منابع خود تأکید کرد.
در خصوص گرینلند، ترامپ خواهان کسب حقوق استخراج مواد معدنی است. در اوکراین نیز توافقی حاصل شده که بر اساس آن نیمی از درآمدهای معدنی این کشور به «صندوق سرمایهگذاری بازسازی آمریکا–اوکراین» اختصاص مییابد.
بانک صادرات–واردات آمریکا (EXIM) از پروژههای بزرگ استخراج در آمریکا، قزاقستان، استرالیا، پاکستان و دیگر کشورها حمایت مالی میکند. پروژه «Vault» با بودجه ۱۰ میلیارد دلاری برای ایجاد ذخایر استراتژیک مواد معدنی راهاندازی شده و شرکتهایی چون GM، بوئینگ، آلفابت و… در آن مشارکت دارند. شرکت مالی بینالمللی (IFC) نیز ۷۵ میلیون دلار در بخش منابع اوکراین سرمایهگذاری کرده است.
در ۱۲ دسامبر ۲۰۲۵، وزارت خارجه آمریکا پروژه شاخص Pax Silica را معرفی کرد—نامی برگرفته از Pax Romana و Pax Americana. این طرح پلتفرمی برای هماهنگی دولتها، صنعت و دانشمندان در ایجاد یک «پشته فناوری» یکپارچه است که استخراج مواد معدنی، تولید نیمهرسانا، سختافزار هوش مصنوعی و مراکز داده را در بر میگیرد.
کشورهای اولیه شامل استرالیا، بریتانیا، اسرائیل، امارات، ژاپن، کره جنوبی و… هستند. امارات بهدلیل سرمایه و انرژی فراوان و مشارکت در پروژههایی چون Stargate و همکاری با BlackRock و Microsoft نقش مهمی دارد. تایوان بهعنوان «مهمان» دعوت شد. هند بهدلیل فقدان ظرفیت تولید پیشرفته عضو نشد.
اعضای توافق متعهدند زنجیرههای تأمین عاری از نفوذ کشورهای «نگرانکننده» ایجاد کنند. در صورت تخلف، آمریکا تهدید به قطع عرضه تجهیزات پیشرفته میکند—نمونه آن شرکت G42 امارات است که برای همکاری با مایکروسافت مجبور به قطع همکاری با چین و برچیدن تجهیزات هواوی شد.
با این حال، برخی کارشناسان معتقدند این ائتلافها ممکن است بهدلیل عدم قطعیتهای سیاستی دولت ترامپ و تضاد منافع اقتصادی پایدار نمانند. بسیاری از توافقها صرفاً اعلام نیتاند و فاقد تعهدات الزامآور. همچنین سودآوری و صرفههای ناشی از مقیاس محدود است. افزون بر این، واکنش چین به تلاشهای واشنگتن برای حذف آن از صنایع معدنی کشورهای در حال توسعه میتواند قوی و نامتقارن باشد.
