#اختصاصی
نویسنده: وانگ یومینگ؛ پژوهشگر ارشد اندیشکده اقتصادی بریکس، دانشگاه تسینگهوا
نظم بینالمللی در حال تجربه دگرگونیهای ساختاری است و همکاری بریکس با فشارهای فزایندهای روبهرو شده است. با گسترش اندازه و نفوذ این گروه، دولت ترامپ از الگوی سنتی غرب ــ یعنی تخفیف، تفرقهافکنی و همسو کردن ــ فراتر رفته است. اکنون خط قرمزی روشن ترسیم شده است: هرگونه همکاری بریکس که بهزعم واشنگتن به منافع ایالات متحده آسیب بزند، با تحریمهای شدید آمریکا مواجه خواهد شد.
برای هند، که ریاست دورهای بریکس را بر عهده دارد، چالش اصلی ایجاد فضای همکاری ــ بهویژه زیر نگاه مراقبانه دونالد ترامپ و در عین حال پرهیز از عبور از خطوط قرمز او ــ است. فرصتها و موانع سال ریاست هند بر بریکس در چنین شرایط فشاری برجستهتر شدهاند.
پرسش اول: آیا هند اقدامات ماهوی ارائه خواهد کرد؟
هند در حالی ریاست بریکس را بر عهده گرفت که این گروه بیستمین سالگرد تأسیس خود را جشن میگرفت. دهلینو این مقطع را فرصتی نادر تلقی کرد و بهسرعت شعار سالانه را تعیین نمود: «مردممحور، انسانیتمحور، با چهار ستون: تابآوری، نوآوری، همکاری و پایداری.» این عبارات پرطمطراق در ظاهر خنثی و آرمانگرایانه به نظر میرسند. با توجه به اینکه هند از جنگ تعرفهای تحمیلشده از سوی ایالات متحده آسیب دیده است، انتظار میرفت بر همکاری چندجانبه برای مقابله با یکجانبهگرایی فزاینده تأکید کند؛ اما شعار اعلامشده خلاف این انتظار بود. این امر نشان میدهد که موضوعات حساس مانند ایجاد نظام پرداخت بریکس یا ارز مشترک ــ که به دلارزدایی میانجامد ــ احتمالاً از دستور کار کنار گذاشته خواهند شد. دهلینو شاید گزینههای ملایمتری مانند «ائتلاف ارز دیجیتال بریکس» را پیشنهاد دهد. با این حال، شرایط تغییر کرده است. از آنجا که این ایالات متحده بود که تعرفهها را بر دوست و دشمن تحمیل کرد، اکنون صداهای فزایندهای برای ایجاد «بازار واحد بریکس» شنیده میشود. در اینجا هند با یک دوراهی روبهروست. این کشور تحقیقات متعددی در زمینه ضددامپینگ و اقدامات جبرانی (ضد یارانه) علیه سایر اعضای بریکس آغاز کرده است. اگر هند بخواهد «بریکسی بزرگتر و بازاری گستردهتر» ایجاد کند، باید پیشگام شود و پیش از دیگران، تعرفههای گمرکی و موانع غیرتعرفهای خود را کاهش دهد.
توافق تجارت آزاد هند و اتحادیه اروپا پیشتاز نوآوری در همکاری بریکس به شمار میرود. هند باید با دیگر اعضا همکاری کند تا الگوی «بریکس پلاس» را گسترش دهد. رویکرد کنونی بر کشورها بهصورت منفرد تمرکز دارد؛ اما باید به «بریکس پلاسِ سازمانهای منطقهای» تغییر یابد تا گستره و عمق همکاری بریکس افزایش یابد.
پرسش دوم: آیا هند از ریاست خود برای پیگیری رهبری جنوب جهانی بهره خواهد گرفت؟
در مراسم رونمایی از شعار بریکس، سوبراهامانیام جایشانکار، وزیر امور خارجه هند، اعلام کرد که «جنوب جهانی» در سال جاری در مرکز دستور کار خواهد بود و تمرکز بر امنیت غذایی، بازسازی بدهیها و تغییرات اقلیمی قرار خواهد داشت. این امر نشاندهنده تلاش هند برای تبدیل ریاست بریکس به اهرم نهادی است. هند سالهاست که بر مزیت منحصربهفرد خود بهعنوان پلی میان شمال و جنوب جهانی تأکید میکند و با برگزاری چندین اجلاس «صدای جنوب جهانی» این نقش را برجسته ساخته است. افزون بر این، دهلینو بازارهای گسترده، منابع و قدرت رأی جمعی جنوب جهانی را دارای ارزش راهبردی بیشتری میداند ــ موضوعی که واشنگتن را ناخشنود کرده است.
هند همچنین میزبان چهارمین «اجلاس هوش مصنوعی برای تأثیرگذاری» خواهد بود تا دسترسیپذیری و عدالت در حوزه هوش مصنوعی را در کشورهای در حال توسعه ترویج کند و شکاف دیجیتال را کاهش دهد. ناظران برای این اقدام هدفی دوگانه قائلاند: تقویت وجهه هند در دوره ریاست بریکس و نیز مقابله با پیشنهاد چین برای تأسیس «سازمان جهانی همکاری هوش مصنوعی.» در واقع، مسئله بر سر رقابت بر سر رهبری در جنوب جهانی است.
پرسش سوم: آیا هند معیارهای جدیدی برای گسترش بریکس پیشنهاد خواهد کرد؟
از آنجا که ترامپ آشکارا بریکس را «ائتلافی ضدآمریکایی» توصیف کرده است، روند رو به رشد گسترش عضویت شتاب خود را از دست داده است. ترکیه دیگر فعالانه در پی عضویت نیست و عربستان سعودی نیز با اشاره به تکمیلنشدن روندهای داخلی، بارها از عضویت رسمی طفره رفته است. با این حال، برخی کشورها خلاف این روند حرکت میکنند. مالزی خواهان ارتقا از وضعیت شریک به عضویت رسمی است و پاکستان، ماداگاسکار و فلسطین نیز خواستار تبدیل شدن به شریک بریکس هستند.
هند که همواره نسبت به گسترش بریکس رویکردی دوگانه داشته، صراحتاً با درخواست عضویت پاکستان مخالفت کرده است. بهعنوان کشور میزبان، ممکن است معیارهای تازهای برای گسترش معرفی کند، از جمله سطح توسعه اقتصادی، نمایندگی ژئوپلیتیکی و نهادهای دموکراتیک. در مورد پاکستان، هند ممکن است با استناد به «حذف تروریسم دولتی» بهعنوان بهانهای برای جلوگیری از ورود آن استفاده کند.
در چشمانداز جدید سیاست بینالملل، سال ریاست هند بر بریکس با دو چالش کلیدی روبهروست:
چالش اول: آیا همکاری بریکس باید به حوزه نظامی گسترش یابد؟
سالهاست که در محافل سیاسی و دانشگاهی درباره این موضوع بحث میشود که آیا همکاری بریکس باید از حوزههای مالی، اقتصادی، امنیت سیاسی و تبادلات فرهنگی فراتر رفته و به همکاری نظامی میان اعضا نیز تسری یابد یا خیر. برخی معتقدند امنیت سنتی اکنون از امنیت غیرسنتی پیشی گرفته و به کانون اصلی حکمرانی جهانی بدل شده است و همکاری نظامی به اندازه تغییرات اقلیمی، بهداشت عمومی و امنیت غذایی فوری و مرتبط است. مخالفان استدلال میکنند که بریکس با مأموریت همکاری اقتصادی تأسیس شده و نباید با بار نظامی سنگین شود، زیرا این امر میتواند بهراحتی به «تقابل موازی» منجر شود.
امتناع هند، بهعنوان میزبان، از مشارکت در رزمایش دریایی مشترک چین، روسیه و آفریقای جنوبی، اختلافات داخلی را علنی کرده است. استدلال هند این است که هرگز در چنین رزمایشهایی شرکت نکرده و این فعالیتها بخشی منظم از برنامههای بریکس نیست. در واقع، در شرایطی که «قانون جنگل» قواعد و نظم پس از جنگ جهانی دوم را تضعیف میکند، همکاری نظامی در چارچوب بریکس برای حفظ ثبات منطقهای و صلح جهانی ضروری است. نیازی نیست همکاری نظامی عادی در چارچوب بریکس بهعنوان گامی به سوی تقابل بلوکی بیش از حد تفسیر شود.
چالش دوم: چگونه میتوان بر شکافهای داخلی فائق آمد و بریکس را به تیمی عملگرا تبدیل کرد؟
همانگونه که معمولاً در سازوکارهای چندجانبه مشاهده میشود، بزرگترین چالش از درون ناشی میشود ــ از تضاد منافع و فقدان انسجام. بریکس نیز از این قاعده مستثنا نیست. با افزایش نفوذ این گروه، اگر دیدگاههای متفاوت بهدرستی مدیریت نشوند، ممکن است به سازمانی فربه و کمدستاورد تبدیل شود که اجماع و خروجی ملموسی ندارد.
برای مثال، برخی کشورها منافع ملی خود را در اولویت قرار میدهند و در موضوعاتی مانند اصلاح شورای امنیت سازمان ملل و ایجاد دبیرخانه بریکس دیدگاههای متفاوتی دارند. اگر بریکس بخواهد گسترش یابد و به پیشرفت پایدار و بلندمدت دست پیدا کند، هر کشور عضو باید از منافع محدود خود فراتر رود و ضمن حفظ اختلافها، بر نقاط مشترک تمرکز کند. کشورهای بریکس با وجود همه دشواریها موفق بودهاند، زیرا هر یک از طریق مصالحه و همکاری چیزی برای بهدستآوردن دارند.
در مجموع، ترامپ طی سال گذشته همچون «گاو در مغازه چینیفروشی» عمل کرده و نظم بینالمللی را بهشدت متزلزل ساخته است. چنین تکانههای سیستمی در نظام حکمرانی جهانی، فرصتها و چالشهای جدیدی را برای بریکس فراهم میکند تا رشد کند و نقشآفرینی کند. سال ریاست هند بر بریکس و سال چین ــ که انتظار میرود در ۲۰۲۷ برگزار شود ــ با امیدهای فراوانی برای تزریق قطعیت و ثبات به جهانی پرتلاطم همراه است.
