#اختصاصی
نویسنده: معصومه فلاحتی، دکتری روابط بین الملل
شب یلدا، جشن زایش دوباره خورشید در بلندترین شب سال، تنها یک آیین ایرانی نیست، بلکه سندی زنده از گستره نفوذ فرهنگ و اسطوره های ایرانی در سرزمین های همجوار است.۱ آیین شب یلدا با محوریت هندوانه و انار، فراتر از مرزهای ایران در کشورهای آسیای میانه و قفقاز به اشکال مشابهی حفظ و گرامی داشته می شود و نشان دهنده تبادل فرهنگی عمیق است. این سنت باستانی زرتشتی که نماد پیروزی نور بر تاریکی است با میوه های قرمز رنگ به عنوان نشانه برکت و باروری در این مناطق ریشه دوانده و هویت مشترکی را تقویت کرده است. این آیین چگونه و از چه مسیرهایی از مرزهای فلات ایران فراتر رفته و در فرهنگ مردمان آسیای میانه و قفقاز ریشه دوانده است؟ جاده ابریشم به عنوان شریان اصلی تبادل کالا و اندیشه و دوره های تاریخی طولانی حکمرانی سلسله های ایرانی تبار بر بخش های وسیعی از آسیا، دو عامل کلیدی در این انتقال فرهنگی بوده اند.
یلدا ریشه در اساطیر و باورهای ایرانیان باستان به ویژه آیین مهر (میترائیسم) دارد. در این نگاه کیهانی، شب یلدا نقطه اوج جنگ کهن نور و تاریکی است، زمانی که تاریکی در نهایت قدرت خود را به نمایش می گذارد، اما درست از همین نقطه، خورشید (مهر) دوباره زاده می شود و نور به تدریج بر ظلمت چیره می گردد. این پیروزی نمادین، جشنی برای امید و تولد دوباره است. ایرانیان با دور هم جمع شدن، بیداری تا سحر و خواندن شعر و داستان به استقبال این پیروزی می روند.
سفره یلدا، مجموعه ای از نمادهاست که دو عنصر اصلی آن، هندوانه و انار، فراتر از خواص تغذیه ای، حامل پیام های اساطیری و فرهنگی و عمیقی هستند که آن ها را به نشانه های قابل انتقال و سفیران این آیین تبدیل کرده است. انار نماد باروری، برکت و زایش است. دانه های فراوان آن در کنار هم، نشانه اتحاد و همبستگی خانواده و جامعه نیز تفسیر می شود. این میوه در شعر و هنر ایرانی جایگاهی رفیع دارد و نماد زندگی و شادابی است.۲ هندوانه با رنگ سرخ درون و سبز بیرون، نماد خورشید و حفظ گرمای درونی در برابر سرمای زمستان است. باور بر این بوده است که خوردن آن در یلدا، فرد را در برابر بیماری های فصل سرما مصون می دارد.۳ این نمادهای قدرتمند و ساده، همراه با آیین های جمعی و داستان پردازی، بسته فرهنگی مناسبی را تشکیل می دادند که می توانست در مسیرهای طولانی سفر کند و با فرهنگ های محلی پیوند بخورد. گردهمایی و بیداری که مفهوم نمادین همبستگی اجتماعی، یاری به خورشید در نبرد با تاریکی را دارد آیینی اجتماعی است که انسجام جامعه را تقویت می کند و شاهنامه خوانی با مفهوم نمادین انتقال میراث حماسی و اخلاقی و زنده نگه داشتن هویت، ابزاری برای انتقال تاریخ، زبان و ارزش های مشترک بوده است.
جاده ابریشم تنها مسیر تجارت ابریشم و کالاهای مادی نبود، بلکه یک شبکه ارتباطی عظیم برای تبادل اندیشه، دین، زبان، هنر و آیین ها بود. کاروان ها علاوه بر کالا، داستان ها، باورها و سنت های خود را نیز جابجا می کردند. آیین روشنایی بخش یلدا با نمادهای ملموسش، مسافری مناسب برای این سفر فرهنگی بود. ایستگاه های مهم این جاده در خراسان بزرگ، ماورءالنهر و قفقاز که خود، قرن ها بخشی از جهان ایرانی بودند، پذیرای این آیین شدند و آن را با ویژگی های محلی خود آمیختند.گسترش سیاسی و فرهنگی ایران در ادوار مختلف، بستر رسمی تری برای نفوذ آیین هایی مانند یلدا را فراهم آورد. حکمرانی شاهنشاهی های باستانی (هخامنشیان، اشکانیان، ساسانیان) بر سرزمین های وسیع از بین النهرین تا آسیای میانه، بستر اولیه اشتراکات فرهنگی را ایجاد کرد.
امروزه نشانه های آشکاری از برگزاری آیین هایی با ریشه مشترک یلدا در کشورهای همسایه دیده می شود. در افغانستان و تاجیکستان، این آیین با نام های شب چله یا شب یلدا و با مراسمی مشابه ایران برگزار می شود. دورهمی خانوادگی، خواندن شعر به ویژه حافظ و دیوان های محلی، خوردن میوه های قرمز مانند انار و هندوانه و آجیل از ارکان اصلی آن است. در تاجیکستان این آیین، در شهرهایی مانند دوشنبه و خجند با جشنواره های محلی همراه است.۴ در ازبکستان و ترکمنستان، چله با سفره ای پر از میوه های زمستانی مانند انار و هندوانه برگزار می شود و باور به دفع سرما با این میوه ها همچنان زنده است. در روستاهای قرقیزستان نیز معمولاً شب یلدا جشن گرفته می شود که با دعوت اقوام نزدیک و مراسم مناسب خوانی، یعنی خواندن حکایت اسطوره باستانی قرقیزها برگزار می شود.۵ در آذربایجان، شب یلدا یا چله گجه سی با خوردن هندوانه و انار، فال گرفتن و گردهمایی خانوادگی برگزار می شود. این آیین در آذربایجان با انار و هندوانه به عنوان نمادهای عشق و باروری جشن گرفته می شود، در باکو و گنجه، خانواده ها طبق رسم، دانه های انار را به تعداد آرزوها می شمارند.
این مشابهت ها، تنها در ظاهر نیست، بلکه در ساختار اساسی آیین (گردهمایی در بلندترین شب برای استقبال از روشنایی) و نمادهای کلیدی (استفاده از میوه های سرخ به نشانه خورشید و زندگی) ریشه دارد. جاده ابریشم این آیین را از ایران به این مناطق برده است و پلی برای دیپلماسی فرهنگی میان ایران و همسایگان است. شب یلدا با اتکا بر غنای اساطیری و نمادهای ملموس و جهان شمول خود از دیرباز از مرزهای سیاسی امروزی فراتر رفته است. جاده ابریشم بستر این سفر فرهنگی بوده و حکومت های تاریخی ایرانی تبار، زمینه ساز نهادینه شدن آن در قلمروی وسیع ایران فرهنگی شدند. امروزه، بررسی آیین های مشابه در آسیای میانه و قفقاز نه به عنوان تقلید صرف، بلکه به عنوان تجلی تکثر در وحدت یک میراث فرهنگی مشترک قابل درک است. مطالعه این پراکندگی، تنها یک پژوهش تاریخی نیست، بلکه دریچه ای برای درک پیوندهای ناگسستنی مردمان این مناطق و شناسایی زمینه های غنی برای گفت وگوی فرهنگی معاصر است. سنت یلدا نشان می دهد که فرهنگ می تواند مسافر زمان و مکان باشد و در دل های مختلف با زبانی مشترک از امید و زایش سخن بگوید.
منابع
۱-ایسنا (۱۴۰۴)، داستان و افسانه های ایرانی درباره شب یلدا و ننه سرما، خبرگزاری دانشجویان ایران ، ir.
۲-Majlesi,Afshin (2025), Where the Pomegranate Blooms:Its Place in Iranian Life, Tehran Times, tehrantimes.com.
۳- حسنی زاده، طناز (۱۴۰۴)، فلسفه و داستان شب یلدا، سنت ها، خوراکی ها و شاهنامه خوانی، ajiledalat.com
۴- فتاح، مریم (۱۴۰۱)، داستان هندوانه یلدایی، ویرگول، Virgool.io.
۵- ایرنا (۱۳۹۹)، یلدای همبستگی منطقه ای با آرزوی صلح برای ملت ها، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، irna.ir.
