بحران آب در جمهوری آذربایجان: بهره‌گیری از کم‌آبی به‌مثابه ابزار راهبردی

#اختصاصی

نویسنده: شیوا آذرنشان، پژوهشگر انرژی‌های تجدید پذیر و محیط زیستی و آبی

سطح آب دریای خزر با سرعتی نگران‌کننده در حال کاهش است و هم‌زمان، جریان رودخانه‌های فرامرزی کورا و ارس که شریان‌های حیاتی تأمین آب جمهوری آذربایجان به شمار می‌روند، به‌طور محسوسی افت کرده است. این روند، دسترسی باکو به منابع آبی پایدار را بیش از پیش دشوار ساخته است. آذربایجان، به‌واسطه موقعیت ژئوپلیتیکی خود در قفقاز جنوبی و نقش کلیدی در کریدورهای ترانزیتی منطقه، هم‌زمان تحت فشارهای زیست‌محیطی و سیاسی قرار دارد. با این حال، دولت باکو کوشیده است با اتکا به موقعیت جغرافیایی، مسیرهای انتقال انرژی و ابتکارات دیپلماتیک ـ از جمله میزبانی اجلاس COP29 ـ و نیز حفظ روابط متوازن با همسایگان، این چالش‌ها را مدیریت کند.

کاهش منابع آب: داده‌ها و روندها

آب به یکی از چالش‌های بنیادین زیست‌محیطی جمهوری آذربایجان بدل شده است. گزارش «اقلیم و توسعه کشوری» بانک جهانی در سال ۲۰۲۳ نشان می‌دهد که خشکسالی‌ها و کمبود آب، معیشت جوامع محلی را تهدید می‌کند و احتمال وقوع پدیده‌های حدی اقلیمی با شدت و بسامد بیشتر در حال افزایش است. چرای بی‌رویه، بیابان‌زایی و فرسایش خاک، فشار مضاعفی بر منابع طبیعی وارد کرده‌اند.

بخش کشاورزی حدود ۳۶ درصد از نیروی کار کشور را در خود جای داده، اما سهم آن از تولید ناخالص داخلی تنها نزدیک به ۸ درصد است؛ شکافی که نشان‌دهنده بهره‌وری پایین و آسیب‌پذیری بالا در برابر تنش‌های اقلیمی است.

در عین حال، اقتصاد آذربایجان به‌شدت به استخراج و صادرات هیدروکربن‌ها وابسته است؛ فعالیتی که علاوه بر فشار بر زمین و منابع آبی، به تشدید تغییرات اقلیمی نیز دامن می‌زند. رودخانه‌های کورا و ارس ـ که از ترکیه سرچشمه می‌گیرند و پس از عبور از چند کشور به آذربایجان می‌رسند ـ تأمین‌کننده بخش عمده آب‌های سطحی این کشورند. از سال ۲۰۲۰ به این سو، کاهش بارندگی و افت جریان این رودخانه‌ها مشهود بوده است. برآوردها حاکی است در صورت تداوم روند کنونی، تا سال ۲۰۵۰ دسترسی به آب بین ۲۰ تا ۲۵ درصد و تا پایان قرن حاضر بین ۳۰ تا ۳۵ درصد کاهش خواهد یافت.

هم‌زمان، سطح آب دریای خزر از سال ۲۰۲۰ به بعد به‌طور قابل‌توجهی افت کرده و در برخی سال‌ها تا ۳۰ سانتی‌متر در سال کاهش یافته است. ادامه این روند می‌تواند بخش‌های وسیعی از بستر دریا را آشکار کند و اکوسیستم‌های حساس، از جمله زیستگاه فک خزری و جمعیت‌های تاس‌ماهیان را در معرض تهدید جدی قرار دهد.

پیامدهای اقتصادی و منطقه‌ای

کاهش سطح آب خزر می‌تواند کارایی بنادر باکو و سایر بنادر ساحلی را مختل سازد و به کاهش ظرفیت تجارت و انتقال انرژی بینجامد. این مسئله در شرایطی رخ می‌دهد که اقتصاد کشور همچنان به صادرات انرژی متکی است و تنوع‌بخشی اقتصادی با کندی پیش می‌رود.

در سطح منطقه‌ای، افت تراز آب خزر در سال‌های اخیر چنان جدی بوده که برخی کشورهای ساحلی وضعیت اضطراری اعلام کرده‌اند. چنین تحولاتی نشان می‌دهد بحران آب، صرفاً مسئله‌ای زیست‌محیطی نیست، بلکه ابعادی ژئوپلیتیکی و اقتصادی نیز دارد.

پاسخ‌ها و جایگاه منطقه‌ای

آذربایجان کوشیده است با بهره‌گیری از موقعیت ژئواکونومیک خود، بخشی از فشارهای ناشی از بحران آب را جبران کند. میزبانی اجلاس COP29 در سال ۲۰۲۴، باکو را در کانون توجه دیپلماسی اقلیمی قرار داد و امکان تعامل بیشتر با نهادهای مالی بین‌المللی برای گذار به مسیرهای کم‌کربن را فراهم آورد.

هم‌زمان، حجم ترانزیت کالا در «کریدور میانی» ، مسیری که آسیای مرکزی را از طریق آذربایجان، گرجستان و ترکیه به اروپا متصل می‌کند ـ افزایش یافته است. این مسیر، به‌ویژه در انتقال کالاهای آسیای مرکزی، اهمیت روزافزونی یافته و جایگاه ژئواکونومیک باکو را تقویت کرده است.

تحولات ناشی از جنگ دوم قره‌باغ در سال ۲۰۲۰ نیز بر مدیریت منابع آبی اثر گذاشت. تغییر کنترل برخی مناطق، الگوهای بهره‌برداری از منابع آب فرامرزی را دگرگون کرد. در گذشته، نبود همکاری مؤثر میان بازیگران منطقه‌ای موجب تشدید آلودگی و برداشت بی‌رویه آب شده بود. امروز نیز حفاظت پایدار از رودخانه‌هایی چون ارس، نیازمند همکاری مستمر و سازوکارهای شفاف منطقه‌ای است.

آب، انرژی و چالش‌های فرامرزی

حوضه آبریز کورا– ارس، محور اصلی تعاملات آبی آذربایجان با همسایگانی چون ایران، ترکیه و ارمنستان است. احداث سدها و نیروگاه‌های برق‌آبی در بالادست، به‌ویژه در ترکیه، می‌تواند الگوی جریان آب در پایین‌دست را تغییر دهد. افزون بر این، مشکلات مدیریت پسماند و آلودگی در برخی مناطق بالادست، کیفیت آب را کاهش داده است.

پیوند آب و انرژی در این منطقه بسیار تنگاتنگ است. آذربایجان در تلاش برای افزایش سهم انرژی برق‌آبی و کاهش وابستگی به گاز طبیعی است، اما کاهش جریان رودخانه‌ها، ظرفیت تولید برق‌آبی را محدود می‌کند. از سوی دیگر، تداوم وابستگی به سوخت‌های فسیلی و فشار بر آبخوان‌های زیرزمینی، پایداری منابع را با تهدید مواجه کرده است. اگرچه توافق‌هایی درباره تقسیم منصفانه منابع آب وجود دارد، اما اجرای آن‌ها در حوضه کورا–ارس با چالش‌های جدی روبه‌روست.

جمع‌بندی

بحران آب در جمهوری آذربایجان نمونه‌ای گویا از درهم‌تنیدگی تغییرات اقلیمی، مدیریت منابع فرامرزی و ژئوپلیتیک در قفقاز جنوبی است. کاهش جریان رودخانه‌های کورا و ارس و افت تراز دریای خزر، همراه با توسعه زیرساخت‌ها در کشورهای بالادست، مجموعه‌ای از فشارهای پیچیده را پدید آورده که هیچ کشوری به‌تنهایی قادر به حل آن نیست.

باکو تاکنون کوشیده است با مدیریت هوشمندانه کریدورهای انرژی، ابتکارات دیپلماتیک و میزبانی رویدادهای بین‌المللی، تهدیدهای فوری را مهار کند. با این حال، ثبات بلندمدت مستلزم همکاری منطقه‌ای عمیق‌تر، به‌ویژه در چارچوب حوضه کورا–ارس، و تعهد واقعی به تبادل داده‌ها و مدیریت مشترک منابع است.

توسعه فناوری‌های نوین صرفه‌جویی در مصرف آب در کشاورزی و تنوع‌بخشی به اقتصاد فراتر از هیدروکربن‌ها، پیش‌شرط‌های اساسی برای تاب‌آوری پایدار به شمار می‌روند. در غیر این صورت، تداوم کم‌آبی می‌تواند نه‌تنها چشم‌انداز توسعه آذربایجان، بلکه موازنه شکننده در قفقاز جنوبی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

منابع:

AVIM. (2023). Hydropolitics, transboundary rivers, and the South Caucasus. Center for Eurasian Studies.

Caspian Post. (2023). Water security challenges in Central Asia and the South Caucasus. Caspian Post.

Clingendael Institute. (2025). Areas for further EU–Central Asia cooperation. Netherlands Institute of International Relations Clingendael.

Global Green Growth Institute. (2023). Green Growth Index. GGGI.

ISS Blog. (2024). How the South Caucasus Water Academics Network (SWAN) is advancing water diplomacy. International Institute for Strategic Studies.

Liu, Y., Wang, P., Ruan, H., Wang, T., Yu, J., Cheng, Y., & Kulmatov, R. (2020). Sustainable use of groundwater resources in the transboundary aquifers of the five Central Asian countries. Water, 12(8), 2101. https://doi.org/10.3390/w12082101

Nature Communications Earth & Environment. (2025). Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem stability. Nature Communications Earth & Environment.

Planetary Security Initiative. (2023). Water security and the Nagorno-Karabakh conflict. Clingendael Institute.

Rajabi, S. (2025, July 30). Water crisis in Iran: An uncertain future. Iran Focus. https://iranfocus.com/iran/54952-water-crisis-in-iran-an-uncertain-future/

Tandfonline. (2024). The institutionalization of the Kura–Aras River Basin for regional water governance. Taylor & Francis.

Tandfonline – Journal of European Public Policy. (2025). New-institutional explanations for energy transition in Iran. Journal of European Public Policy.

Today.az. (2024). Azerbaijan’s water resources to decrease by 20–۲۵% by 2050. Today.az.

Trends Research & Advisory. (2024). The COP29 legacy: Initiatives and achievements shaping global climate goals. Trends Research & Advisory.

World Bank. (2023). Investments and policy reforms towards low-carbon transition and resilience are in Azerbaijan’s economic interest. World Bank Group.