#اختصاصی
نویسنده: معصومه فلاحتی، دکتری روابط بین الملل
درنظم بین المللی نوظهور که مشخصه آن گذار از نظام تک قطبی به چندقطبی است، بازیگرانی فرصت ظهور می یابند که بتوانند در میان بلوک های قدرتی سنتی مانور داده و از موقعیت ژئوپلتیک و توانمندی های خود بهره برداری استراتژیک کنند. ترکیه تحت رهبری اردوغان نمونه بارز چنین بازیگری است که به یک بازیگر کلیدی در معادلات ژئوپلتیکی غرب آسیا، قفقاز و مدیترانه شرقی تبدیل شده است. آنکارا که زمانی عمدتاً به عنوان متحدی پیرامونی در ناتو تصور می شد، امروز خود را به عنوان یک قدرت میانی پیشگام و عملگرا بازتعریف کرده است. این تحول و قدرت یابی نتیجه ترکیبی از موقعیت جغرافیایی، بلند پروازی های منطقه ای، ظرفیت های داخلی، دیپلماسی هوشمند و نقش محوری سازمان اطلاعاتی ملی ترکیه (MIT) است.
موقعیت جغرافیایی ترکیه، سنگ بنای اولیه نفوذ استراتژیک آن است. این کشور در تقاطع قاره اروپا و آسیا و در مجاورت دریای سیاه، مدیترانه و خاورمیانه واقع شده است. کنترل تنگه های بسفر و داردانل، ترکیه را به دروازه بان دریای سیاه و مسیرهای تجاری و انرژی به اروپا تبدیل کرده است. این موقعیت به آنکارا اجازه می دهد به طور همزمان بر تحولات در اوکراین، قفقاز، خاورمیانه و شرق مدیترانه تاثیر بگذارد. ترکیه در همسایگی مناطق بحرانی مانند جنگ اوکراین، درگیری ارمنستان و آذربایجان، جنگ داخلی سوریه و تشدید تنش ایران و اسرائیل قرار دارد. این جغرافیا نه تنها یک چالش امنیتی که یک دارایی دیپلماتیک منحصر به فرد است که ترکیه را به محل ملاقات و میانجی گری برای طرف های متخاصم تبدیل کرده است.۱
ترکیه با بهره گیری از این موقعیت به دنبال دیپلماسی ابهام استراتژیک بوده است به جای وفاداری مطلق به یک بلوک، آنکارا به عمد روابط خود را با قدرت های رقیب متوازن نگه می دارد. این رویکرد که زمانی ناسازگار به نظر می رسید، اکنون به بزرگترین دارایی آن تبدیل شده است. ترکیه همزمان یک متحد ناتو، یک شریک راهبردی برای روسیه در مسائل انرژی، یک حامی برای اوکراین و یک بازیگر غیرخصمانه برای ایران است. این دیپلماسی منعطف، ترکیه را به شریکی مفید اما پیچیده تبدیل کرده است که می تواند به عنوان کانال ارتباطی بین ناتو و روسیه عمل کند.
بلند پروازی های ترکیه تنها به خشکی محدود نمی شود. دکترین میهن آبی که توسط دریاسالار جم گوردنیز طراحی شد، ستون فقرات استراتژی دریایی آنکارا در شرق مدیترانه است. ۲ محور اصلی این دکترین، دستیابی به منابع انرژی و تعیین حدود دریایی براساس تفسیر آنکارا از حقوق بین الملل دریاها است. ترکیه با اجرای این دکترین به اکتشاف منابع گاز در آب های مورد مناقشه با یونان، قبرس، مصر و فرانسه پرداخته است و به دنبال تبدیل شدن به یک هاب انرژی برای انتقال منابع گاز شرق مدیترانه به اروپا است. همچنین حضور نظامی خود را با ایجاد پایگاه هایی در شمال قبرس، لیبی و سودان گسترش داده است. ۳ این سیاست تهاجمی دریایی، تنش های فزاینده ای با متحدان ناتو مانند یونان و فرانسه ایجاد کرده است و این پیمان را با چالش های داخلی مواجه ساخته است. با این حال از دید آنکارا، میهن آبی ضرورتی برای شکستن محاصره ژئوپلتیکی و تضمین امنیت انرژی و اقتصادی ترکیه است.
پشتوانه دیپلماسی فعال ترکیه، اقتصاد نسبتاً بزرگ و پروژه های کلان زیربنایی آن است. ترکیه با تمرکز بر صنایع دفاعی، انرژی و ترانزیت از موقعیت جغرافیایی خود به عنوان کریدور انرژی میان خزر، خاورمیانه و اروپا بهره برده است. این رویکرد ژئواکونومیک، ترکیه را از ترانزیت کننده به قطب گاز تبدیل کرده است و نفوذ آن را در قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی افزایش داده است. ۴ اصلاحات صنعتی و نظامی، همراه با ناسیونالیسم جدید، پایه های قدرت ملی را مستحکم کرده و ترکیه را به وزنه ای موازنه بخش در برابر روسیه تبدیل نموده است. ۵
علاوه بر موارد یاد شده، ترکیه شاهد تحولی عمیق در مهم ترین نهاد امنیتی خود، سازمان اطلاعات ملی (MIT) بود. این سازمان در دو دهه گذشته از یک نهاد نسبتاً منفعل به ابزاری تهاجمی و پیش دستانه در خدمت سیاست خارجی آنکارا تبدیل شده است. سازمان MIT تحت رهبری ابراهیم کالین از یک نهاد اطلاعاتی سنتی به بازیگری فعال در دیپلماسی و امنیت تبدیل شده است و عملیات میدانی، سایبری و اطلاعاتی را در سوریه، قفقاز و آفریقا هدایت می کند. کالین با سابقه مشاوره سیاست خارجی اردوغان، MIT را به پلی میان عملیات امنیتی و دیپلماسی بدل ساخته است و این تحول، MIT را به یکی از قدرتمندترین سرویس های منطقه ای تبدیل کرده است که امنیت ملی را با نفوذ ژئوپلتیکی پیوند می زند و ترکیه را در بحران هایی چون غزه و قره باغ تعیین کننده می سازد.۶
احترام استراتژیک و رویکرد تا حدودی پراگماتیست ترامپ به ترکیه نیز موجب گسترش دامنه مانور ترکیه گشته است و همین افزایش مانور دیپلماتیک یکی از عوامل اثرگذار در تبدیل شدن ترکیه به بازیگری تعیین کننده است. دونالد ترامپ، روابط گرم و استراتژیک با اردوغان برقرار کرده است که این امر تحریم های CAATSA را تعدیل و مذاکرات F-35 را احیا نموده است. در دیدار سپتامبر ۲۰۲۵ درکاخ سفید، ترامپ از روابط بسیار خوب با اردوغان سخن گفت و سیگنال هایی برای لغو ممنوعیت فروش F-35 به ترکیه ارسال کرد.۷ این احترام متقابل، ترکیه را از انزوای دوران بایدن خارج و به شریک کلیدی آمریکا در سوریه، اوکراین و انرژی تبدیل کرده است، اردوغان نیز این دیدار را دوره ای جدید در روابط دوجانبه نامید.
ترکیب احترام استراتژیک و قدرت عملیاتی MIT، ترکیه را در موقعیتی بی سابقه قرار داد. رویکرد ترامپ به آنکارا فضای مانور دیپلماتیک داد و فشارهای خارجی را کاهش داد و از سوی دیگر، MIT ابزار عملیاتی و اطلاعاتی لازم برای بهره برداری از این فضای جدید و پیگیری منافع ملی در صحنه های پیچیده ای مانند سوریه، مدیترانه و قفقاز را فراهم آورد. ترکیه توانست بدون ترس از عواقب سنگین، دست به یک سری اقداماتی بزند که قبلاً ممکن نبود. این کشور توانست عملیات های گسترده ای در شمال سوریه و عراق را با اطمینان از درک ضمنی واشنگتن و پشتیبانی اطلاعاتی قوی MIT اجرا کند و با استفاده از اعتماد نسبی ایجاد شده توانست خود را به میزبان مذاکراتی مانند گفت وگوهای روسیه و اوکراین تبدیل کند. ترکیه اکنون به لطف داشتن یک دستگاه اطلاعاتی قدرتمند و جهانی شده از قابلیت ذاتی بیشتری برای اثرگذاری بر معادلات منطقه ای و بین المللی برخوردار است.
ترکیه با بهره گیری هوشمندانه از موقعیت ژئوپلتیک بی نظیر، دیپلماسی عملگرا و منعطف، بلندپروازی های اقتصادی- نظامی و داشتن سازمان اطلاعاتی قدرتمند، خود را از یک متحد پیرامونی ناتو به یک قدرت میانی پیشگام در عصر چندقطبی تبدیل کند. اگرچه چالش های داخلی و خارجی مسیر پیش روی آنکارا را ناهموار می سازند، اما ترکیه به وضوح نشان داده است که نه تنها قربانی تغییرات نظم جهانی نیست، بلکه از فرصت های ناشی از این تغییرات برای بازتعریف نقش و افزایش نفوذ خود بهره می برد. در نظم چندقطبی آینده، ترکیه به احتمال زیاد به عنوان بازیگری مستقل، عملگرا و گاه غیرقابل پیش بینی به ایفای نقش ادامه خواهد داد که هم می تواند نقش میانجی را بازی کند و هم خود منبع تنش باشد. آینده نقش آفرینی ترکیه به حفظ توانایی های آن و تطبیق دیپلماسی خود با تحولات جدید جهان بستگی خواهد داشت.
منابع
۱-Mammadov, Ali (2025), How Turkey’s Strategic Ambiguity Became an Advantage in a Multipolar Word , atlanticcouncil.org.
۲- یورونیوز فارسی (۲۰۲۰)، دکترین وطن آبی؛ ترکیه در مدیترانه به دنبال چیست؟، parsieuronews.com.
۳- ایمانی، امیر (۱۳۹۹)، شکل گیری موازنه های جدید در منطقه مدیترانه شرقی و دکترین جدید در سیاست خارجی ترکیه، مرکز پژوهش های علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه، cmess.ir.
۴- دیپلماسی پلاس (۱۴۰۲)، ژئوپلتیک انرژی ترکیه ، رسانه تخصصی روابط بین الملل، diplomacyplus.ir.
۵- یورونیوز فارسی (۲۰۲۴)، شکلگیری جهان ترک با محوریت آنکارا؛ چرا منافع غرب در حمایت از همگرایی ترک ها در آسیای مرکزی است؟، parsieuronews.com.
۶- Ozerdem, Mehmet Fatih (2025), From Shadows to Future: New Era of Turkish Intelligence, dailysabah.com.
۷- Staff, AP (2025), Trump-Erdogan Ties are Propelling F-35 Talks with Once-Banned Partner,defensenews.com.
