#اختصاصی
نویسنده: الکساندر کی. بولفراس؛ رئیس بخش استراتژی، فناوری و کنترل تسلیحات، موسسه بینالمللی مطالعات استراتژیک (IISS)
و کارل دیویی؛ پژوهشگر تحلیل دفاعی و نظامی(IISS)
با انقضای پیمان نیواستارت ۲۰۱۰ در تاریخ ۵ فوریه ۲۰۲۶، روسیه و ایالات متحده اکنون از نظر حقوقی آزاد هستند تا زرادخانههای هستهای راهبردی خود را گسترش دهند. با این حال، اینکه آیا هر یک از این دو بازیگر واقعاً چنین اقدامی انجام خواهد داد یا نه، به چشمانداز ژئوپلیتیکی، محدودیتهای بودجهای ملی و دیگر اولویتها بستگی دارد.
پیمان کاهش تسلیحات راهبردی جدید (New START)، آخرین توافق دوجانبه الزامآور حقوقی که نیروهای هستهای راهبردی ایالات متحده و روسیه را محدود میکرد، در ۵ فوریه ۲۰۲۶ منقضی شد. بر اساس محدودیتهای اصلی این پیمان، هر طرف به ۱٬۵۵۰ کلاهک هستهای راهبردی مستقر و ۷۰۰ سامانه پرتاب مستقر محدود بود.
با وجود آنکه رهبران هر دو کشور حتی تا اواخر سال ۲۰۲۵ علاقهمندی خود را به حفظ سقفهای نیواستارت ابراز کرده بودند، هیچ توافق جدیدی حاصل نشد. در نتیجه، توازن هستهای راهبردی دوجانبه برای نخستین بار از سال ۱۹۷۲ تاکنون بدون قاعده و تنظیم باقی مانده و هر دو طرف فاقد یک سازوکار رسمی برای گفتوگو درباره طیفی از مسائل مورد نظر خود هستند. اگرچه هر دو کشور در حال نوسازی نیروهای راهبردی خود هستند، اما محدودیتهای هزینهای و برابری عددی میان آنها نشان میدهد که افزایش عمده تعداد کلاهکها در کوتاهمدت بعید است.
پیشنهادهای بیپاسخ
در فوریه ۲۰۲۳، ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، اعلام کرد که روسیه مشارکت خود در نیواستارت را به حالت تعلیق درمیآورد؛ اقدامی که به پایان بازرسیها (که عملاً از سال ۲۰۲۲ متوقف شده بودند) و دیگر سازوکارها، از جمله نشستهای مشورتی و تبادل دادهها، انجامید، اما همزمان روسیه متعهد شد به محدودیتهای موجود پایبند بماند. در ژوئیه ۲۰۲۵، دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، اعلام کرد که مایل است محدودیتهای هستهای نیواستارت حفظ شود و علاقه خود را به گفتوگوهای سهجانبه بعدی با مشارکت چین ابراز کرد.
در بیانیهای که در سپتامبر ۲۰۲۵ به سازمان ملل متحد ارسال شد، پوتین پیشنهاد محدودتری ارائه داد. بر اساس این پیشنهاد، روسیه به مدت یک سال پس از انقضای پیمان، همچنان به محدودیتهای کمی اصلی نیواستارت پایبند میماند، مشروط بر آنکه ایالات متحده از اقداماتی که «توازن موجود بازدارندگی» را تضعیف میکند، خودداری کند؛ اشارهای آشکار به طرح پیشنهادی ترامپ برای سامانه دفاع موشکی گنبد طلایی (Golden Dome). با این حال، مسکو اعلام کرده است که پیش از انقضای نیواستارت هیچ تماس مشخصی با واشنگتن در این خصوص نداشته و هیچ پاسخ رسمیای از سوی آمریکا به ایده یکساله پوتین دریافت نکرده است.
حسابداران بهجای کنترلکنندگان تسلیحات؟
با وجود حذف محدودیتهای رسمی، وقوع یک مسابقه تسلیحاتی فوری و مهارنشده بعید به نظر میرسد. بهواسطه نقش نیواستارت، آمریکا و روسیه از نظر تعداد و نوع سامانهها به نوعی برابری دست یافتهاند. در بستر وضعیت امنیتی گستردهتر و تلاشها برای تسهیل پایان جنگ اوکراین، حفظ وضع موجود در تعداد کلاهکها یک موضوع مناقشهبرانگیز را از دستور کار خارج میکند. این امر به پوتین اجازه میدهد در عین حفظ گزینه افزایش سریع تعداد کلاهکها در مذاکرات آینده، همچنان به دنبال روابط مطلوب با ترامپ باشد.
آغاز یک روند گسترش نیروهای هستهای راهبردی همچنین بسیار پرهزینه خواهد بود، آن هم در شرایطی که هر دو طرف با محدودیتهای مالی و اولویتهای بودجهای رقابتی روبهرو هستند. روسیه، با تولید ناخالص داخلی بهمراتب کوچکتر و هزینههای دفاعی متمرکز بر جنگ اوکراین، سال ۲۰۲۵ را با کسری بودجهای معادل ۲٫۶ درصد تولید ناخالص داخلی و کاهش شدید درآمدهای نفت و گاز به پایان رساند. حتی اگر جنگ، هزینههای مرتبط با آن و تحریمهای بینالمللی پایان یابند، اقتصاد روسیه همچنان با چالشهای جدی مواجه خواهد بود.
برنامه نوسازی هستهای روسیه در سالهای اخیر با مشکلات متعددی روبهرو شده است. برای نمونه، پروژه موشک بالستیک قارهپیمای ریلی بارگوزین (Barguzin) بنا بر گزارشها به دلیل محدودیتهای مالی از برنامه تسلیحاتی ۲۰۱۸–۲۰۲۷ کنار گذاشته شد. توسعه موشک سارمات (RS-SS-X-29) نیز با دشواریها و تأخیرهای متعدد همراه بوده است. حتی سامانههای هستهای «غیرمتعارف» و پرتبلیغ، مانند بورِوِستْنیک (RS-SSC-X-09 اسکایفال) نیز با شکستها و وقفههایی در روند توسعه مواجه شدهاند.
ایالات متحده نیز با محدودیتهای بودجهای روبهرو است. پیشبینی میشود که این کشور طی دهه آینده ۹۴۶ میلیارد دلار برای بهرهبرداری و نوسازی کل نیروی هستهای خود (از جمله برنامه افزایش تولید هسته پلوتونیومی) هزینه کند که از این رقم، ۴۵۴ میلیارد دلار به زرادخانه راهبردی اختصاص دارد. این برآورد شامل افزایش هزینه تخمینی ۸۱ درصدی در خرید موشک قارهپیمای سنتینل (Sentinel) پس از تأخیرهای قابل توجه نیست؛ تأخیرهایی که به بازسازی اساسی این برنامه انجامیده است.
یکی از عواملی که میتواند مانع خویشتنداری آمریکا در زمینه تعداد کلاهکها شود، نگرانی از چین و ضرورت بازدارندگی همزمان در برابر روسیه و چین است؛ مسئلهای که به اصطلاح «چالش دو رقیب همتراز» نامیده میشود. افزودن کلاهکهای بیشتر به سامانههای پرتاب راهبردی موجود گزینهای نسبتاً کمهزینه برای بازدارندگی هر دو رقیب به شمار میرود و از این رو، با رشد زرادخانه هستهای چین، ممکن است برای آمریکا جذاب باشد.
ارزیابیها نشان میدهد روسیه نیز قادر است تعداد کلاهکها بر موشکهای قارهپیما و موشکهای بالستیک زیردریاییپرتاب مستقر خود را افزایش دهد. با این حال، تغییر بنیادین توازن راهبردی مستلزم تأمین مالی اضافی خواهد بود. اگرچه ترامپ اعلام کرده که در سال ۲۰۲۷ به دنبال افزایش قابل توجه بودجه دفاعی خواهد بود، اما این افزایش اولویتهایی را پوشش میدهد که لزوماً به نیروهای هستهای راهبردی مرتبط نیستند. او همچنین در فوریه ۲۰۲۵ اظهار داشت که «هیچ دلیلی وجود ندارد که ما در حال ساخت سلاحهای هستهای کاملاً جدید باشیم؛ ما همین حالا هم تعداد بسیار زیادی داریم».
مناقشه قریبالوقوع بر سر دفاع موشکی
با وجود حذف سقفهای کلاهکی، تمرکز صرف بر اعداد، تغییر ذائقهها در ترکیب تهاجمی–دفاعی را نادیده میگیرد. دولت ترامپ بیش از استقرار سلاحهای هستهای بیشتر، به ایجاد سامانههای دفاعی در برابر موشکهای هستهای علاقهمند است. فرمان اجرایی ژانویه ۲۰۲۵ ترامپ درباره ساخت گنبد طلایی – که در ابتدا «گنبد آهنین برای آمریکا» نامیده میشد – خواستار ایجاد یک سپر دفاع موشکی لایهلایه و گسترده است. رئیسجمهور برآورد کرده است که این برنامه جامع «سامانهای از سامانهها» طی سه سال آینده و با هزینهای حدود ۱۷۵ میلیارد دلار تکمیل خواهد شد. بسته به معماری و اهداف عملکردی، این رقم به احتمال زیاد دستکمگرفته شده و هزینه واقعی میتواند به هزاران میلیارد دلار برسد. کمبود جزئیات بودجهای موجب افزایش بررسیهای انتقادی و طرح پرسشهای علنی از سوی افکار عمومی و اعضای کنگره شده است.
مسکو بهطور مداوم با ابتکارات دفاع موشکی آمریکا مخالفت کرده و استدلال میکند که این سامانهها توان بازدارندگی روسیه را تضعیف کرده و توازن راهبردی را برهم میزنند. پیگیری سامانههای هستهای غیرمتعارف از سوی روسیه، مانند وسیله زیرسطحی بدونسرنشین هستهای با برد قارهپیما پوسایدون و موشک بالستیک هواپرتاب کینژال (RS-AS-24)، بهصراحت با هدف عبور از دفاع موشکی آمریکا طراحی شدهاند. همچنین، نامه سپتامبر ۲۰۲۵ پوتین به سازمان ملل به نهادهای روسی دستور داد تا تحولات دفاع موشکی راهبردی آمریکا را زیر نظر بگیرند.
با انقضای نهایی نیواستارت و پایان پیمان نیروهای هستهای میانبرد (INF) در سال ۲۰۱۹، اکنون تمام طبقات سلاحهای هستهای از محدودیتهای دوجانبه آزاد شدهاند. در حال حاضر، نه ایالات متحده و نه روسیه آماده انجام سرمایهگذاریهای عظیم لازم برای افزایش چشمگیر زرادخانههای هستهای خود به نظر نمیرسند. با این حال، ورود دفاع موشکی بهعنوان سیاست شاخص دولت ترامپ، یک رابطه بازدارندگی از پیش پیچیده را بیش از پیش تثبیت میکند، واکنشهای متقابل رقبا را برمیانگیزد، به تنوعبخشی بیشتر فناوریهای راهبردی دامن میزند و محاسبه و کنترل آینده را دشوارتر میسازد. از دست رفتن سازوکارهای پیمانی بدان معناست که هر دو طرف یکی از کانالهای حیاتی برای مدیریت این رابطه راهبردی پیچیده و تحولات سریع سیاسی و فناورانه آن را از دست دادهاند.
