#اختصاصی
هفتمین نشست از سلسله گفتوگوهای «نظم جهانی و سیاست خارجی ایران» با عنوان «ایران پسابرجام و آینده نظم جهانی» روز سهشنبه ۱۵ مهرماه در موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس) برگزار شد. در این نشست، دکتر مهدی سنایی (مشاور سیاسی رئیسجمهور و رئیس مؤسسه ایراس)، دکتر محمدجواد ظریف (وزیر امور خارجه پیشین) و دکتر ابراهیم متقی (استاد دانشگاه تهران) دیدگاههای خود را درباره تحولات اخیر نظام بینالملل و جایگاه ایران در نظم جدید جهانی مطرح کردند.
مهدی سنایی: برجام نماد پذیرش ساختارهای بینالمللی بود
در آغاز نشست، دکتر سنایی با اشاره به اهمیت بحث نظم جهانی و تحول آن، بر ضرورت بازاندیشی در جایگاه ایران پس از برجام تأکید کرد. او یادآور شد که برجام پیوندی مهم میان ایران و ساختارهای نظام بینالملل، از جمله شورای امنیت، ایجاد کرد و لغو بخشی از تحریمها را در پی داشت. به گفته وی، پرسش اصلی امروز این است که رویکرد ایران نسبت به نظام بینالملل چه تغییری کرده است.
او با اشاره به اجرای مکانیزم ماشه و بازگشت تحریمها، گفت: «ایران تجربه مقابله با فشارها را دارد و هدف امروز، کاهش آثار تحریمها و استفاده از ظرفیتهای شرقی است.» سنایی شکاف اخیر میان اعضای دائم شورای امنیت درباره بازگشت تحریمها را فرصتی دیپلماتیک برای ایران دانست و تأکید کرد که کشور باید از سازمانهایی چون شانگهای، بریکس و اتحادیه اقتصادی اوراسیا برای جبران فشارها بهره گیرد.
ابراهیم متقی: نهادهای فکری ایران از تولید ایده بازماندهاند
دکتر ابراهیم متقی در سخنان خود نظم کنونی جهان را «بیساختار و در حال گذار» توصیف کرد و گفت: «جهان امروز در شرایط آشوب و عدم اطمینان به سر میبرد و تغییرات فناورانه و ژئوپلیتیک، همانند قرون گذشته، زمینهساز ظهور نظم جدیدی هستند.»
وی با مرور تاریخی از تحول هژمونیها از بریتانیا تا آمریکا، یادآور شد که اکنون نیز ساختار جهانی در حال بازتعریف است و قدرتهای نوظهوری مانند چین و روسیه رفتار متفاوتی از گذشته نشان میدهند.
متقی با تأکید بر شکاف میان آرمان و واقعیت در سیاست خارجی ایران گفت: «ما ذهنیتی جهانی از قدرت داریم اما ابزار تحقق آن را در اختیار نداریم؛ این شکاف، تراژدی سیاست خارجی ایران است.» او با استناد به نظریههای روابط بینالملل افزود که ایران در حال بازیابی قدرت منطقهای خود است، اما باید واقعبینانهتر با محدودیتها روبهرو شود.
او هشدار داد که سیاست آمریکا و اسرائیل بر تحریک درگیری ایران با کشورهای عربی است و باید از هرگونه تنش منطقهای پرهیز شود. متقی تأکید کرد: «درگیر شدن ایران با یکی از کشورهای عربی بهترین سناریو برای دشمنان ماست. سیاست خارجی باید بر پایه همگرایی منطقهای و منافع مشترک بازتعریف شود.»
محمدجواد ظریف: آمریکا دیگر به دنبال فروپاشی ایران نیست
دکتر ظریف در تحلیل ساختار قدرت جهانی، مفهوم قطبگرایی را منسوخ دانست و گفت: «جهان کنونی نه تکقطبی است و نه چندقطبی؛ بلکه شبکهای از روابط درهمتنیده است که مفهوم قطب را بیمعنا کرده است.» وی با اشاره به رقابت فناوری میان آمریکا و چین افزود که حتی قدرتهای بزرگ دیگر قادر به تشکیل هژمونی پایدار نیستند و روابط جهانی از منطق قطبمحور به سمت نظام پساقطبی حرکت کرده است.
ظریف در تحلیل جایگاه ایران گفت: «در چنین جهانی نباید انتظار داشت کشوری برای حمایت از ایران وارد عمل شود. در جنگ اخیر نیز هیچ قدرتی از ایران حمایت نکرد، زیرا منطق قطبها از بین رفته است.»
او در جمعبندی سخنان خود، چهار اولویت اصلی را برای آینده سیاست خارجی ایران برشمرد:
۱. تأمین اقتصادی مردم و مبارزه با فساد؛
۲. تقویت بنیه دفاعی با درک واقعبینانه از رقبا؛
۳. تنظیم روابط منطقهای بر پایه گفتوگو و پرهیز از تنش؛
۴. بهرهگیری از دیپلماسی از موضع قدرت، زیرا هیچ جنگی بدون گفتوگو پایان نمییابد.
ظریف در پایان بر نقش مردم بهعنوان «مهمترین منبع قدرت ملی» تأکید کرد و گفت:
«موشکها مهماند، اما مردم مهمترند؛ آنچه ایران را در طول تاریخ حفظ کرده، انسجام مردم بوده است.»
این نشست با جمعبندی دکتر سنایی پایان یافت. وی ضمن تأکید بر نقش گفتوگوهای فکری و پژوهشی در سیاستگذاری، گفت: «حل مسائل کشور تنها در سطح حاکمیت ممکن نیست. جامعه دانشگاهی، اندیشکدهها و نهادهای مدنی باید در تولید ایده و ارائه راهکار نقشآفرینی کنند.»
