بابا یاگا، افسانه روزهای شادی یا کابوس روزهای جنگ

#اختصاصی

به قلم: فائزه محمدنیا، دانشجوی دکتری مطالعات روسیه دانشگاه تهران

این روزها در میانه‌ی نام جنگ و انفجار یک نام پررنگ است؛ پهپاد! ریزپرنده‌های کوچکی که حالا اتفاقات بزرگی را رقم می‌زنند به تیتر اول اخبار دنیا تبدیل شده‌اند. جالب است بدانید حملات موفقی که ارتش اوکراین در بازه درگیری دو ساله توانسته است بر ضد جبهه روسیه رقم بزند نیز به وسیله همین پرنده‌های کوچک هدایت شونده انجام شده است. اما این پهپادها علاوه بر انجام عملیات‌های نظامی عملیات‌های روانی‌ای را نیز دنبال می‌کنند که یکی از این عملیات‌های روانی مورد مطالعه نام‌گذاری آن‌ها در سبک و شیوه‌ای خاص است.

در این یادداشت کوتاه نام‌گذاری یک پهپاد اوکراینی به نام «بابا یاگا – Баба-Яга » مد نظر است. این شخصیت فولکلوریک اسلاوی که قرن‌ها به عنوان نگهبان مرزهای مرگ و زندگی در قصه‌ها ظاهر شده، امروزه به نمادی برای پهپادهای نظامی اوکراین بدل شده است.

بابا یاگا (Baba Yaga) یکی از شخصیت‌های افسانه‌ای بسیار معروف در فولکلور اسلاوی (به‌خصوص روسی)‌ است. او معمولاً به شکل یه پیرزن جادوگر ترسناک در جنگل‌ها زندگی می‌کند. خانه‌ای خاص دارد که طبق روایت افسانه‌ها روی پای مرغ بنا شده و توانایی حرکت و چرخش دارد.

بابا یاگا در جنگل‌های تاریک و دورافتاده زندگی می‌کند. او ترکیبی از «مادر  طبیعت»، «جادوگر»، و گاهی حتی «نگهبان مرز بین دنیای زندگان و مردگان» به حساب می‌آید.

از جالب‌ترین ویژگی‌های این شخصیت آن است که همیشه بدجنس نیست؛ بنا به روایت او می‌تواند کمک کننده و یا خطر آفرین باشد. پس اگر قهرمان داستان مؤدب و باهوش باشد، به او کمک می‌کند و اگر بی‌ادب یا حریص باشد، بابا یاگا برایش خطر آفرین است.

روسیه و اوکراین، هر دو از شاخه‌های فرهنگی-زبانی اسلاوی شرقی‌اند و طی قرن‌ها اشتراکات فرهنگی و تاریخی قابل توجهی داشته‌اند . از زبان و ادبیات مشترک گرفته تا اسطوره‌ها و روایت‌های تاریخی، این دو ملت بسیار در هم تنیده و به هم نزدیک هستند.

در افسانه‌های اوکراینی، بابا یاگا نه تنها نماد مرگ و دنیای زیرین است، بلکه در برخی از داستان‌ها، او کمک کننده و هدیه‌دهنده به قهرمانان نیز شناخته می‌شود. او ممکن است در مواقع خاص به قهرمانان کمک کند و اشیاء جادویی برای موفقیت در مأموریت‌شان به آن‌ها بدهد. این جنبه از بابا یاگا بیشتر به عنوان یک شخصیت دوگانه دیده می‌شود که هم به عنوان دشمن و هم به عنوان یاری‌رسان قهرمانان ظاهر می‌شود.

بابا یاگا یکی از شناخته‌شده‌ترین و پیچیده‌ترین شخصیت‌های فولکلور اسلاوی است که در هر دو فرهنگ روسی و اوکراینی حضوری عمیق دارد .

بابا یاگا در ادبیات معاصر، رسانه‌ها و حتی فرهنگ پاپ نیز به‌طور گسترده بازتولید شده است؛ از کارتون‌ها و بازی‌های ویدئویی گرفته تا آثار ادبی و فیلم‌های سینمایی این حضور مستمر نشان می‌دهد که بابا یاگا تنها یک داستان محلی نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی مشترک و حافظه‌ی جمعی مردم این منطقه است.

از این منظر، بابا یاگا نه تنها نمادی از فرهنگ مشترک است، بلکه به مثابه آینه‌ای روان‌شناختی از تضادها و تنش‌های هویتی روسیه و اوکراین نیز به شمار می‌رود.

نام‌گذاری نمادین این پهپاد با نام «بابا یاگا» که عملیات‌های موفقی را نیز انجام داده است هم در پیوند با قدرت مرموز و ترسناک شخصیت اسطوره‌ای دارد و هم اشاره به تاکتیک‌های جنگی مرگبار و غیر منتظره این پهپادها دارد.

مطالعات درباره نمادگرایی جنگ نشان می‌دهند که قدرت این نمادها در جنگ‌های معاصر به واسطه بازتعریف و بازخوانی آن‌ها در رسانه‌ها و گفتمان سیاسی شکل می‌گیرد. در این مورد خاص رسانه‌ها و نیروهای نظامی اوکراین این نماد سعی  دارند معنایی جدید و قدرتمند به آن ببخشند که هم هویت ملی را تقویت کند و هم وحشت روانی بر نیروی طرف مقابل وارد آورد.

این دگرگونی نمادین، نمادی تلخ از وضعیت پیچیده فرهنگ در دوران جنگ به شمار می‌آید. از این منظر اشتراکات فرهنگی مانند بابا یاگا در وضعیت کنونی نه تنها موجب همدلی بین دو ملت با فرهنگ مشترک نشده است بلکه زمینه ساز گسست‌های عمیق شده‌است. فرهنگ در این‌جا برخلاف تصور عامه خود الزاما صلح آور نیست.

مسئله اصلی در درگیری میان اوکراین و روسیه این است که حافظه‌های مشترک و نمادهای فرهنگی نه به عنوان پایه‌های وحدت بلکه به عنوان ابزاری برای رقابت بر قدرت سیاسی به کار گرفته شده‌اند. این وضعیت نشان‌دهنده ضعف نظریه‌های رایج در خصوص قدرت وحدت بخشی فرهنگ است.

در نهایت، تصویر بابا یاگا که هم در قصه‌های مشترک اسلاوی حضور دارد و هم نامی است بر پهپادهای جنگی، نمادی تلخ از چالش پیش روی فرهنگ در دوران منازعه است؛ فرهنگی که می‌تواند پیونددهنده باشد، اما تحت سلطه منطق قدرت و جنگ به ابزاری در خدمت خشونت تبدیل می‌شود.