دیپلماسی جنوب؛ نارندرا مودی در مسیر تحکیم پیوندهای راهبردی هند با غرب آسیا و آفریقا

#اختصاصی

نویسنده: پریسا احتشام نیا، دانشجوی دکتری مطالعات شبه قاره هند، دانشگاه تهران

نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، روز دوشنبه ۱۵ دسامبر ۲۰۲۵، سفر رسمی سه‌روزه‌ای را به سه کشور اردن، اتیوپی و عمان آغاز کرد؛ سفری که در چارچوب سیاست «جنوب جهانی»[۱] دهلی‌نو و با هدف تحکیم روابط تاریخی، توسعه همکاری‌های اقتصادی و تقویت هماهنگی‌های راهبردی انجام می‌شود.

این سفر در شرایطی صورت می‌گیرد که هند می‌کوشد نقش خود را به‌عنوان یکی از بازیگران تأثیرگذار در خاورمیانه و آفریقا تثبیت کند و هم‌زمان، مسیرهای تازه‌ای برای همکاری در حوزه‌های انرژی، تجارت، امنیت و توسعه پایدار بگشاید.

مودی ابتدا به دعوت «عبدالله دوم بن الحسین» پادشاه اردن، از ۱۵ تا ۱۶ دسامبر ۲۰۲۵ در اَمان حضور یافت. روابط هند و اردن از جمله روابط دوجانبه‌ای است که از بدو شکل‌گیری، بر پایه صمیمیت سیاسی، حسن نیت و احترام متقابل استوار بوده است. نخستین توافق‌نامه همکاری و روابط دوستانه میان دو کشور در سال ۱۹۴۷ منعقد شد و روابط همه جانبه دیپلماتیک در سال ۱۹۵۰، هم‌زمان با استقرار نظام جمهوری در هند، رسمیت یافت. سال جاری مصادف با هفتاد و پنجمین سالگرد برقراری روابط دیپلماتیک میان دو کشور است که خود نشان‌دهنده تداوم و ثبات این مناسبات در بستر تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی است.

اردن، مبارزه ضداستعماری هند و نقش این کشور در ارائه رهبری اخلاقی در چارچوب جنبش عدم تعهد، به‌ویژه در دوران جواهر لعل نهرو، را همواره مورد تحسین قرار داده است. در مقابل، هند نیز ثبات سیاسی، اعتدال رفتاری و نقش سازنده اردن در معادلات منطقه‌ای غرب آسیا را به‌رسمیت شناخته است. دیدارهای سطح عالی، به‌ویژه سفرهای پادشاه عبدالله دوم به هند در سال‌های ۲۰۰۶ و ۲۰۱۸، نقش مهمی در نهادی‌شدن و ارتقای این شراکت ایفا کرده‌اند. سفر کنونی نخست‌وزیر مودی را می‌توان نخستین سفر یکی از نخست‌وزیران هند به اردن در طول ۳۷ سال گذشته دانست که از منظر نمادین و عملی حائز اهمیت ویژه است.

همچنین روابط اقتصادی و تجاری، یکی از ارکان اصلی مناسبات هند و اردن را تشکیل می‌دهد و طی سال‌های اخیر با رشدی معنادار همراه بوده است. هند در حال حاضر سومین شریک تجاری بزرگ اردن محسوب می‌شود و حجم تجارت دوجانبه در سال مالی ۲۰۲۴-۲۰۲۳ به حدود ۲٫۸۷۵ میلیارد دلار آمریکا رسیده است. دو طرف هدف‌گذاری کرده‌اند که این رقم را طی پنج سال آینده به ۵ میلیارد دلار افزایش دهند؛ هدفی که مستلزم تعمیق همکاری‌های صنعتی، تسهیل تجارت و گسترش سرمایه‌گذاری‌های مشترک است. اردن از تأمین‌کنندگان اصلی فسفات و کود پتاس برای هند به‌شمار می‌رود؛ موادی که برای امنیت غذایی و پایداری بخش کشاورزی هند اهمیت راهبردی دارند. در این چارچوب، سرمایه‌گذاری‌های مشترکی نظیر شرکت کود هند- اردن[۲]، حاصل مشارکت تعاونی کود کشاورزان هند[۳] و شرکت معادن فسفات اردن[۴]، نقش مهمی در تأمین اسید فسفریک مورد نیاز هند ایفا می‌کنند. افزون بر این، بیش از ۱۵ شرکت تولید پوشاک با سرمایه‌گذاری هندی در مناطق صنعتی واجد شرایط اردن [۵]فعالیت دارند که مجموع سرمایه‌گذاری آن‌ها حدود ۵۰۰ میلیون دلار آمریکا برآورد می‌شود.

همکاری‌های سیاسی و راهبردی، به‌ویژه در حوزه مقابله با تروریسم و هماهنگی درباره مسائل منطقه‌ای، از دیگر ابعاد مهم روابط دوجانبه هند و اردن است. رهبران دو کشور تروریسم را در تمامی اشکال و مظاهر آن محکوم کرده و درباره تحولات حسّاس منطقه‌ای، از جمله بحران غزه، تبادل نظر داشته‌اند. مشارکت فعال اردن در ابتکارات چندجانبه‌ای نظیر «فرایند عقبه»[۶] و امضای تفاهم‌نامه همکاری دفاعی در سال ۲۰۱۸، بیانگر عمق‌یافتن این همکاری‌ها است.

در کنار این ابعاد، تبادلات فرهنگی و آموزشی نیز سهم قابل توجهی در تقویت پیوندهای اجتماعی دو کشور دارد. ارائه آموزش‌های فنی در چارچوب برنامه همکاری فنی و اقتصادی هند[۷]، اعطای بورسیه‌های تحصیلی از سوی شورای روابط فرهنگی هند[۸]، حضور حدود ۱۷٬۵۰۰ تبعه هندی در اردن و تسهیل رفت‌وآمد از طریق پروازهای مستقیم و روادید در بدو ورود، همگی به تعمیق روابط مردمی کمک کرده‌اند. امضای پنج تفاهم‌نامه جدید در حوزه‌های انرژی‌های تجدیدپذیر، مدیریت منابع آب، تبادل فرهنگی، راه‌حل‌های دیجیتال و خواهرخواندگی میان پترا[۹] و الورا[۱۰]، نشان‌دهنده رویکرد آینده‌نگر دو کشور است.

در مرحله دوم این سفر، مودی از ۱۶ تا ۱۷ دسامبر ۲۰۲۵ برای نخستین‌بار به اتیوپی سفر کرد و در آدیس‌آبابا با نخست‌وزیر این کشور درباره تمامی زمینه‌های همکاری دوجانبه گفت‌وگو و تبادل نظر کرد. روابط هند و اتیوپی دارای ریشه‌هایی عمیق در تاریخ تعاملات تمدنی و تجاری دو منطقه است و قدمتی بیش از دو هزار سال دارد. این پیوندها به دوران امپراتوری باستانی آکسوم[۱۱] در سده نخست میلادی بازمی‌گردد؛ زمانی که شبکه‌های تجاری از طریق بندر آدولیس[۱۲]، امکان مبادله کالاهایی چون طلا و عاج اتیوپی با ابریشم و ادویه‌های هندی را فراهم می‌ساخت.

پس از استقلال هند، روابط دیپلماتیک میان دو کشور در سال ۱۹۴۸ در سطح نمایندگی آغاز شد و در سال ۱۹۵۰ به روابط کامل دیپلماتیک ارتقا یافت. اتیوپی نخستین کشور آفریقایی بود که سفارت خود را در دهلی‌نو تأسیس کرد؛ اقدامی که بیانگر اهمیت راهبردی هند در سیاست خارجی این کشور آفریقایی است. حمایت مستمر اتیوپی از مواضع هند در مجامع بین‌المللی و تبادلات سطح بالای سیاسی، از جمله سفرهای امپراتور هایله سلاسی[۱۳] و دیدارهای رؤسای دولت دو کشور، نقش مهمی در تحکیم این روابط داشته است. دیدار نخست‌وزیران دو کشور در حاشیه اجلاس بریکس در اوت ۲۰۲۳ و سفر کنونی نخست‌وزیر هند، که نخستین سفر در این سطح از سال ۲۰۱۱ محسوب می‌شود، بیانگر تلاش دو طرف برای بازتعریف روابط در چارچوب تحولات نظم جهانی و تأکید بر مفاهیمی چون توسعه فراگیر و همکاری جنوب-جنوب است.

در زمینه تجاری می توان به این نکته اشاره کرد که حجم تجارت دوجانبه این دو کشور در سال ۲۰۲۲ به حدود ۲ میلیارد دلار آمریکا رسید. صادرات هند عمدتاً شامل محصولات آهن و فولاد، داروها، ماشین‌آلات و شکر است، در حالی که واردات از اتیوپی بیشتر به حبوبات، کنجد، دانه‌های روغنی و محصولات چرمی اختصاص دارد. هند یکی از بازیگران مهم سرمایه‌گذاری خارجی در اتیوپی محسوب می‌شود و شرکت‌های هندی در بیش از ۱۷۵ بنگاه اقتصادی، به‌ویژه در صنعت نساجی، سرمایه‌گذاری کرده‌اند. سیاست‌های تشویقی دولت اتیوپی و اجرای اصلاحات اقتصادی، از جمله گشایش بخش‌هایی مانند بانکداری و بازار سرمایه، فرصت‌های جدیدی برای تعمیق همکاری‌های اقتصادی میان دو کشور ایجاد کرده است. در سال‌های ۲۰۲۵-۲۰۲۴، حجم تجارت دوجانبه حدود ۵۵۰ میلیون دلار برآورد شده که صادرات دارویی هند سهم قابل توجهی از آن را تشکیل می‌دهد.

در زمینۀ فرهنگی و آموزشی باید گفت که از زمان امضای توافق‌نامه فرهنگی در سال ۱۹۸۳، تبادلات فرهنگی و آموزشی نقش مهمی در تقویت روابط دوجانبه ایفا کرده است. آموزش و انتقال دانش یکی از حوزه‌های کلیدی همکاری محسوب می‌شود؛ به‌گونه‌ای که دولت هند آموزش‌های فنی گسترده‌ای به متخصصان اتیوپی ارائه داده و دانشگاه‌های دو کشور همکاری‌های نهادی برقرار کرده‌اند. حضور حدود ۱۵۰ عضو هیئت علمی هندی در دانشگاه‌های اتیوپی و شمار بالای دانشجویان اتیوپیایی در مؤسسات آموزش عالی هند، به‌ویژه در مقطع دکتری، نشان‌دهنده عمق این همکاری‌ها است.

در مرحله پایانی این تور، نخست‌وزیر هند از ۱۷ تا ۱۸ دسامبر ۲۰۲۵ به دعوت هیثم بن طارق سلطان، وارد کشور عمان شد. روابط هند و عمان نمونه‌ای بارز از تداوم تعاملات تاریخی در قالب یک شراکت راهبردی معاصر است. پیشینه این روابط به تجارت دریایی در دوران قدیم، حدود قرن سوم پیش از میلاد، بازمی‌گردد؛ امری که در کاوش‌های باستان‌شناسی عمان نیز منعکس شده است. روابط دیپلماتیک رسمی در سال ۱۹۵۵ برقرار شد و در سال ۲۰۰۸ به سطح شراکت راهبردی ارتقا یافت. عمان در سیاست هند در غرب آسیا جایگاهی محوری دارد و قدیمی‌ترین شریک راهبردی منطقه‌ای این کشور محسوب می‌شود.

همچنین پیوندهای اقتصادی یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های روابط هند و عمان است. حجم تجارت دوجانبه در سال‌های ۲۰۲۵-۲۰۲۴ به ۱۰٫۶۱ میلیارد دلار آمریکا رسید. هند چهارمین مقصد صادرات نفت خام عمان و سومین بازار صادرات غیرنفتی این کشور است. واردات هند از عمان عمدتاً شامل گازهای نفتی و اوره می‌شود که بیش از ۷۰ درصد کل واردات هند از این کشور را تشکیل می‌دهد. سرمایه‌گذاری‌های مشترک در بخش‌هایی نظیر کودهای شیمیایی، داروسازی، انرژی و پالایش نفت، از جمله مجتمع کود شیمیایی عمان-هند [۱۴]در شهرک صنعتی صور[۱۵] و پالایشگاه بهارات-عمان[۱۶] در بینا[۱۷]، بیانگر هم‌افزایی اقتصادی دو کشور است. تصویب توافق‌نامه مشارکت اقتصادی جامع [۱۸]میان هند و عمان، که دسترسی بدون تعرفه برای ۹۵ درصد از خطوط تعرفه‌ای کالاهای هندی را فراهم می‌کند، ظرفیت افزایش تجارت دوجانبه تا حدود ۲۰ میلیارد دلار را در افق میان‌مدت ایجاد کرده است. عمان همچنین به‌عنوان دروازه‌ای راهبردی برای اتصال هند به زنجیره‌های تأمین خلیج فارس، آفریقا و غرب آسیا عمل می‌کند.

از نظر امنیتی می توان به این نکته اشاره کرد که عمان نخستین کشور حوزه خلیج فارس بود که روابط دفاعی رسمی با هند برقرار کرد. این همکاری‌ها از دهه ۱۹۷۰ آغاز شده و شامل رزمایش‌های مشترک، آموزش نظامی و تبادل هیئت‌های نظامی است. دسترسی نیروی دریایی هند به بنادر عمان، مشارکت در عملیات ضد دزدی دریایی در خلیج عدن، رزمایش‌های مشترک نیروی هوایی دو کشور و استفاده هند از تأسیسات بندر دُقم[۱۹]، همگی نشان‌دهنده عمق همکاری‌های امنیتی و اهمیت امنیت دریایی در روابط دوجانبه است.

همچنین جامعه هندی مقیم عمان، با جمعیتی بیش از ۶۷۵ هزار نفر، بزرگ‌ترین جامعه مهاجر در این کشور را تشکیل می‌دهد و نقشی اساسی در پیوندهای اجتماعی و اقتصادی دو کشور ایفا می‌کند. تحصیل دانشجویان عمانی در هند، برگزاری منظم رویدادهای فرهنگی و فعالیت صندوق سرمایه‌گذاری مشترک هند- عمان[۲۰]، که در سال ۲۰۱۰ تأسیس شد، به نهادی‌شدن همکاری‌های اقتصادی و فرهنگی کمک کرده است. سفر نخست‌وزیر هند به عمان در دسامبر ۲۰۲۵، که هم‌زمان با هفتادمین سالگرد روابط دیپلماتیک دو کشور انجام می‌شود، را می‌توان نقطه عطفی در بازتعریف این شراکت در بستر تحولات ژئوپلیتیک منطقه‌ای دانست.

​​سفرهای نارندرا مودی به اردن، اتیوپی و عمان در دسامبر ۲۰۲۵، نشان‌دهنده تلاش هند برای توسعه همکاری‌های اقتصادی، امنیتی و فرهنگی با این مناطق است و ​با توجه به سوابق تاریخی، اقتصادی و فرهنگی غنی میان هند و این سه کشور، به نظر می‌رسد که این سفر بسترهای لازم را برای تعمیق هرچه بیشتر این روابط و دستیابی به اهداف مشترک در حوزه‌های مختلف، به ویژه در زمینه توسعه پایدار و ثبات منطقه‌ای، فراهم آورده است.

منابع

۱۴th India–Oman Strategic Consultative Group Meeting (December 04, 2025). (2025). Ministry of External Affairs, Government of India. https://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/40378/14th_IndiaOman_Strategic_Consultative_Group_Meeting_December_04_2025

Acevedo, O. (2024). Advancing energy innovations: Reflections on 2024, prospects for 2025. Transactions on Energy Systems and Engineering Applications. https://www.semanticscholar.org/paper/e783b1f2bb96a9c9ce4d71e9980141402d408b5b

‌Addis, A. K., Yu, Y., & Zuping, Z. (2023). Evaluation and Comparison of Trade Relations

Between Ethiopia–China and Ethiopia–India: Gravity Model. China Report, 59(3), 307-

326. https://doi.org/10.1177/00094455231187695

Agarwal, R. (2023). India’s Strategic Partnership with the UAE: A Key Pillar of India’s

Outreach in West Asia. Indian Foreign Affairs Journal.

https://www.semanticscholar.org/paper/b5c14cc406c24115981ea99b250b96d9a88cff62

Ahamed, M.F. (2015). Security issues in the indian ocean and the india-oman relationship. World

            affairs: The Journal of International Issues, 19, 130-142.

https://www.semanticscholar.org/paper/0dd3a8e9a60e967172215d881f9d0d4338c0e1f4

Aljazi, R. et al. (۲۰۲۵). India-Jordan Trade Relations—Analyzing Consistency and Change in

India’s Middle East Policy Since 2014. In: Alareeni, B. (eds) Big Data in Finance:

Transforming the Financial Landscape. Studies in Big Data, vol 164. Springer, Cham.

https://doi.org/10.1007/978-3-031-75095-3_19

Arbab, F. (2006). INDIA’S GROWING TIES WITH AFRICA. Strategic Studies, 26(4), 33–۶۰٫

http://www.jstor.org/stable/45242367

Biswas, A. (2024). Re-interrogating the India-Africa Relations: Knitting the Pieces of India’s

Emerging Strategic Partnerships and Pathways. In: Basu, P.P., Arshed, T. (eds) 75 Years

of India’s Foreign Policy. Palgrave Macmillan, Singapore. https://doi.org/10.1007/978-

۹۸۱-۹۷-۶۰۵۴-۱_۱۰

Chaurasia, P. (2025). Significance of the GCC Countries in India’s Quest for Energy Security:

Understanding the Trends and Challenges. International Journal For Multidisciplinary

            Research.

https://www.semanticscholar.org/paper/51ad7372a039b0b62a623ce7cba5db1bfc3ea9a2

Dubey, A.K. (2016). India–Africa Relations: Historical Goodwill and a Vision for the Future. In:

Dubey, A., Biswas, A. (eds) India and Africa’s Partnership. India Studies in Business

and Economics. Springer, New Delhi. https://doi.org/10.1007/978-81-322-2619-2_2

Srivastava, P. (2023, May 5). India Ethiopia: 75 years of Diplomatic Ties. Linkedin.com. https://www.linkedin.com/posts/peeush-srivastava-5971a614_india-and-ethiopia-a-flourishing-75-year-activity-7060217263957643264-3gTs/

[۱] The global south

[۲]  JIFCO

[۳]  IFFCO

[۴] JPMC

[۵] QIZs

[۶] Aqaba Process Joint Statement on Gaza’s Humanitarian Situation

[۷] ITEC

[۸] ICCR

[۹] Petra

[۱۰] Ellora

[۱۱] Aksumite Empire

[۱۲] Adulis

[۱۳] Haile Selassie

[۱۴] Oman India Fertiliser Company SAOC (OMIFCO)

[۱۵] Sur Industrial City, Oman

[۱۶] Bharat Oman Refinery Limited (BORL)

[۱۷] Bina, Madhya Pradesh, India

[۱۸] CEPA

[۱۹] The Port of Duqm

[۲۰] OIJIF