#اختصاصی
به قلم: پوریا انگشت بافت، دانشجو دکتری ایرانشناسی معاصر از دانشگاه تهران
آغاز سخن
در طول تاریخ، جوامع بشری در جستجوی معنا و ارتباط با جهان پیرامون خود، نظامهای اعتقادی گوناگونی را توسعه دادهاند. در میان این نظامها، ادیان چندخداپرستانهای که با طبیعت، کیهان و نیروهای اسرارآمیز گره خوردهاند، نقش مهمی در شکلدهی فرهنگهای کهن ایفا کردهاند. یکی از این ادیان، آسیگرایی (Assianism)، آیین سنتی اوستیاییها است که ریشههای آن به دوران باستان بازمیگردد و بازتابی از باورهای سکایی و سرمتی است. اوستیاییها، که در منطقه قفقاز شمالی و جنوبی زندگی میکنند، از نوادگان الانهای سکایی محسوب میشوند، قومی ایرانیتبار که در تاریخ شناخته شدهاند به عنوان جنگجویانی که سرزمینهای وسیعی را در اوراسیا تحت سلطه داشتند. با گذشت زمان، این قوم دستخوش تغییرات فرهنگی متعددی شد، از جمله پذیرش مسیحیت، اما بسیاری از سنتهای اعتقادی پیشین آنان همچنان در فرهنگ و رسومشان باقی ماند. آسیگرایی بازماندهای از این اعتقادات کهن است که به طور خاص در دهههای اخیر مورد توجه قرار گرفته و احیا شده است. این دین دارای نظام فلسفی و الهیاتی پیچیدهای است که شامل پرستش ایزدان گوناگون، ارتباط عمیق با نیروهای طبیعت، و ارجگذاری به اجداد و نیاکان میشود. در آسیگرایی، باور بر این است که جهان توسط مجموعهای از خدایان و نیروهای مقدس اداره میشود که در هماهنگی با کیهان و هستی عمل میکنند. همچنین، آیینهای سنتی آسیگرایی نقش مهمی در زندگی اجتماعی اوستیاییها ایفا کرده و به عنوان عنصر فرهنگی هویت آنان حفظ شده است. با ظهور جنبشهای ملیگرایانه و فرهنگی در قرن بیستم، علاقه به احیای دین آسیگرایی افزایش یافت. این جنبش نه تنها در اوستیای شمالی-آلانیا در روسیه بلکه در اوستیای جنوبی نیز گسترش یافته است. برخی از پیروان این آیین آن را نه تنها به عنوان یک نظام اعتقادی، بلکه به عنوان بخشی جداییناپذیر از فرهنگ اوستیایی تعریف میکنند. امروزه آسیگرایی همچنان جایگاه خود را در میان اوستیاییها حفظ کرده و به عنوان یک جنبش معنوی و فرهنگی به حیات خود ادامه میدهد.
ریشههای تاریخی
دین آسیگرایی مستقیماً از سنتهای دینی سکاها و الانهای باستانی نشأت میگیرد. این اقوام آریایی در مناطق شمال قفقاز و اوراسیا سکونت داشتند و اعتقاداتشان عمیقاً با طبیعت، کیهانشناسی و ایزدان آسمانی پیوند داشت. آیینهای آنان شامل نیایش ایزدان، مراسم قربانی و تطهیر روح بود که هنوز هم در مراسم سنتی اوستیایی مشاهده میشود. در قرون وسطی، با گسترش مسیحیت در منطقه، بسیاری از عناصر دین اوستیایی تحت تأثیر این دین قرار گرفتند، اما برخی از باورهای چندخداپرستانه همچنان در فرهنگ و رسوم مردم حفظ شد. در دوران مدرن، با ظهور ملیگرایی فرهنگی، جنبش احیای آسیگرایی بهطور رسمی شکل گرفت و تلاش شد تا سنتهای کهن به صورت یک نظام فلسفی و دینی ساماندهی شوند.
اصول اعتقادی
آسیگرایی بر سه اصل بنیادی استوار است:
- پرستش ایزدان : آسیگرایان به مجموعهای از خدایان اعتقاد دارند که هرکدام در یک حوزه خاص فعالیت میکنند. برجستهترین ایزد در این دین “ورخ” (ورخون) است که نقش خدای آسمان و عدالت را ایفا میکند.
- ارتباط با طبیعت : طبیعت در آسیگرایی نقش محوری دارد و نیایشهای بسیاری با هدف تقویت ارتباط انسان با زمین، خورشید و عناصر طبیعی برگزار میشود.
- احترام به اجداد: یکی از مهمترین اعتقادات آسیها، احترام به اجداد و روح نیاکان است که در مراسم یادبود و آیینهای خانوادگی منعکس میشود.
ایزدان و نقش آنان
در آسیگرایی، چندین ایزد مورد پرستش قرار میگیرند، از جمله:
- ورخون – ایزد عدالت، آسمان و نظم کیهانی
- هوردزیر – ایزد خورشید و روشنایی
- آفشون – الهه باروری و زمین
- دونبتیر – ایزد جنگ و قدرت
آیینها و مناسک
آسیگرایان آیینهای خاصی را برای تقویت ارتباط معنوی با ایزدان برگزار میکنند. برخی از این مناسک عبارتند از:
- قربانیهای آیینی: معمولاً حیواناتی همچون گاو یا گوسفند قربانی میشوند تا رضایت ایزدان جلب شود.
- مراسم سال نو: جشنهای سال نو در آسیگرایی با نیایشهای گروهی همراه است که نمادی از تجدید حیات و برکت طبیعت است.
- زیارتگاههای مقدس: معابد و زیارتگاههایی در کوههای اوستیا وجود دارند که مردم برای نیایش و دریافت الطاف الهی به آنجا مراجعه میکنند.
رابطه آسیگرایی با سایر ادیان
آسیگرایی در تعاملی پیچیده با مسیحیت قرار دارد. با وجود اینکه بیشتر اوستیاییها خود را مسیحی ارتدوکس میدانند، بسیاری از عناصر آسیگرایی در فرهنگ مذهبی آنان حفظ شده است. بهطور مثال، باور به روح نیاکان و برخی از آیینهای قربانی هنوز در میان مردم رایج است.
تأثیر فرهنگی
این دین نه تنها یک نظام اعتقادی، بلکه بخش مهمی از هویت فرهنگی اوستیاییها است. هنر، موسیقی، ادبیات و معماری اوستیایی تحت تأثیر اعتقادات آسیگرایی شکل گرفتهاند. حماسه نرت، که مجموعهای از افسانهها و داستانهای قهرمانی است، نقش کلیدی در این دین دارد. آسیگرایی (Assianism) نه تنها یک دین کهن بلکه بخشی جدایی ناپذیر از هویت فرهنگی اوستیاییها است. این آیین که ریشه در سنتهای سکایی و سرمتی دارد، همچنان در میان مردم اوستیا زنده است و در دهههای اخیر به عنوان یک جنبش فرهنگی و معنوی احیا شده است. باورهای آسی گرایی در طول تاریخ به دلیل تأثیرات ادیان دیگر، به ویژه مسیحیت، تغییراتی را تجربه کردهاند، اما جوهرهی آن همچنان بر پایه احترام به طبیعت، پرستش ایزدان، و ارجگذاری به اجداد و نیاکان باقی مانده است. مناسک و آیینهای آن، مانند نیایشهای سال نو، قربانیهای آیینی، و زیارتگاههای مقدس، همگی به عنوان عناصر فرهنگی نقش مهمی در زندگی اجتماعی اوستیاییها ایفا میکنند. این دین علاوه بر ارزشهای مذهبی، یک هویت فرهنگی قوی را در میان مردم اوستیا شکل داده است. حماسههای نرت، هنر و ادبیات اوستیایی، و حتی سنتهای خانوادگی تحت تأثیر این اعتقادات قرار دارند و باعث شدهاند آسیگرایی به عنوان یک فلسفهی زندگی در ذهن پیروانش ماندگار شود. با توجه به روند احیای فرهنگی و معنوی در میان اوستیاییها، آسیگرایی همچنان جایگاه خود را حفظ کرده و بهعنوان پلی بین گذشتهی تاریخی و آیندهی فرهنگی این قوم، اهمیت دارد. اگرچه جهان امروز پر از تغییرات و تحولات است، اما حفظ و پاسداری از سنتهای بومی میتواند به تقویت هویت و انسجام جامعه کمک کند. در نهایت، آسیگرایی نمونهای از ارتباط عمیق انسان با طبیعت، اسطورهها، و نیروهای معنوی است
فرجام سخن
آسیگرایی، آیین سنتی اوستیاییها، یکی از بازماندگان نظامهای اعتقادی کهن است که ریشه در باورهای سکایی و سرمتی دارد. این دین، که با نیروهای طبیعت، کیهان و ایزدان مختلف پیوند خورده است، نقشی مهم در فرهنگ و هویت مردم اوستیا ایفا میکند. در طول تاریخ، با ظهور ادیان جدید و تغییرات اجتماعی، آسیگرایی تحت تأثیر قرار گرفت، اما جوهرهی آن همچنان پابرجا باقی مانده است. امروزه، با افزایش علاقه به احیای سنتهای بومی، این آیین بار دیگر مورد توجه قرار گرفته و به عنوان بخشی از هویت فرهنگی مردم اوستیا مطرح میشود. از دیدگاه آسیگرایی، جهان توسط مجموعهای از نیروهای مقدس و ایزدان اداره میشود که هرکدام در یک حوزهی خاص نقش دارند. مهمترین ایزد در این دین، “ورخون” است که به عنوان ایزد آسمان و عدالت شناخته میشود. در کنار او، ایزدانی مانند “هوردزیر”، “آفشون” و “دونبتیر” نیز پرستش میشوند، که هرکدام با جنبهای از طبیعت و زندگی انسان مرتبط هستند. مناسک آسیگرایی شامل آیینهای نیایش، مراسم قربانی و جشنهای سنتی است که ارتباط پیروان این آیین را با خدایان و نیروهای طبیعت تقویت میکند. یکی از مهمترین آیینهای این دین، احترام به اجداد و نیاکان است که در مراسم خانوادگی و مناسبتهای مذهبی مورد توجه قرار میگیرد. با وجود گسترش مسیحیت در میان اوستیاییها، بسیاری از عناصر آسیگرایی در باورها و رسوم آنان حفظ شدهاند. امروزه، جنبشهای فرهنگی و معنوی تلاش میکنند تا این دین را به عنوان یک نظام فلسفی و معنوی بازتعریف کرده و آن را به عنوان بخشی از میراث فرهنگی اوستیاییها حفظ کنند. هنر، موسیقی، ادبیات و اسطورههای اوستیایی، مانند حماسهی نرت، همگی تحت تأثیر آسیگرایی شکل گرفتهاند و نشاندهندهی نقش این آیین در فرهنگ قومی اوستیاییها هستند. در نهایت، آسیگرایی فراتر از یک دین، بازتابی از پیوند دیرینهی انسان با طبیعت، تاریخ و نیروهای کیهانی است. این آیین با وجود تغییرات و چالشهای تاریخی، همچنان جایگاه خود را در میان مردم اوستیا حفظ کرده و به عنوان پلی میان گذشته و آیندهی فرهنگی آنان شناخته میشود. در دنیای امروز، که تغییرات سریع اجتماعی و فرهنگی هویتهای سنتی را تحت تأثیر قرار داده است، حفظ و پاسداری از آیینهایی مانند آسیگرایی میتواند به تقویت انسجام اجتماعی و فرهنگی در میان مردم اوستیا کمک کند.
منابع
Giorgi Sosiashvili and Aleksandre Mgebrishvili, 2024, From the Hist om the History of the Religious life of the religious life of the Ossetians, an Ethnic e of the Ossetians, an Ethnic Minority Living in Georgia.
https://ossetians.com/eng/news.php?newsid=436&f=3
https://www.quora.com/What-is-known-about-the-ancient-polytheistic-religion-of-the-Ossetian-people
