تاریخ : یکشنبه, ۳۰ اردیبهشت , ۱۴۰۳ 12 ذو القعدة 1445 Sunday, 19 May , 2024

بحران و تنش ادامه‌­دار به در ازای یک قرن  بین تاجیکستان و قرقیزستان

  • ۱۷ آبان ۱۴۰۲ - ۱۳:۱۱
بحران و تنش ادامه‌­دار به در ازای یک قرن  بین تاجیکستان و قرقیزستان
از زمان اعطای هویت ملی به تاجیک‌ها توسط روس‌ها که بر اثر تجزیه‌ی جمهوری خود مختار سوسیالیستی ترکستان، در سال 1924 میلادی پا به عرصه گیتی نهاد، بین تاجیک‌ها و قرقیزها بحران مستمر مرزی و ارضی وجود داشته و سبب قتل بی‌گناهان زیادی از هر دو طرف شده است. اولین گزارش درگیری مربوط به سال 1938م. می‌باشد. (ماتویئفا آنا، 2017؛ 2) پس از استقلال کامل دو کشور تاجیکستان و قرقیزستان از اتحاد جماهیر شوروی در سال 1991 مناقشات دو کشور ابعاد ملی و در مواردی بین‌المللی به خود گرفته و تقریباً نیمی از مرزهای نزدیک به 1000 کیلومتری دو کشور (مقدار دقیق مرز مشترک 971 کیلومتر است) مورد مناقشه می‌باشد. به جز اختلافات مرزی دو کشور قرقیزستان و تاجیکستان اختلافات فراوان دیگری هم دارند که پیدا کردن راه حل آنها تقریباً غیرممکن به نظر می‌رسد، وجود مناطق سرزمینی درون‌بوم و برون‌بوم، مناقشه‌ی پی‌در‌پی منابع آبی و شیوه‌ی تقسیم آن، چرای مراتع و ادعای ارضی در مورد مراتع از هر دو طرف، ترانزیت مواد مخدر از افغانستان، وجود جریان قاچاق سازمان یافته به علت همگون نبودن قیمت‌های دو طرف مرز، بنیادگرایی مذهبی مخصوصاً در دره فرغانه که این منطقه عمدتاً از تاجیک‌ها، قرقیزها و ازبک‌ها تشکیل شده است، پتانسیل لازم برای درگیری‌های قومی که طغیان‌های خشونت‌آمیز مکرر در آن مکان‌ها اتفاق افتاده است، تامین منافع قدرت‌های بزرگ همسایه همچون روسیه و چین در ادامه‌ی بحران و.... از عوامل تنش و اختلاف بین دو کشور همسایه می باشد.

#اختصاصی

 

به قلم: غلامرضا میرانی[۱]

دکتر جعفر آقازاده[۲]

 

مقدمه:

شکی در این نیست که بخشی از اختلافات یک منطقه­ی جغرافیایی تحت تأثیر محیط و قلمروی جغرافیایی و اقوام ساکن در آن منطقه شکل می­گیرد و برای شعله­ور کردن آن منافع عوامل داخلی و عوامل خارجی نقش اساسی­ دارد! پژوهش حاضر در پی پاسخ بدین سوال می­باشد که ریشه­های اختلاف دو کشور قرقیزستان و تاجیکستان شامل چه عوامل و پارامترهایی می­باشد؟ منافع متعارض و اختلاف­زای آن­ها چیست؟ آیا می­توان راه حلی بر مناقشه­ی بین این دو کشور ـ متکی بر امور واقعی و در­برگیرنده­ی منافع هر دو طرف ـ پیدا کرد؟ قطع به یقین صلح در آسیای مرکزی[۳] پویایی سیاسی و اقتصادی کشورهای منطقه را به همراه خواهد داشت. محل اصلی بحران یعنی جنوب غربی قرقیزستان به دلیل پیوستگی با دره­ی فرغانه­ی ازبکستان و همگرایی­های فرهنگی و دینی با آن همواره تحت تاثیر اندیشه­های اسلام خواهی، بنیاد گرایی مذهبی و فعالیت­های جنبش اسلامی ازبکستان در منطقه­ی باتکن  و نهضت اسلامی تاجیکستان بوده است.(حافظ نیا، ۲۰۰۳؛۴۲)

دو کشور تاجیکستان و قرقیزستان با وجود داشتن ریشه تباری متفاوت ـ قرقیزها ریشه­ی تباری ترک و تاجیک­ها ریشه­ی تباری هند و ایرانی دارند ـ از بسیاری جهات نزدیک به هم هستند. هر دو کشور عمدتاً مسلمان از شاخه­ی اهل سنت حنفی و از لحاظ جغرافیایی کوهستانی هستند و در داستان حماسی قرقیزها ((ماناس)) که مشتمل بر یک میلیون مصراع است، قهرمان داستان ((ماناس)) همسر تاجیکی شاهزاده­ی به نام ((خانیکئی )) دارد.

شانس تاریخی تاجیکستان یعنی قرارگرفتن بین افغانستان و اوراسیا به عنوان یک حایل امنیتی به آن یک جایگاه ژِئوپولیتیکی نصیب کرده است که سبب کمک‌های نظامی، مالی و توسعه­ای گسترده بین‌المللی شده است و از طرفی رییس جمهور آن را از سرزنش در مورد نقض حقوق بشر و دیکتاتوری محافظت کرده است. عامل مهمی که قرقیزستان فاقد آن است. در سال­های اخیر تاجیکستان آموزش­های نظامی و کمک­های گسترده­ای از کشورهای آمریکا، چین، روسیه و ایران به بهانه مبارزه با طالبان دریافت کرده ولی در عمل بعضاً علیه مردم قرقیزستان استفاده کرده است.

با جستجو در سایت‌های اینترنتی متوجه می­شویم که به جز مقاله­ی مختصر و مفید دکتر ولی کالجی ـ که بیشتر بر مسئله­ی اختلاف­زای برون­بوم و درون­بوم تأکید کرده است ـ تحقیقی  در خور توجه در این زمینه در ایران صورت نگرفته است. بنابراین انجام چنین پژوهشی  با  پرداختن به تمام جزئیات ممکن عوامل اختلاف­زا ضروری به نظر می­رسد.

شایسته است تأکید شود که برخی از مسائل مطرح شده در این مقاله بارها از سوی کارشناسان ارشد و محققین حوزه­ی آسیای مرکزی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است ولی در مقاله­ی زیر در کنار مسائل اصلی به موضوعاتی که کمتر مورد توجه بوده‌اند، توجه کافی شده و مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. شیوه­ی گردآوری داده­ها بیشتر بر اساس تجزیه و تحلیل محققین حوزه­ی آسیای مرکزی و استفاده از زبان اصلی تحلیلگران این حوزه است. که قریب به اتفاق آن­ها تحقیقات میدانی انجام داده­اند. از عوامل مهمی که آثار یک محقق را از دیگر محققان متمایز و متفاوت نشان میدهد، علاوه بر سبک خاص فردی نویسنده، تسلط محقق به چند زبان مخصوصاً زبان­های حوزه­ی جغرافیایی و تاریخی یک منطقه خاص که قرار است تحقیق در آن محیط صورت گیرد، می­باشد و دقت در طرح جزئیات مسئله، نویسنده را به ماندن در حوزه­ی معلومات خود موظف می­کند. از این رو این نوشته در نام و مضمون خود بهتر است تحت عنوان (( بحران و تنش ادامه دار به درازای یک قرن؛ بین تاجیکستان و قرقیزستان )) شناخته شود.

مقاله­ی فوق در پنج  بخش تنظیم شده است که ترتیب آن بصورت زیر است:

الف ــ منازعات بر سر آب در محیط ناپایدار آسیای میانه،

ب ـ تعارضات بر سر مراتع،

ج ـ مناطق محصور آسیای مرکزی و بحران‌های ناشی از آن،

د ـ قاچاق مواد مخدر افغانستان از طریق تاجیکستان به قرقیزستان،

ه – نتیجه و راه حل­های ارائه شده برای حل مسائل اختلافی و موانع موجود

 

الف منازعات بر سر آب در محیط ناپایدار آسیای میانه:

تحقیقات سازمان ملل نشان می­دهد که جنگ­های بعدی در آسیا نه بر سر نفت، بلکه بر سر آب خواهد بود. دو کشور قرقیزستان و تاجیکستان در حدود ۴۰ کانال آب مشترک دارند و در مطالعه­ی « دینامیک مدیریت منابع طبیعی در جوامع مرزی قرقیزستان و تاجیکستان» مشخص شده است که خود محدودیت منابع آب عامل درگیری بین مرزنشینان نیست، بلکه بیشترین مشکل در توزیع و استفاده­ی ناکار آمد از منابع آب است.(مورزاکول ووا ۲۰۱۶، ۴)

آسیای مرکزی دارای دو رودخانه­ی بزرگ به نام­­های آمودریا (جیحون) و سیردریا (سیحون) می‌باشد که سرچشمه­ی آمودریا ـ بزرگترین رود منطقه ـ رشته کوه­های پامیر می­باشد و سهمی در توسعه­ی کشاورزی کشورهای منطقه (تاجیکستان، افغانستان و ازبکستان) دارد. دومین رودخانه بزرگ منطقه یعنی سیردریا از کوه­های قرقیزستان سرچشمه می­گیرد که دارای دو شاخه اصلی (نارین) و (قره­دریا) می­باشد که این دو شاخه در ازبکستان با یکدیگر تلاقی کرده و سیردریا را تشکیل می­دهند. این رودخانه از ازبکستان  وارد تاجیکستان شده و در ادامه­ی مسیر وارد کشور قزاقستان می­شود به­رغم اینکه منطقه­ی اصلی تولید جریان آب و کنترل واقعی بیش از ۸۰درصد کل آب منطقه در اختیار دو کشور قرقیزستان و تاجیکستان است، اما مقدار آب مورد استفاده توسط این دو کشور در مجموع کمتر از ۱۵ درصد می‌باشد. در مقابل ازبکستان و ترکمنستان که از نظر منابع طبیعی آب سهم کمتری دارند، مصرف­کنندگان ۷۱درصد آب  قابل دسترسی هستند.(امیراحمدیان، ناصری،۱۰۹۲:۲۰ـ۱)

منابع آب در مناطق مرزی دو کشور قرقیزستان و تاجیکستان توسط ارگانهای ایالتی، استانی و منطقه­ای مدیریت می­شود با این حال با وجود نهادهای موجود بسیاری از تضادهای آبی به دلیل فقدان مکانیسم­های دقیق مدیریت آب فرامرزی باقی مانده است. از منابع آبی مورد اختلاف بین دو کشور یکی سد (تورت­گول) می­باشد که در دهه­ی ۱۹۷۰ساخته شده است و دیگری رودخانه­ی اسفرینکا واقع در نقطه­ی تلاقی سه کشور تاجیکستان، قرقیزستان و ازبکستان می­باشد با آنکه موضوع اختلاف­زای منابع آبی در این منطقه طول عمری بیش از یک سده دارد ولی پس از کسب استقلال این جمهوری­ها از شوروی این اختلاف گاهاً به درگیری و مناقشه منجر شده است. منازعات آب هنگامی که مزارع دولتی و جمعی دوره­ی شوروی منحل شدند بسیاری از مزارع دهقانی در مقیاس کوچکتر در منطقه ایجاد شدند و سبب استفاده­ی بیشتر از منابع آب توسط کشاورزان شد. در نتیجه شیوه­ی تقسیم و توزیع آب منجر به درگیری دائمی بین جوامع مرزی گردید. این درگیری هر ساله در طول دوره­ی آبیاری یعنی در اواخر بهار و اوایل تابستان رخ می­دهد. از طرفی منابع آبی اغلب به عنوان ابزاری برای فشار بر یکدیگر در میان جوامع تاجیک و قرقیز عمل می­کند. هرگاه درگیری‌های دیگری در مناطق مرزی رخ می­دهد، اهالی دو طرف مرز کانال­های آب را به روی همدیگر مسدود می­کنند که سبب تنش­های بیشتر و تشدید بحران می­شود. افزایش جمعیت در مناطق مرزی نسبت به دهه­های قبل در کنار قدیمی بودن زیرساخت­های توزیع آب و عدم توجه دولت­های تاجیک و قرقیز به بروز­رسانی این تأسیسات باعث افزایش تنش شده و در بعضی مواقع این بحران به تنهایی تبدیل به مناقشه­ی خونبار می­گردد. به طور مثال در اواخر آوریل ۲۰۲۱ درگیری بر سر آب به یکی از جدی­ترین درگیری‌های مرزی بین قرقیزستان و تاجیکستان از زمان کسب استقلال در سال ۱۹۹۱ میلادی تبدیل شد. ظاهراً درگیری بر سر توزیع آب در بالادست رودخانه­ی اسفرا بین روستانشین­های تاجیکی (خوجاآلو) و روستای قرقیزستانی (کوک­تاش) آغاز شده بود.(ماتییئوا، ۲۰۱۷) در عرض تنها یک روز این درگیری به مناطق دیگر مرزی از جمله امتداد جاده­ی اوش ـ اسفرا در نزدیکی روستای سامانیان تاجیکستان، روستاهای مین بولاق، دوستوک، بولاق­باشی و ناحیه­ی لیلک در استان باتکن قرقیزستان و … کشیده شده بود.(عیسی ئیوا، شیقائیوا، ۲۰۱۷ :۱۵۰)

بنا به نوشته­ی جغرافی­دان مشهور انگلیسی «Petter Haggett» عوامل جغرافیایی در واگرایی میان کشورها نقش مهمی دارد که یکی از آنها اختلاف بر  سر منابع آب می‌باشد. در این میان آب سیردریا که بین چهارکشور قزاقستان، ازبکستان، تاجیکستان و قرقیزستان تقسیم می­شود، می­تواند واگرایی این چهار کشور را از نظر سیاسی تشدید نماید. بر اساس توافق­نامه­ی ۲۰۱۷ آلماتی، ۱/۳۸  درصد آب سیردریا در قزاقستان و ۷/۵۱ درصد آن در ازبکستان مصرف می­شود و این در حالی است که ۲/۷۴ درصد حوزه­ی آبی سیردریا در قرقیزستان و بقیه در تاجیکستان واقع است و ۴۳ درصد آب آمودریا در ترکمنستان و همان اندازه در ازبکستان مصرف می‌شود و با در نظر گرفتن این حقیقت که ۹/۷۲ درصد حوزه­ی آبی آمودریا در تاجیکستان و ۹/۱۳ درصد آن در افغانستان واقع می­باشد(کوشکوم بایئوا، ۲۰۱۳: ۲۱۲) و شگفت آنکه در توافق­نامه آلماتی هیچ گونه سهمی برای افغانستان در نظر گرفته نشده و سهم ناچیزی برای دو کشور تاجیکستان و قرقیزستان در نظر گرفته­اند و شگفت­تر آنکه یکی از مولفه­های اصلی درگیری بین این دو کشور بر سر منابع آبی می­باشد.

در آسیای مرکزی به دلیل واقع شدن در یک محیط ناپایدار، منازعات بر سر آب بعنوان یک تهدید بالقوه باقی مانده و منطقه را با بحران روبرو ساخته است. آسیای مرکزی از مستعدترین مناطق جهان برای درگیری بر سر منابع آب می‌باشد و علت عمده­ی این درگیری‌ها مربوط به منابع آبی مشترک دو رود بزرگ یعنی آمودریا (جیحون) و سیردریا (سیحون) می­باشد.

این دو رود از یک طرف نیاز روز افزون نیروگاه­های برق آبی کشورهای بالادست یعنی؛ قرقیزستان و تاجیکستان را برطرف نمی­کند و از طرف دیگر توان سیراب کردن زمین­های کشاورزی به ویژه مزارع پنبه را در جمهوری­های پایین دست یعنی ازبکستان، ترکمنستان و قزاقستان را ندارد.( صفری، راد گودرزی، ۱۳۹۶: ۹۰) که نتیجه­ی میراث مدیریت غیر­علمی شوروی سابق در حوزه­ی آب می­باشد. میراثی که مولفه­های اصلی آن بر پایه­ی عدم توازن در دسترسی به منابع انرژی در منطقه­ی آسیای مرکزی، استفاده­ی نادرست از منابع آب، بهره­برداری بی­رویه و هدر رفتن آب، استفاده از روش­های سنتی به جای روش­های نوین، عدم سرمایه­گذاری در این بخش، انحراف مسیر این دو رود بزرگ به صحراهای بزرگ منطقه و …. استوار است که پس از استقلال کشورهای آسیای مرکزی افزایش جمعیت این حوزه، عدم استفاده از شیوه­های آبیاری نوین، عدم شفافیت قوانین بین‌المللی در این حوزه، منجر به افزایش تنش و بحران حول محور آب گردیده است.

در دوره­ی اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی، سیاست آب بخشی از تلاش مسکو برای تفرقه انداختن و حکومت کردن در این منطقه به شمار می­آمد. همچنین رقابت برای کسب آب بیشتر باعث می­شد جمهوری­ها برای حل اختلافات بین خود پیوسته دست به دامان مسکو شوند. (کنعانی، ۱۳۸۲:۳۲۹) عدم شفافیت و فقدان قواعد بر سر نحوه­ی توزیع آب­های مرزی و فرامرزی سبب گردیده کشورها نتوانند از یک روش مشخص مبتنی بر توزیع عادلانه پیروی نمایند. فراگیرترین مصوبه بین‌المللی در این مورد توافق­نامه هلسینکی مصوب سال ۱۹۶۶ می­باشد که بسیار کلی و تفسیرپذیر  است.(افغانی، ۱۳۷۸: ۲۷) بنابراین منابع آب اغلب به عنوان ابزاری برای فشار بر یکدیگر در میان جوامع تاجیک و قرقیز عمل می­کند. هرگاه درگیری­های دیگری در مناطق مرزی رخ می­دهد، جوامع دو طرف کانال­های آب را به روی یکدیگر مسدود می­کنند که باعث تنش­های جدید و تشدید اوضاع می­شود.

ب ـ تعارضات بر سر مراتع:

با تشکیل اتحاد جماهیر شوروی، سیستم کشاورزی مبتنی بر سوسیالیسم ساکنان روستایی و عشایری تاجیک و قرقیز را مجبور به بی­تحرکی کرد و روش کشاورزی و دامداری کالخوزی (مزارع جمعی) و سوخوزی (مزارع دولتی) جایگزین روش­های سنتی شد در این دوره بر اثر سیاست تشویقی حاکمیت تعداد دام‌ها به شدت افزایش یافت و از آنجایی­که دام­های تاجیک­ها در مناطق مرزی دارای مراتع محدودی بودند و وابسته به قرقیزها بودند این اشتراک مرتع بر اساس توافق بین کالخوزهای قرقیزستان و تاجیکستان سبب می­گردید مدیریت مراتع تحت کنترل آنها به شیوه­ی مناسبی اداره شود. یکی از پیامدهای ناگوار فروپاشی شوروی، انحلال مزارع کالخوزی و سوخوزی بود و به مثابه­ی آن قراردادهای داخلی مدیریت منابع و مراتع باطل شد و تغییرات چشمگیری در بخش قانون­گذاری سیستم­های مدیریت مراتع ایجاد گردید.( میشل، ۲۰۱۲: ۴۳ – ۵۸)

بعد از استقلال قرقیزستان این کشور برای تنظیم مدیریت منابع و مراتع قانون اراضی جمهوری قرقیزستان را در مجلس آن کشور به تصویب رساند. طبق این قانون مراتع در سه نوع دور افتاده­، متراکم و مراتع روستای مجاور تعریف گردید در این تعریف مراتع دور در تابستان مورد استفاده قرار می­گیرد و تحت مسئولیت اداره­ی دولتی استان ( اوبلاست)  اداره می­گردد و مراتع فشرده یا متراکم در بهار و پاییز مورد استفاده قرار می­گیرد و مدیریت آن به قسمت بخش ( رایون) کشور سپرده می­شود و مراتع روستاهای مجاور که به ظاهر اداره آنها راحت است ولی تحقیقات نشان داده منبع ایجاد تنش و بحران با کشور همسایه­ی تاجیکستان گردیده است زیر نظر دهیاری روستاها می­باشد.

بر عکس جمهوری قرقیزستان، تاجیکستان قاتون خاصی برای مدیریت منابع ندارد و یکی از دلایل آن جنگ داخلی تاجیکستان بین سالهای ۱۹۹۲ـ۱۹۹۷ میلادی می­باشد که مانع از اصلاحات عرضی گردید و علت دیگر محدودیت مراتع و کوهستانی بودن کشور تاجیکستان می­باشد طبق قانون مسئولیت مدیریت مراتع در این کشور بر عهده شهرداری­ها می­باشد.

قانون جدید مدیریت مراتع قرقیزستان که در سال ۲۰۰۲ میلادی تصویب و در سال ۲۰۰۹ اصلاح گردید، حق استفاده از مراتع را به همه­ی ساکنان قرقیزستان اعطا کرده و اتباع خارجی را از استفاده از مراتع منع کرده است و اجاره به اتباع خارجی را در صورت عدم وجود موافقت نامه بین دولتی ممنوع می­کند این محدودیت قانون سبب ایجاد تنش و درگیری با همسایگان تاجیک گردیده است مخصوصاً در مناطق محصور برون بوم واروخ و و قره آغاج تاجیکستان سبب ایجاد تنش و درگیری گردیده است محدودیت قانونی برای تاجیک­ها از یک سو و فقدان تحدید و تعیین حدود مرز رسمی بین دو کشور قرقیزستان و تاجیکستان از سوی دیگر منجر به دسترسی نابرابر به مراتع شده است. امری که منجر به درگیریهای متعدد مرزی در سالهای اخیر شده و هم زیستی مسالمت آمیز منطقه را به خطر انداخته است با در نظر گرفتن افزایش جمعیت دو برابری تاجیک­ها در سه دهه­ی اخیر و وابستگی اقتصاد آنها به افزایش دام، به نظر می­رسد تا پیدا کردن راه حل منطقی و تعیین حدود مرزی بحران ناشی از چرای مراتع، حل نخواهد شد از آنجایی‌که هیچ مرتعی در قلمرو تاجیکستان در منطقه مرزی وجود ندارد، جوامع روستایی تاجیکستان به ناچار مستقیما به منابع مرتعی قرقیزستان وابسته هستند. تنش و بحران حاصل از چرای مراتع گاهاً منجر به درگیری مرزبانان دو کشور هم می­شود. به طور مثال در درگیری در مرتعی به نام (موینوک) در سال ۲۰۲۰ منجر به زخمی شدن یک جوان ۱۹ ساله با اسلحه گردید( عبدالمومن‌اوف، ۲۰۲۰: ۳). از طرفی تحقیقات میدانی نشان داده است به علت اینکه اجداد تاجیکان جوامع روستایی از مراتع موجود در خاک فعلی قرقیزستان استفاده می‌کردند فرزندان آنها آن مراتع را سرزمین خارجی تصور نمی­کنند و حق استفاده از این مراتع را حق طبیعی خود می­دانند که منجر به ایجاد تنش و بحران مرزی میگردد. عامل دیگری که به درگیری‌ها دامن می‌زند، زمانی رخ می­دهد که مرزبانان قرقیزستان به بهانه­ی ورود غیرقانونی دام­های تاجیک­ها به مراتع کشورشان دام­ها را مصادره می­کنند.

ج ـ مناطق محصور آسیای مرکزی و بحران‌های ناشی از آن:

مناطق محصور که به دو صورت برون بوم ( exclave) و درون بوم (enclave) در مناطق مختلف جهان وجود دارند، یکی از اصلی ترین مولفه‌های ایجاد تنش در آسیای مرکزی هستند. اساساً برون بوم به یک منطقه­ی جدا از مرز یک کشور گفته می­شود که ارتباط سرزمینی با خاک اصلی آن کشور ندارد. به طور مثال جمهوری خودمختار نخجوان متعلق به کشور آذربایجان است ولی بین سه کشور ایران ترکیه و ارمنستان محصور است  و ارتباط سرزمینی با خاک آزربایجان ندارد. و درون بوم­ها سرزمین یا بخشی از یک سرزمین است که کاملاً در داخل خاک کشور دیگری قرار دارد( کالجی، ۱۴۰۰:۲).

در مجموع بین سه کشور تاجیکستان، ازبکستان و قرقیزستان در آسیای مرکزی ۸ منطقه­ی محصور وجود داشت که یکی از آنها روستای کوچکی به نام باراک متعلق به قرقیزستان بود و در خاک ازبکستان قرار داشت که پس از به قدرت رسیدن شوکت میرزایف رئیس جمهور جدید ازبکستان و تبادل سرزمینی با قرقیزستان این مشکل برای همیشه برطرف گردید و هم اکنون هفت منطقه ی محصور میان سه کشور وجود دارد که هر هفت منطقه در دره­ی حاصلخیز فرغانه قرار دارد و تنش­های زیادی بین این سه کشور به علت ادعاهای تاریخی، اقتصادی و منابع طبیعی نسبت به مناطق محصور بوجود می­آید.

چهار برون بوم متعلق به ازبکستان در استان باتکن قرقیزستان به ترتیب شهر ساخ، شاه مردان و روستاهای کوچک چان­قارا و جانقی­آییل می­باشد. منطقه­ی ساخ در دهه­ی ۱۹۴۰ توسط مسکو در دامنه­ی کوه­های آلای قرقیزستان تشکیل گردید و اداره­ی این منطقه از همان زمان به ازبکستان سپرده شد. امروزه جمعیت این منطقه در حدود ۸۰ هزار نفر با اکثریت تاجیک می­باشد که بین سال­های ۱۹۲۰ تا ۱۹۲۴ جزء مراکز قیام باسماچیان بوده است. شهر کوچک شاه مردان هم در رشته کوه­های­آلای قرار گرفته و اکثر جمعیت آن ازبک می­باشد.

تاجیکستان هم سه برون‌بوم در آسیای مرکزی دارد که یکی از آنها روستای دره­ی بنام سروک با جمعیت در حدود ۱۵۰ نفر و به وسعت تقریبی ۸ کیلومترمربع در داخل خاک ازبکستان قرار دارد و فاصله­ی آن با مرز تاجیکستان تنها یک­ونیم کیلومتر است. دو برون بوم دیگر تاجیکستان به نام­های واروخ و قارا­آغاج در داخل خاک قرقیزستان قرار دارد که قارا­آغاج قطعه زمینی است به طول ۲­کیلومتر و ارزش ژئوپولتیکی چندانی ندارد ولی واروخ منطقه محصور روستایی و حاصلخیزی به وسعت ۱۳۰ کیلومتر مربع می­باشد. جمعیت این منطقه در حدود ۲۳ هزار نفر با اکثریت تاجیک و اقلیت قرقیز می­باشد و یکی از گرمترین مناطق آسیای مرکزی می­باشد (انسکلوپدیای قرقیز، ۲۰۰۴: ۴۶۶ – ۴۴۸) منطقه­ی محصور واروخ یکی از عوامل اصلی ایجاد تنش، بحران و درگیری بین دو کشور قرقیزستان و تاجیکستان می­باشد که بعضاً دامنه­ی این درگیری­ها گستره­ی بین­المللی هم پیدا کرده است. با توجه به محدودیت زمین، این برون بوم مستعد درگیری­های خشونت­آمیز بر سر مالکیت زمین، دسترسی به مراتع و شیوه‌ی تقسیم و توزیع آب در ماه­های گرم سال می­باشد و به علت عبور یکی از جاده­های اصلی منطقه­ی باتکن از این منطقه اهمیت ژئوپولتیک آن دو چندان گشته است.

در همه­ی بحران­های سه دهه­ی اخیر در ابتدای امر روستاییان مناطق مرزی در زمینه­ی مسایلی چون زمین­های کشاورزی، چراگاه یا مراتع، توزیع آب و تردد­های غیر مجاز با یکدیگر درگیر می­شوند سپس مسیر عبوری شهروندان تاجیکی به برون بوم «­واروخ» مسدود می­شود و در نهایت با گسترش سطح درگیری­، نیروهای مرزبانی هر دو طرف وارد عمل می‌شوند که در درگیری­های اخیر از پهپاد و توپخانه هم استفاده شد. بنابراین این واحدهای جغرافیایی با وجود وسعت و جمعیت کم، راز نقش بسیار تاثیرگذاری در شعله­ور کردن اختلافات و تنش­های مرزی برخوردار هستند. بسیاری از مرزبندی­های تحمیلی توسط حکومت اتحاد جماهیر شوروری همخوانی و قرابت چندانی با واقعیت­های جغرافیایی، تاریخی، فرهنگی و اجتماعی ساکنان آن نداشت. به همین دلیل پس از اضمحلال شوروی در سه ­دهه­ی اخیر مناقشات زیادی در آسیای مرکزی، قفقاز، اوکراین و سایر نقاط شوروی سابق به وقوع پیوسته است.

مشکل اصلی، وضعیت تاجیک‌های ساکن در این برون بوم‌ها ـ واروخ و قره­ آغاج  ـ و چگونگی ارتباط سرزمیی و مرزی آن‌ها با تاجیکستان است که از جمله اختلاف‌های مهم دو کشور به شمار می‌رود.

« نیک مگوران» جغرافی‌دان دانشگاه نیوکاسل بریتانیا که از سال ۱۹۹۵ وضعیت مناطق درون بوم و برون بوم در آسیای مرکزی را مورد بررسی قرار داده است، بر این باور است که سه راه حل برای حل و فصل مشکلات درون بوم‌ها و برون بوم‌های آسیای مرکزی وجود دارد : ۱ـ تبادل سرزمین‌ها ۲ـ ساخت کریدور از مرزها به سمت برون بوم‌ها ۳ـ انتقال آزادانه در منطقه‌ی مرزی

به علت اینکه برون بوم واروخ  مساحتی در حدود ۱۲۰ کیلومتر مربع با جمعیت قابل توجه بیش از ۲۳ هزار نفر در زمان کسب استقلال جمهوری‌های آسیای مرکزی داشت، تبادل سرزمینی تقریباً غیر ممکن به نظر می‌رسد و « نیک مک گوران» معتقد است که بهترین گزینه معرفی رژیم خاص انتقال آزادانه­ی ساکنان در دو طرف مرز در منطقه‌ی مرزی می­باشد.

د ـ قاچاق مواد مخدر افغانستان از طریق تاجیکستان به قرقیزستان:

اقتصاد سیاسی پیچیده­ی مناطق مرزی شامل قاچاق پرسود کالا به علت اختلاف قیمت‌های دو طرف مرز، قاچاق سوخت و مواد مخدر می‌باشد. جاده ای ارتباطی «خاروق ـ اوش»  که در میان قاچاقچیان به بزرگراه بالای ابرها مشهور می‌باشد به مجرای اصلی قاچاق انواع مواد مخدر سلاح و سوخت تبدیل شده است.( میرزا کولووا، آ.، ۲۰۱۷: ۲) از نظر اقتصادی هموارسازی اقتصادها در دو سوی مرزها می‌تواند تا حدودی موضوع قاچاق را از بین ببرد برای حل این موضوع اتحادیه اقتصادی اوراسیا می‌تواند به تشدید همکاری اقتصادی طرف قرقیز با تاجیک کمک شایانی انجام دهد به شرطی که در هر دو طرف اراده سیاسی قوی برای بر طرف کردن عوامل اختلاف زا وجود داشته باشد البته نقاط خاکستری و بحث برانگیز زیادی وجود دارد که یافتن راه حل چندان آسان نیست و در عین حال مناطقی چون دره ی فرغانه منبع دائمی درگیری هستند.

پیچیده کردن روند دشوار تعیین حدود با منافع گروه‌های جنایت­کار گره خورده است که مرزهای بی سر و سامان و نامشخص و حل نشده برای آنها منبع سود می­باشد. اینها شامل گروه­هایی از قاچاقچیان می­شود که از تفاوت قیمت­ها برای گروهی از کالاهای اصلی در کشورهای همسایه برای کسب سود بیشتر از قاچاق استفاده می‌کنند. از نظر اقتصادی آغاز روند الحاق تاجیکستان به اتحادیه اقتصادی اوراسیا می‌تواند به حل این موضوع کمک کند. قرقیزستان به عنوان یکی از اعضای (EAEU) بازار مشترکی با روسیه و قزاقستان دارد که باعث می‌شود تفاوت قیمت برای تعدادی از گروه‌های کالایی برای قاچاق سود آور باشد. به عنوان مثال قیمت سوخت در تاجیکستان تقریبا یک و نیم برابر قرقیزستان است.

با توجه به مشکلات ذکر شده درکنار فعالیت­­­های انواع قاچاق از جمله ترانزیت مواد مخدر از مبدا  افغانستان به مقصد روسیه­، ایجاد درگیری توسط گروه­های تبهکار ـ افراط­گرایی مذهبی و تروریستی در کنار منافع قبایل محلی و ناتوانی ایالت­ها در تعیین حدود مرزی در زمان کوتاه و تصمیم گیری عمودی برای روستاهای مرزی از مرکز قدرت منجر به ایجاد درگیری و بحران­های پی­در­پی می­گردد.( اسکولیشوا، ۲۰۱۱: ۶)

ه – نتیجه و راه حل‌های ارائه شده برای حل مسائل اختلافی و موانع موجود:

تاریخ جنگ­ها به ما می­آموزد که تلاش برای بهبود شرایط صلح و آشتی، نیازمند موشکافی دقیق مؤلفه­های تنش­زا، تحلیل بی­طرفانه و جستجوی حقیقت است. هنگامی که ما اختلافات صد ساله­ی بین دو ملت همسایه را صرفاً یک «درگیری مرزی» می­نامیم و گزارشات درگیری سال­های ۱۹۳۶، ۱۹۳۸، ۱۹۶۹، ۱۹۷۵، ۱۹۸۹ و سال­های بعد از استقلال را در نظر نگیریم، (Matveeva, 2017) علل و ریشه­های چنین تجاوزی را ـ از هر طرف که باشد ـ کم اهمیت می­کنیم.

ماهیت و عمق تضادها و از همه مهم­تر عدم اعتماد طرفین به یکدیگر ایجاب می­کند که بدون دخالت سازمان­های بی­طرف بین‌المللی و همکاری بازیگران منطقه­ای چون ازبکستان، پیدا کردن راه­حل نهایی ـ برای مناطق خاکستری و بحث برانگیزی چون دره­ی فرغانه ـ تقریباً غیر ممکن است. از طرفی­­ روند الحاق تاجیکستان به سازمان اقتصادی اوراسیا(EAEU) حدأقل می­تواند با کمک به هموارسازی قیمت­های دو طرف مرز، مشکل قاچاق کالا – به غیر از قاچاق مواد مخدر -را حل نماید و بدین طریق گروه­های تبهکار تا حدودی منافع مادی­شان را از دست می­دهند.

جمهوری­های قرقیزستان و تاجیکستان با داشتن تفاوت­های زبانی و تباری متفاوت از بسیاری جهات منحصر به فرد و شبیه هم هستند. هر دو کشور دارای پتانسیل چشمگیر انرژی آبی هستند که عضو سازمان­های منطقه­ای همچون پیمان امنیت جمعی (CSTO) از ۱۵ مه ۱۹۹۲، کشورهای مستقل مشترک المنافع از ۸ دسامبر ۱۹۹۱، سازمان همکاری شانگهای از ۱۵ ژوئن ۲۰۰۱ و … با کارکرد ویژه­ی سیاسی، اقتصادی و امنیتی هستند.

به نظر می­رسد با توجه به تفاوت­های فرهنگی و زبانی تاجیک­ها با بقیه­ی اقوام ساکن آسیای مرکزی­، بهترین راه­حل دائمی و نهایی پایان درگیری‌ها و بحران­های مرزی، تبادل سرزمینی مناطق محصور درون­بوم و برون­بوم به همراه تعیین حدود و ثغور کامل مرزی با تکیه بر منافع هر دو طرف بر اساس نقشه ی ۱۹۵۷  می­باشد.( بئیشیم بایئو، ا. ج.، ۲۰۱۳) اصلی که اگر اراده­ی دولت­های مرکزی بر پایه­ی حل اختلاف باشد، قطعاً جواب خواهد داد.

تقریباً بیش از نیمی از درگیریهای مرزی ـ حتی در دوره ی اتحاد جماهیر شوروی، حول محور برون­بوم تاجیکی واروخ اتفاق افتاده است و قرقیزستان آماده­ی مبادله­ی سرزمینی در این مورد می­باشد و حتی (کامچی بک تاشیف) رئیس کمیته امنیت ملی قرقیزستان در ۲۶ مارس   ۲۰۲۱در بیشکک به خبرنگاران گفته بود که؛ ما پیشنهاد مبادله‌ی منطقه واروخ را در ازای قطعات زمین در مناطق مرزی لیلک و باتکن به طرف تاجیکی ارائه داده­ایم.

ولی تاجیکستان به دلایل نامشخص مبادله­ی سرزمینی را با قاطعیت رد کرده است. در ۹ آوریل ۲۰۲۱ رئیس جمهور تاجیکستان؛ امامعلی رحمان، به هنگام بازدید از واروخ ـ که در همان روز به علت نصب پرچم، درگیری بین دو طرف با سلاح‌های گرم به وقوع پیوست ـ در سخنانی گفت که؛ «موضوع مبادله­ی خاک واروخ با هیچ سرزمین قرقیزستانی هرگز مورد بحث قرار نگرفته و قرار نخواهد گرفت!»( به نقل از خبرگذاری اسپوتنیک و آزاتتیک)

به نظر می‌رسد که دولت تاجیکستان با ایجاد دشمن خارجی همچون قرقیزستان، از یک طرف مخالفان داخلی خود ـ به خصوص در منطقه­ی خودمختار پامیری زبان بدخشان (GBAO) را با انحراف افکار عمومی سرکوب می­کند و از طرف دیگر زمینه­ی انتقال قدرت را برای فرزند ارشدش ـ رستم امامعلی ـ که در حال حاضر نفر دوم رهبری تاجیکستان محسوب می­شود، فراهم می­کند.

در طرف دیگر این قضیه جمهوری قرقیزستان ایستاده است که در دو دهه­ی اخیر در بطن جامعه­ی آن، روحیه­ی اعتراضی تحول­گرا شکل گرفته است که می‌تواند در هر لحظه منجر به بحران و آشفتگی سیاسی در کشور شود و رئیس جمهور آن را، همچون پیشینیان این پست از تخت سریر به زیر کشاند.

به نظر می­رسد که در شرایط فعلی مقامات این دو کشور، اراده­ی کافی برای حل بحران چندین دهه­ی اخیر را ندارند و برای سرپوش گذاشتن بر مشکلات داخلی و حفظ قدرت، تلاش می­کنند تا فضای کشورشان را میلیتاریزه نگه دارند.

 

منابع:

۱ـ امیر احمدیان، بهرم؛ ناصری،مهدی (۱۳۹۲) ص۲۰ـ۱ «بحران آب در آسیای مرکزی : با تأکید بر مناقشه کشورهای منطقه بر سر مسئله آب» فصلنامه مطالعات اوراسیای مرکزی ، شماره ۱۲

۲ـ افغانی، حجت اله (۱۳۷۸) ، ابعاد سیاسی ـ امنیتی بحران آب در خاورمیانه عربی و آینده مذاکرات صلح اعراب و اسرائیل، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه

۳ـ راد گودرزی، معصومه؛ صفری عسگر، (۱۳۹۶)، «بحران آب در آسیای مرکزی و نهادهای بین‌المللی» فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شماره ۱۰۰

۴ـ کنعانی، ناصر(۱۳۸۲)، «چشم اندازی بر ابعاد مختلف بحران آب در آسیای  مرکزی»، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شماره ۴۳

۵ـ کالجی، ولی، مقاله برون بوم و درون بوم‌ها در آسیای مرکزی،۲۵/۱۱/۱۴۰۰

۶ – Asie centrale, Rechercher, sur les chaines de montagnes, et la climatologie comporee par, A.DE. Humboldt, paris, pres le qual malaquais, 1843, 10 – ۱۵٫

۷ – lim, Michelle, “law, institutions and trans boundary pasture management in the high pamir – alai mountain Ecosystem of central Asia”, ۸/۱ Law, Environment and development journal( 2012), pp.43-58

۸- Anna Matveeva, (Divided We fall….or rise? Tajikistan – Kyrgyzstan border dilemma) , 2017 WWW.researchgate.net/ publication

۹ – Kushkumbayev, S., Kushkumbayeva, A., (2013), (water and energy issues in the central of international and political disputes in central Asia ), Chinese journal of international law, vol. 12, no. 2

۱۰ – Isieva, Ayjanish; Shiqayeva, Jildiz, (soviet legacy in the operation of pasture governance institution in present – day Kyrgyzstan), journal of Alpine, research, 150, no. 1, 2017

۱۱– Сабыр, Абдумомунов, приграничный конфликт кыргызстан и таджикистан будут расследовать по отдельности), (۲۰۲۰), www. Rus azattyk. Org

۱۲ – Беишембиев Э. ДЖ. (вопросы делимитачии и демаркации государственной границы  между кыргызстаном и таджикистаном ۱۹۲۰ – ۲۰۱۳ гг.), ۲۰۱۳

۱۳ – Таалайбек Ороскулов, (что кыргызстан не может поделить с соседями – все о спорных участках пранць,(۲۰۱۹), sputnik news.   ۱۴ – Асель Мурзакулова,(динамики в управлении природными ресурсами в приграничних сообществах кыргызстана и таджикистана),(۲۰۱۶), www.ucentralasia.org

۱۵ – Kirgizstan geografiasi, ensiklopedialik okuu kurali, Bishkek, 2004

 

 

 

 

[۱] – دانشجوی ارشد مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، دانشگاه محقق اردبیلی

[۲] – دانشیار گروه تاریخ، دانشگاه محقق اردبیلی

[۳] ـ اصطلاح آسیای مرکزی اولین بار توسط یک جغرافی دان آلمانی بنام Alexander Von Humboldt  بکار برده شد که قبل از وی این منطقه به ماوراءالنهر و ترکستان مشهور بود.(Humboldt A.V. ,1843; 10 -15  )

لینک کوتاه : https://www.iras.ir/?p=9422
  • نویسنده : غلامرضا میرانی و دکتر جهفر آقازاده
  • منبع : موسسه مطالعات ایران اوراسیا (ایراس)
  • 589 بازدید

برچسب ها

ثبت دیدگاه

دیدگاهها بسته است.