#اختصاصی
به قلم: دکتر مریم خالقی نژاد؛ پژوهشگر فوق دکتری علوم سیاسی
مقدمه
در عصر جهانیشدن و گسترش ارتباطات بینالمللی، زبان و فرهنگ به عنوان ابزارهای مهمی در دیپلماسی عمومی و قدرت نرم کشورها ایفای نقش میکنند. فدراسیون روسیه نیز با درک این اهمیت، در سال ۲۰۰۷ با تأسیس بنیاد روسکی میر گامی بلند در راستای ترویج زبان روسی و تقویت پیوندهای فرهنگی با جوامع روسزبان و علاقهمندان به فرهنگ روسی در سراسر جهان برداشت. این بنیاد، با الهام از مفاهیم صلح، جامعه و جهان، نهتنها به عنوان نهادی فرهنگی، بلکه به مثابه ابزاری دیپلماتیک در تحکیم روابط بینالمللی روسیه عمل میکند. با تمرکز بر آموزش زبان روسی، حمایت از میراث فرهنگی و تقویت ارتباط با دیاسپورای روس، بنیاد روسکی میر بر آن است تا «جهان روسی» را به عنوان فضایی زنده و پویا در عرصه جهانی تثبیت کند. در این نوشتار، به بررسی اهداف، فعالیتها و تأثیرات این بنیاد در عرصههای مختلف، از جمله دیپلماسی فرهنگی و اشارهای به فعالیتهای آن در کشورهایی مانند هلند، صربستان و آفریقا پرداخته خواهد شد.
چگونگی و هدف تشکیل بنیاد روسکی میر
پدیده جهان روسی هم در محافل دانشگاهی و هم در عرصه عمومی مورد توجه قرار گرفته است. ثباتی که اخیرا در خود روسیه حاصل شده است، امکان تمرکز مجدد بر اهمیت و ارزش جهان روسی را فراهم کرده است و نه تنها برای کسانی که خود را عضوی از این جهان میدانند، بلکه برای تمدن مدرن به طور کلی مشخص شده است که باید گامهای جدی برای حفظ و ترویج زبان و فرهنگ روسی در جهان امروز برداشته شود. این بحثها در سخنرانی ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه، در آوریل ۲۰۰۷ به مجلس فدرال به اوج خود رسید: ایشان بیان داشتهاند که”زبان روسی نه تنها لایهای کامل از دستاوردهای جهانی را حفظ میکند، بلکه فضای زندگی میلیونها نفر در جهان روسی زبان است، جامعهای که بسیار فراتر از خود روسیه است. زبان روسی به عنوان میراث مشترک بسیاری از مردم، هرگز به زبان نفرت یا دشمنی، بیگانه هراسی یا انزواطلبی تبدیل نخواهد شد.” «به نظر من، ما باید از ابتکار زبانشناسان روسی برای ایجاد بنیاد ملی زبان روسی حمایت کنیم، که هدف اصلی آن توسعه زبان روسی در داخل کشور، حمایت از برنامههای مطالعه زبان روسی در خارج از کشور و به طور کلی ترویج زبان و ادبیات روسی در سراسر جهان خواهد بود.»(سخنرانی ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور فدراسیون روسیه)
در ژوئن ۲۰۰۷، رئیس جمهور پوتین فرمانی مبنی بر تأسیس بنیاد روسکی میر به منظور ترویج زبان روسی، به عنوان میراث ملی روسیه و جنبهای مهم از فرهنگ روسیه و جهان، و حمایت از برنامههای آموزش زبان روسی در خارج از کشور امضا کرد، این بنیاد یک پروژه مشترک وزارت امور خارجه و وزارت آموزش و علوم است و توسط بودجههای دولتی و خصوصی پشتیبانی میشود. بنیاد روسکی میر توسط ویاچسلاو نیکونوف[۲]، رئیس دانشکده تاریخ و علوم سیاسی در دانشگاه بینالمللی مسکو و بنیانگذار بنیاد سیاست، رهبری میشود. هیئت امنای این بنیاد متشکل از دانشگاهیان برجسته روسی، چهرههای فرهنگی و کارمندان برجسته دولتی است و ریاست آن را «دیمیتری کوزاک[۳]»، معاون رئیس دفتر اجرایی ریاست جمهوری، بر عهده دارد. هدف این بنیاد حمایت و ترویج زبان روسی در جهان، تقویت جایگاه آن به عنوان زبان ارتباطات بینالمللی و ابزاری کلیدی برای افزایش اهمیت فدراسیون روسیه در حوزه بشردوستانه جهانی است.
بیانیه ماموریت روسکی میر
میر به معنای جامعه. صلح. جهان
سه معنای این کلمه کوچک اما گویا، الهامبخش و تعریفکننده ماموریت روسکی میر: ترویج تفاهم و صلح در جهان با حمایت، تقویت و تشویق قدردانی از زبان، میراث و فرهنگ روسی است، روسکی میر آموزش زبان روسی را در داخل و خارج از روسیه هم برای زبانآموزان جدید این زبان و هم برای کسانی که از قبل روسی را میدانند و دوست دارند و مایل به بازیابی یا حفظ تسلط خود هستند ترویج میدهد، روسکی میر تاریخ غنی روسیه را زنده میکند و نمونههای پر جنب و جوشی از هنر و فرهنگ روسیه را در سراسر جهان به نمایش میگذارد. روسکی میر جامعه روسهای خارج از کشور را با سرزمین مادریشان دوباره متصل میکند و از طریق برنامههای فرهنگی و اجتماعی، تبادلات و کمک به جابجایی، پیوندهای جدید و قویتری ایجاد میکند.
زبان روسی
و ما تو را، ای زبان روسی، ای کلمه بزرگ روسی، حفظ خواهیم کرد.
ما تو را آزاد و پاک نگه خواهیم داشت،
و تو را به نوههایمان خواهیم سپرد،
رها از قید و بند برای همیشه!
– آنا آخماتووا[۴]
زبان روسی در قلب فرهنگ و جامعه روسیه قرار دارد و قرنهاست که به عنوان زبان دیپلماسی و تجارت در بسیاری از کشورهای اروپایی و آسیایی خدمت کرده است. روسکی میر از مطالعه زبان روسی در میان گویشوران بومی و غیربومی، چه در داخل و چه در خارج از کشور، حمایت میکند. این شامل تأمین مالی بورسیه تحصیلی در مورد ریشههای زبانی، مکانیک و کاربرد آن؛ ایجاد استانداردهای جدید برای آموزش زبان، تولید مواد آموزشی، و حمایت از دورههای زبان، مسابقات و سایر برنامههای آموزشی میشود.
فرهنگ و میراث روسیه
جامعه پویا و چندفرهنگی روسیه در عرصه هنری، موسیقیایی، ادبی و علمی کمکهای بسیاری به فرهنگ جهانی کرده است. روسیه در طول تاریخ غنی و متنوع خود، خانه هنرمندان، نویسندگان، آهنگسازان و نوازندگان بزرگی مانند روبلف و کاندینسکی، چایکوفسکی و شوستاکوویچ، پوشکین و سولژنیتسین بوده است و امروز این سنتهای غنی با نسل جدیدی از نویسندگان، هنرمندان و دانشگاهیان با استعداد که زبان و فرهنگ روسی را در سراسر جهان گسترش داده و متحد میکنند، ادامه مییابد. بنیاد روسکی میر با حمایت از برنامههای فرهنگی و حمایت از نمونههای زنده هنر و فرهنگ روسیه در سراسر جهان، فرهنگ روسیه را ترویج میدهد.
مردم روسیه
جهان روسیه چیزی فراتر از قلمرو فدراسیون روسیه و ۱۴۳ میلیون نفری است که در مرزهای آن زندگی میکنند. میلیونها روس تبار، گویشوران بومی روس، خانوادهها و فرزندان آنها که در سراسر جهان پراکنده شدهاند، بزرگترین جمعیت مهاجری را که جهان تاکنون شناخته است، تشکیل میدهند. روسکی میر از طریق برنامههای فرهنگی و اجتماعی، تبادلات و کمک به جابجایی، مهاجران روس را با سرزمین مادری خود دوباره پیوند میدهد. جهان روسیه همچنین شامل میلیونها نفر در سراسر جهان است که زبان روسی را به عنوان موضوع مطالعه خود انتخاب کردهاند، کسانی که برای روسیه و میراث فرهنگی غنی آن ارزش قائل شدهاند( www.ruskymir.ru)
فعالیتهای دیپلماتیک بنیاد جهانی روسکی میر (هلند-صربستان، آفریقا)
بنیاد روسکی میر یک پروژه فرهنگی بینالمللی را برای توسعه مراکز روسی با همکاری سازمانهای آموزشی در سراسر جهان انجام داده است. مراکز روسی این بنیاد با هدف ترویج زبان و فرهنگ روسی به عنوان عنصر حیاتی تمدن جهانی، حمایت از برنامههای مطالعات زبان روسی در خارج از کشور، توسعه گفتگوی بین فرهنگی و تقویت درک متقابل بین فرهنگها و ملتها ایجاد شدهاند که یکی از نمونه های آن در هلند و صربستان یا آفریقا است برای مثلا این بنیاد در صربستان جلسات و کارهای متعددی را در جهت ترویج زبان روسی انجام میدهد. در کانال تلگرام دفتر نمایندگی خانه زبان روسی[۵] گزارش شده است که ” معلمان زبان روسی صربی برای یک کنگره گرد هم آمدند. این گردهمایی بزرگ، جامعه معلمان کشورهای مختلف را متحد کرد. کنگره اسلاوشناسان مدتهاست که به یک سنت خوب تبدیل شده است؛ این شصت و دومین کنگره متوالی بود. افتتاحیه باشکوه این گردهمایی در دانشکده زبانشناسی دانشگاه بلگراد برگزار شد. رویداد اصلی، مراسم اهدای جوایز به چهرههای برجسته مطالعات اسلاو بود. آنها همچنین نامههای قدردانی از انجمن اسلاوشناسان صربستان را اهدا کردند. برنامه کنفرانس همچنین شامل سمیناری بود که معلمان بلگراد، نووی ساد، مسکو، سن پترزبورگ، صوفیه، پراگ، اسکوپیه و سایر شهرها را گرد هم آورد. این سمینار در محل خانه زبان روسی برگزار شد. این سمینار شامل سخنرانیها، کلاسهای کارشناسی ارشد و سایر رویدادها بود. در پایان رویدادها، شرکتکنندگان گواهینامه دریافت کردند” www.ruskimir,2024)).
در برخی از منابع گفته شده است که بنیاد روسکی میر یک ابتکار قدرت نرم روسیه است که با فرمان ولادیمیر پوتین در سال ۲۰۰۷، به عنوان یک سازمان دولتی با هدف ترویج زبان روسی و «تشکیل جهان روسی به عنوان یک پروژه جهانی» ایجاد شد و با کلیسای ارتدکس روسیه در ترویج ارزشهایی که سنت فرهنگی غرب را به چالش میکشند، همکاری میکند. این بنیاد از آژانسهای ترویج فرهنگ مشابه، مانند شورای بریتانیا و موسسه گوته[۶]، الگوبرداری شده است.نمونه فعالیت دیگر این مرکز در هلند است. در ۹ دسامبر ۲۰۰۸، توافقنامهای بین بنیاد روسکی میر و دانشگاه لیدن[۷] برای تأسیس یک مرکز در لیدن امضا شد. در ۲۹ ژوئن ۲۰۱۰، بنیاد روسکی میر یک مرکز روسی در دانشگاه گرونینگن[۸] افتتاح کرد. این اولین مرکز این بنیاد در هلند است. با وجود این واقعیت که شبکه مراکز روسی این بنیاد شامل بیش از ۵۰ مرکز در دهها کشور است، مرکز روسی در هلند از جایگاه ویژهای برخوردار شده است. برای اولین بار در تاریخ این بنیاد در همکاری با مؤسسات آموزشی، این مرکز در حال اجرای یک مدل بین رشتهای ویژه است. نماینده اروپایی بنیاد، کشیش اعظم آنتونی ایلین، گفته است: «مرکز روسیه در گرونینگن فقط یک مرکز زبان و فرهنگ روسی دیگر نیست. این یک مرکز میانرشتهای مطالعات روسیه است که به عنوان یک دپارتمان دانشگاهی دانشگاه گرونینگن شناخته خواهد شد و یک شورای دانشگاهی متشکل از متخصصان روسی و همچنین نمایندگان سایر دپارتمانها خواهد داشت. جایگاه یک دپارتمان دانشگاهی، فرصتی را برای دفاع از پایاننامهها، از جمله رسالههای دکترا، در مرکز روسیه فراهم میکند. این اولین باری است که ما این کار را انجام میدهیم. در آینده مراکز دیگری از این نوع، به ویژه در کشورهای اروپای غربی، افتتاح خواهند شد.» کشیش اعظم ایلین همچنین ذکر کرده است که منطقه گرونینگن، محل دفتر مرکزی گاسونیه[۹]، شریک کلیدی گازپروم[۱۰]، روابط نزدیکی با روسیه دارد. مارسل کرامر[۱۱]، رئیس شرکت گاسونیه (که حمایت مالی از ایجاد این مرکز را نیز بر عهده داشته است)، بیان کرده است که این شرکت به همراه مرکز روسیه به منطقه گرونینگن اجازه میدهد تا نقش مهمی در جشن سال روسیه در هلند که در سال ۲۰۱۳ برگزار میشود، ایفا کند. بر اساس اولویتهای روابط دوجانبه روسیه و هلند، مرکز گرونینگن این فرصت را خواهد داشت تا به یک موسسه منطقهای پیشرو در توسعه پروژههای نوآوری مشترک تبدیل شود. این دانشگاه تجربه زیادی در انجام تحقیقات مشترک روسیه و هلند دارد و همچنین دارای یک مدرسه زبانها و فرهنگ اسلاوی است. واسیلی ایستراتوف[۱۲]، معاون مدیر اجرایی بنیاد روسکی میر، نیز بیان داشته است که دانشگاه گرونینگن پیشینه و سنت خوبی در مطالعه روسیه و زبان روسی دارد. بنیاد روسکی میر در طول سه سال اول فعالیت خود، مراکز روسی را در اروپا، آمریکا و آسیا افتتاح کرده است. این امکانات فرهنگی و آموزشی منحصر به فرد با هدف ترویج تاریخ و فرهنگ زبان روسی و ترویج مطالعه زبان روسی ایجاد شدهاند. این مراکز تمام شرایط لازم برای مطالعه زبان روسی و آشنایی با فرهنگ روسی را دارند(www ,Dutch culture ,com).
نمونه دیگر فعالیت این بنیاد در آفریقا است. روند سیاست خارجی روسیه، در توجه به آفریقا نشان از آن دارد که مسکو با جدیت به سوی گسترش روابط همه جانبه با کشورهای آفریقایی و نفوذ بیش از پیش در این قاره تلاش میکند. روسیه در سالهای اخیر، از نقش فعالان غیردولتی و رجوع روز افزون به قدرت نرم به عنوان ابزاری برای کسب نفوذ بیشتر استفاده میکند بنابراین؛ در حال حاضر، تعبیر «جهان روسی » دربرگیرنده زبان ، فرهنگ ، تاریخ ، میراث مشترک، روابط بنیاد روسکی میر، ابزارهای قدرت نرم روسیه در حوزه آفریقا ظهور و بروز تحولات جدید در عرصه بین الملل در دهههای اخیر، موجب توجه به افزایش نفوذ قدرت نرم در روند سیاست خارجی کشورها برای کسب منافع ملّی گردیده است(وزین، ۱۳۹۸: ۵۶-۵۸) فعالیتهای این بنیاد در حوزه کشورهای آفریقایی در راستای سیاست خارجی روسیه و استفاده از نفوذ قدرت نرم میباشد. در ایران نیز این مرکز در جهت گسترش مطالعات در زمینه فرهنگ و ادبیات روسی، ایجاد ارتباطات، تسهیل روابط در حوزههای زبان و ادبیات و فرهنگ روسی و سایر زمینههای مورد علاقه اعم از مدیریت، اقتصاد و هنر در بهار سال ۱۳۹۶ در دانشکده زبانها و ادبیات خارجی دانشگاه تهران افتتاح شد(معاونت بین الملل دانشگاه تهران)
رسالت روسکی میر در سیاست خارجی روسیه
بنیاد روسکی میر به عنوان بازوی فرهنگی و دیپلماتیک روسیه، نقش بسزایی در ترویج زبان و فرهنگ روسی در سطح جهانی ایفا میکند. این بنیاد با تأکید بر مفاهیمی چون صلح، گفتوگوی بینفرهنگی و اتحاد جوامع روسزبان، توانسته است از طریق برنامههای آموزشی، فرهنگی و علمی، جایگاه زبان روسی را به عنوان یکی از زبانهای کلیدی در عرصه بینالمللی تقویت کند. فعالیتهای این بنیاد در کشورهایی مانند هلند و صربستان، آفریقا، ایران و … با ایجاد مراکز روسی و برگزاری رویدادهای علمی-فرهنگی، گواهی بر موفقیت آن در گسترش نفوذ نرم روسیه است. همچنین، توجه ویژه به قاره آفریقا نشاندهنده رویکرد استراتژیک مسکو در بهرهگیری از ابزارهای فرهنگی برای تحکیم روابط بینالمللی است. در نهایت، میتوان گفت بنیاد روسکی میر نهتنها در حفظ هویت فرهنگی روسیه و پیوند آن با جامعه جهانی مؤثر بوده، بلکه به عنوان پل ارتباطی میان روسیه و دیگر کشورها، نقش دیپلماتیک خود را بهخوبی ایفا کرده است. در دنیایی که قدرت نرم روزبهروز اهمیت بیشتری مییابد، چنین نهادهایی میتوانند زمینهساز تعاملات پایدار و تقویت همکاریهای بینالمللی باشند.
منابع:
وزین، علیرضا(۱۳۹۸). جشم انداز قدرت نرم روسیه در آفریقا، مجله مطالعات روابط فرهنگی بین الملل، سال پنجم، شماه ۱۱، صص۵۵-۷۸٫
معاونت بین الملل دانشگاه تهران، قابل دسترسی است در https://international.ut.ac.ir/fa/page/5320/%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%AF-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%B1
www ,Dutch culture.nl , its avilable at: https://dutchculture.nl/en/location/russkiy-mir-foundation (last seen: 2025)
www.ruskymir.ru, , its avilable at https://russkiymir.ru/en/fund/index.php (last seen: 2025)
www.ruskymir.ru(2024) , its avilable at: https://russkiymir.ru/en/news/321797/
[۱] Russkiy Mir
[۲] Vyacheslav Nikonov
[۳] Dmitry Kozak
[۴] Anna Akhmatova
[۵] Rossotrudnichestvo
[۶] Goethe
[۷] Leiden
[۸] Groningen
[۹] Gasunie
[۱۰] Gazprom
[۱۱] Marcel Kramer
[۱۲] Vasily Istratov
