مسیر هند به سوی حاکمیت انرژی خورشیدی در سال ۲۰۲۶

#اختصاصی

نویسنده: پریسا احتشام نیا، دانشجو دکتری مطالعات شبه قاره هند

بخش انرژی‌های تجدیدپذیر در هند، به عنوان سنگ‌بنای تعهد این کشور به توسعه پایدار، وظیفه بهره‌برداری از منابع انرژی پاک را بر عهده دارد؛ منابعی که بدون تولید آلاینده‌های مخرب ناشی از احتراق سوخت‌های فسیلی، برق تولید می‌کنند. هند با تسریع در پذیرش انرژی‌های تجدیدپذیر، درصدد کاهش چشمگیر انتشار کربن و در نتیجه مشارکت در تلاش‌های جهانی برای مبارزه با تغییرات اقلیمی و حفظ سلامت محیط زیست است. برخلاف منابع سنتی و محدود، منابع تجدیدپذیر در سراسر جغرافیای متنوع هند فراوان هستند؛ از مناطق غنی از تابش خورشیدی در ایالت راجستان گرفته تا مناطق ساحلی غنی از باد در ایالت های گجرات و تامیل نادو، که همگی پایداری سیستم را در برابر اتمام منابع تضمین می‌کنند.

این بخش که توسط چارچوب‌های سیاستی قدرتمندی نظیر مأموریت ملی استفاده از انرژی خورشیدی و هدف دولت هند برای دستیابی به ۵۰۰ گیگاوات ظرفیت مبتنی بر سوخت‌های غیرفسیلی[۱] تا سال ۲۰۳۰ حمایت می‌شود، ابزاری حیاتی برای تقویت امنیت انرژی، پیشرفت اقتصادی و توسعه پایدار محسوب می‌گردد. بر اساس بند ۵.۲ مقررات کمیسیون تنظیم مقررات برق مرکزی مصوب ۲۰۱۰، وضعیت الزام به بهره‌برداری[۲] به نیروگاه‌های خورشیدی و بادی اعطا شده است. علاوه بر این، قوانین ترویج تولید برق از نیروگاه‌های با وضعیت بهره‌برداری اجباری مصوب ۲۰۲۱، این وضعیت را به نیروگاه‌های بادی، خورشیدی، ترکیبی (بادی- خورشیدی) یا برق‌آبی (در موارد مازاد آب منجر به تخلیه سد) تسری داده است.

با حمایت مشوق‌های مختلف در سطوح مرکزی و ایالتی و بهبود شاخص‌های اقتصادی، بخش انرژی‌های تجدیدپذیر از منظر سرمایه‌گذاران به حوزه‌ای جذاب تبدیل شده است. در حال حاضر، بازار انرژی‌های تجدیدپذیر هند تحت پیشگامی بخش‌های خورشیدی و بادی قرار دارد که مسیر رشد قابل‌توجهی را در پیش گرفته‌اند. طی سال‌های مالی ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۴، هند حدود ۷۱ گیگاوات به ظرفیت‌های انرژی تجدیدپذیر خود (شامل نیروگاه‌های برق‌آبی بزرگ) افزود. ظرفیت نصب‌شده انرژی‌های تجدیدپذیر (شامل برق‌آبی بزرگ) از ۱۱۴ گیگاوات در سال مالی ۲۰۱۸ به ۲۲۰ گیگاوات در سال مالی ۲۰۲۵ رسیده است که نشان‌دهنده نرخ رشد مرکب سالانه[۳]۹.۸۱ درصد است. در این بازه زمانی، بخش خورشیدی از طریق پروژه‌های خورشیدی پشت‌بامی[۴] و با افزودن حدود ۸۴ گیگاوات ظرفیت، پیشتاز توسعه بوده و پس از آن، بخش بادی با حدود ۱۶ گیگاوات در رتبه دوم قرار گرفته است. سایر منابع انرژی تجدیدپذیر نیز در همین دوره، حدود ۴ گیگاوات به ظرفیت کل افزوده‌اند.

می توان ادعا کرد که هند در آستانه یک تحول بنیادین در چشم‌انداز انرژی خود قرار دارد. در حالی که این کشور برای دستیابی به اهداف بلندمدت کربن‌صفر و پوشش گسترده انرژی تجدیدپذیر با سرعت در حال توسعه زیرساخت‌های خورشیدی است، نیاز مبرمی به گذار از توسعه سریع به صنعتی‌سازی بومی احساس می‌شود. سیاست جدید معرفی‌شده در ژوئن ۲۰۲۶، مبنی بر لزوم استفاده از تولیدات بومی[۵]، نقطه عطفی در سیاست‌گذاری هند است. این اقدام نشان‌دهنده تغییر سیاست های دولت از تمرکز صرف بر نصب ظرفیت‌های عظیم به سمت ایجاد یک اکوسیستم تولیدی پایدار و خودکفا است تا امنیت انرژی کشور تنها به حجم نصب وابسته نباشد.

این سیاست جدید، بازتاب مستقیم و عملیاتی از تفکر هندِ خوداتکا[۶] است. سال‌هاست که هند در مسیر گذار انرژی، با یک پارادوکس استراتژیک روبرو بوده است: وابستگی شدید به واردات تجهیزات خورشیدی، به‌ویژه از چین، برای تامین نیازهای زیرساختی خود. این وابستگی نه تنها ریسک‌های ژئوپلیتیک و آسیب‌پذیری در زنجیره تأمین را افزایش می‌دهد، بلکه بخش بزرگی از سرمایه‌گذاری‌های دولتی را به خارج از مرزهای کشور هدایت می‌کند. لذا، الزام به استفاده از فناوری‌های تولید شده در داخل، فراتر از یک تصمیم اقتصادی، یک ضرورت امنیتی برای تضمین استقلال استراتژیک هند در برابر نوسانات بازارهای جهانی و تنش‌های بین‌المللی است.

ترکیب سه ابزار کلیدی، یعنی پشتیبانی از اقدامات تشویقی مرتبط با تولید[۷] ، فهرست تأییدشدۀ مدل‌ها و تولیدکنندگان[۸] و عوارض گمرکی پایه[۹] قابلیت‌های داخلی قوی در تولید ماژول‌ها ایجاد کرده است و با معرفی لیست جدید[۱۰] با سرعت در حال پیشرفت به سمت خوداتکایی در سلول‌های خورشیدی و کنترل دقیق‌تر بر ورود تجهیزات به بازار خواهد داشت. این لیست تنها یک ابزار فنی برای تأیید استانداردهای کیفیت نیست، بلکه یک فیلتر استراتژیک برای تنظیم بازار است. از طریق این مکانیزم، تنها تولیدکنندگانی اجازه حضور در پروژه‌های تحت حمایت دولت یا پروژه‌های بزرگ مقیاس را خواهند داشت که مطابق با معیارهای محتوای بومی تعریف شده‌اند. این فرآیند باعث می‌شود که کیفیت محصول و میزان مشارکت صنعت داخلی به صورت همزمان و در بستری شفاف نظارت شود.

با وجود چشم‌انداز روشن، مسیر رسیدن به این هدف با چالش‌های ساختاری جدی روبروست. در حال حاضر، شکاف عمیقی میان ظرفیت تولید فعلی پنل‌ها در هند و تقاضای انفجاری بازار برای پروژه‌های خورشیدی وجود دارد. یکی از بحرانی‌ترین محدودیت‌ها، نبود زنجیره تأمین کامل در بخش مواد اولیه، به‌ویژه تولید ویفر[۱۱] و شمش[۱۲] است که همچنان در تسلط تولیدکنندگان خارجی است. این موضوع می‌تواند منجر به افزایش هزینه‌های سرمایه‌ای برای توسعه‌دهندگان شود، چرا که محصولات بومی ممکن است در کوتاه‌مدت از نظر قیمت با محصولات وارداتی رقابتی نباشند. این افزایش هزینه می‌تواند سرعت اجرای پروژه‌ها را کند کرده و توازن مالی پروژه‌های خورشیدی را تحت تأثیر قرار دهد.

برای موفقیت این سیاست، دولت رویکردی مبتنی بر اجرای مرحله‌بندی شده[۱۳] اتخاذ کرده است تا بازار فرصت سازگاری با قیمت‌های جدید را داشته باشد. همچنین، در مورد محموله‌هایی که در مسیر حمل هستند یا قراردادهای امضا شده، انعطاف قانونی و معافیت‌های موقت در نظر گرفته شده است تا از شوک‌های ناگهانی به جریان نقدینگی صنعت جلوگیری شود. به نظر می‌رسد دولت هند می داند که ایجاد مشوق‌های مالی برای تولید مواد اولیه پایه، کلید اصلی عبور از این مرحله انتقالی است.

سیاست الزام ظرفیت داخلی[۱۴] در سال ۲۰۲۶، چالشی جسورانه برای بازتعریف جایگاه هند در زنجیره ارزش جهانی انرژی است. اگرچه این حرکت با چالش‌هایی نظیر افزایش هزینه‌های کوتاه‌مدت و کمبود مواد اولیه روبروست، اما تنها راه میان‌بر برای دستیابی به حاکمیت انرژی است. موفقیت هند در ایجاد توازن میان استقلال تولیدی و پایداری مالی پروژه‌ها، تعیین‌کننده جایگاه این کشور به عنوان یک ابرقدرت انرژی در قرن بیست و یکم خواهد بود.

منابع

Factsheet Details: India’s Renewable Revolution: Building Clean Power, Made in India. PIB. (2017). Pib.Gov.In. https://www.pib.gov.in/factsheetdetails.aspx?id=149232&reg=48&lang=2

KhareSaxena, A., Saxena, S., & Sudhakar, K. (2020). Solar energy policy of India: An overview [Review of Solar energy policy of India: An overview]. CSEE Journal of Power and Energy Systems, 10(6). https://doi.org/10.17775/cseejpes.2020.03080

Pearce, F. (2026). A First Among Major Nations, India Is Industrializing With Solar. Yale E360.

https://e360.yale.edu/features/india-solar

PM Surya Ghar Muft Bijli Yojana – Solar Rooftops for Households Program. (2026). World

Bank. https://projects.worldbank.org/en/projects-operations/project-detail/p508489

[۱] Non-fossil fuel-based capacity

[۲] Must-run status اصطلاحی فنی در شبکه برق که یعنی نیروگاه نباید به دلیل مدیریت شبکه خاموش شود :

[۳] CAGR: Compound Annual Growth Rate

[۴] Rooftop Solar

[۵] DCR: Domestic Content Requirement

[۶] Atmanirbhar Bharat

[۷] PLI

[۸] ALMM: Approved List of Models and Manufacturers

[۹] BCD

[۱۰] List-II

[۱۱] Wafer: یک برش نازک از یک نیم‌رسانا که در ساخت تراشه‌های الکترونیکی و در فتوولتائیک برای ساخت سلول‌های خورشیدی کاربرد دارد

[۱۲] Ingot قطعه ‏فلز ریخته‏‌گری با ابعاد معین

[۱۳] Phased Implementation

[۱۴] Domestic Content Requirement