مهاجرت فصلی در قزاقستان: پلی به سوی تاب‌آوری اقتصادی

#اختصاصی

به قلم: فاطمه سعادت، دانشجو ارشد مطالعات منطقه ای قفقاز و آسیای مرکزی دانشگاه تهران

در دنیای امروز که ارتباطات جهانی بیش از پیش تقویت شده است و مهاجرت به عنوان یک پدیده پیچیده و چندبعدی ظاهر شده که جوامع، فرهنگ‌ها و اقتصاد جهانی را به طور عمیق تحت تأثیر قرار می‌دهد. این جابه‌جایی‌های انسانی، اغلب ناشی از عوامل متنوعی همچون جستجوی فرصت‌های شغلی بهتر، فرار از ناامنی‌های سیاسی و اجتماعی و یا پاسخ به تغییرات زیست‌محیطی است. با وجود چالش‌های بالقوه‌ای که مهاجرت می‌تواند به همراه داشته باشد، این پدیده می‌تواند به تبادل فرهنگی و ایده‌ها کمک کند، پویایی اقتصادی را افزایش دهد و تنوع اجتماعی را تقویت نماید.

قزاقستان، به عنوان نهمین کشور بزرگ جهان از نظر مساحت، با جمعیتی نسبتاً محدود (حدود ۲۱ میلیون نفر) مواجه است، در حالی که منابع طبیعی غنی این کشور، ظرفیت اقتصادی قابل توجهی را فراهم می‌آورد. با این حال، بازار کار قزاقستان با کمبودهای ساختاری روبرو است که عمدتاً ناشی از مهاجرت خروجی نیروی کار ماهر، کمبود متخصصان و ناهماهنگی میان نظام آموزشی و نیازهای واقعی بازار است. این عوامل، نیاز قزاقستان به نیروی کار مهاجر را تشدید کرده است.

به عنوان نمونه، طبق اظهارات اولژاس بکتنوف، نخست وزیر قزاقستان، تنها در بخش ساخت‌وساز، قزاقستان در سال ۲۰۲۴ با کمبود حدود ۱۱۱ هزار موقعیت شغلی خالی مواجه بود. همچنین بنا به گفته بکتنوف پیش‌بینی می‌شود این رقم تا سال ۲۰۳۰ دو برابر شود و به بیش از ۲۰۰ هزار کارگر برسد. (Pokidaev, 2024)

عمده مهاجران ورودی به قزاقستان از کشورهای همسایه و منطقه آسیای مرکزی هستند که این امر به دلیل ثبات سیاسی، رشد اقتصادی پایدار، اشتراکات تاریخی و نزدیکی جغرافیایی تسهیل می‌شود. همچنین با وجود جنگ اوکراین، تحریم‌های بین المللی روسیه، بحران‌های زیست محیطی، مباحث مربوط به جاده ابریشم و کمک‌های زیرساختی چین در حوزه آسیای مرکزی مسئله مهاجرت در منطقه و در قزاقستان می‌تواند ابعاد گسترده‌تری را در سال‌های پیش رو به خود بگیرد.

به طور کلی، در قزاقستان، انواع مختلفی از نیروی کار مهاجر وجود دارد. از جمله نیروی کار ماهر، نیمه‌ماهر و کم‌مهارت، و همچنین نیروی کار قانونی، غیرقانونی و فصلی. تمرکز اصلی این نوشته بر نیروی کار مهاجر فصلی آسیای مرکزی می‌باشد و سعی بر آن است به بررسی تأثیر این نوع نیروی کار بر تاب‌آوری اقتصادی قزاقستان بپردازیم.

نیروی کار فصلی به گروهی از کارگران اشاره دارد که به صورت موقت و در بازه‌های زمانی مشخص اغلب همگام با چرخه‌های فصلی یا تقاضاهای دوره‌ای در بخش‌هایی مانند کشاورزی، گردشگری، ساخت‌وساز و خرده‌فروشی فعالیت می‌کنند. این نیروی کار معمولاً با قراردادهای کوتاه‌مدت یا غیررسمی مشخص می‌شود و می‌تواند شامل مهاجران داخلی یا بین‌المللی باشد که برای پاسخگویی به نیازهای بازار کار به مناطق خاصی جابه‌جا می‌شوند.

نیروی کار مهاجر فصلی در قزاقستان عمدتاً از کشورهای آسیای مرکزی تأمین می‌شود، جایی که نزدیکی جغرافیایی، تحرک را تسهیل می‌کند. نیروی کار محلی اغلب تمایل به مشاغل پایدارتر با شرایط کاری مطلوب‌تر دارد، بنابراین مهاجران در ابتدا به مشاغلی روی می‌آورند که کمتر مورد توجه بومیان است که مشاغل فصلی یک از این موارد است.

این مشاغل در قزاقستان، مانند ساخت‌وساز و کشاورزی، معمولاً دوره‌های مهاجرتی بین دو تا هشت ماه را شامل می‌شوند که طول آن به مدت پروژه‌های عمرانی یا زمان برداشت محصولات بستگی دارد. فعالیت‌های ساخت‌وساز عمدتاً در فصول بهار و تابستان متمرکز است، در حالی که برداشت محصولات کشاورزی از پاییز آغاز می‌شود. در ماه‌های زمستان، کارگران مهاجر اغلب به کشورهای مبدأ بازمی‌گردند یا فعالیت‌های محدودتری انجام می‌دهند.

بسیاری از صنایع قزاقستان، به‌ویژه در مناطق روستایی، بدون حضور این کارگران مهاجر فصلی قادر به ادامه فعالیت نیستند. این مهاجران با فعالیت در مشاغل فصلی، چرخه تولید در بخش‌های کلیدی مانند کشاورزی و پروژه‌های عمرانی را به حرکت درمی‌آورند. در واقع این امر کمبود نیروی کار را بدون هزینه ساکنان دائمی جبران می‌کند. علاوه بر این، حواله‌های ارزی ارسالی توسط این مهاجران به کشورهای مبدأ، روابط میان اقتصادهای منطقه را تثبیت می‌کند و به طور غیرمستقیم روابط تجاری قزاقستان را تقویت می‌نماید.

به علاوه، نیروی کار مهاجر فصلی به تنوع‌بخشی اقتصادی قزاقستان کمک می‌کند و تا حدی وابستگی به نفت که حدود ۲۰ درصد از تولید ناخالص داخلی (GDP) را تشکیل می‌دهد، را کاهش می‌دهد. همچنین، استراتژی‌های ملی مانند «قزاقستان ۲۰۵۰» بر تنوع‌سازی تأکید دارند و مهاجرت فصلی می‌تواند بخشی از این فرآیند باشد، به ویژه در بخش کشاورزی که تنها ۳۰ درصد از زمین‌های قابل کشت بهره‌برداری می‌شوند.

باید در نظر داشت که برخی از این کارگران مهاجر فصلی در وضعیت غیرقانونی به سر می‌برند و به دلیل شرایط خود حاضر به پذیرش دستمزدهای پایین‌تر هستند. به همین دلیل دستمزد پایین کارگران مهاجر هزینه‌های تولید را کاهش می‌دهد و در نتیجه این عامل می‌تواند رقابت‌پذیری بنگاه‌های اقتصادی در بازارهای داخلی و بین‌المللی را افزایش می‌دهد.

با این حال، مهاجران غیرقانونی فصلی می‌توانند چالش‌هایی نیز برای اقتصاد قزاقستان ایجاد کنند. افزایش ناگهانی جمعیت در برخی مناطق ممکن است فشار بر زیرساخت‌ها را تشدید کند و خدمات عمومی را تحت تأثیر قرار دهد. علاوه بر این، عدم پرداخت مالیات توسط این افراد و فقدان مزایای شغلی مانند بیمه، مرخصی و امکانات اسکان می‌تواند هزینه‌های پنهانی برای ساختار اقتصادی قزاقستان ایجاد کند و مزایای حاصل از مهاجرت فصلی را کم‌رنگ‌تر نماید.

در نهایت، در شرایطی که اقتصاد قزاقستان با کمبود نیروی کار ساختاری مواجه است، حضور نیروی کار مهاجر فصلی می‌تواند از اختلال در زنجیره‌های تولید جلوگیری کند. همچنین این نیروی کار با متنوع کردن اقتصاد قزاقستان می‌توانند تاحدی تاثیر نوسانات قیمت نفت بر اقتصاد قزاقستان کنترل کنند. با این وجود، وابستگی بیش از حد به این نیروی کار ممکن است انگیزه‌های سرمایه‌گذاری در فناوری و افزایش بهره‌وری را کاهش دهد و اقتصاد قزاقستان را در بلندمدت آسیب‌پذیر سازد. بنابراین، سیاست‌گذاری‌های هوشمندانه برای مدیریت مهاجرت فصلی تا حدی می‌تواند تاب‌آوری پایدار اقتصاد قزاقستان را تضمین کند.

منبع

Pokidaev, D. (2024, December 11). Kazakhstan faces doubling of construction industry labor shortage by 2030. The Times of Central Asia. https://timesca.com/kazakhstan-faces-doubling-of-construction-industry-labor-shortage-by-2030/