#اختصاصی
نویسنده: شهاب دلیلی، دکتری علوم سیاسی و پژوهشگر ارشد
مقدمه
نهمین دوره مجلس ملی ارمنستان در ۷ ژوئن ۲۰۲۶ برگزار میشود. حزب پیمان مدنی به عنوان حزب مستقر در قدرت به رهبری نیکول پاشینیان، علیرغم بحران سیاسی ناشی از جنگ قرهباغ، جنگ با آذربایجان و دیگر تحولات منطقهای، طبق نتایج نظرسنجیها همچنان بیشترین شانس پیروزی را دارد. پاشینیان و نیروهای هوادار او پس از دو انتخابات زودهنگام در ۲۰۱۸ و ۲۰۲۱، همچنان تلاش دارند در ژوئن ۲۰۲۶ پیروز انتخابات شده، اکثریت پارلمان را حفظ کرده و دولت تشکیل دهند.
در یک دهه گذشته (۲۰۱۶ ـ ۲۰۲۶) رقابتهای سیاسی در ارمنستان حول سه انتخابات مهم در ۲۰۱۷، ۲۰۱۸ و ۲۰۲۱ معنا پیدا کرد. به طوری که سیاست ارمنستان به سه دوره متفاوت پایان نظام قدیمی (۲۰۱۷)، انقلاب مخملی (۲۰۱۸) و بازیابی سیاسی پس از جنگ قره باغ (۲۰۲۱) تقسیم میشود. انتخابات ۲۰۲۶ حلقه چهارم از این زنجیره است.
- انتخابات ۲۰۱۷؛ پس از اصلاح قانون اساسی و تبدیل نظام نیمه ریاستی به نظام پارلمانی، در سال ۲۰۱۵، در آوریل ۲۰۱۷ اولین انتخابات پارلمانی در این کشور برگزار شد و حزب جمهوریخواه ارمنستان (Republican Party of Armenia) که عملا نیروهای نزدیک به سرژ سارگسیان بودند، توانستند در قدرت بمانند و جایگاه خود را حفظ کنند (۵۸ کرسی از ۱۰۵ کرسی). منتقدان در آن زمان معتقد بودند که تغییر نظام انتخاباتی (از نیمه ریاستی به پارلمانی) نیز راهی برای حفظ نفوذ سارگسیان بوده است.
- انتخابات ۲۰۱۸؛ در بهار ۲۰۱۸، اعتراضات موسوم به انقلاب مخملی در ارمنستان باعث استعفای سرکیسیان و برگزاری انتخابات زودهنگام در دسامبر ۲۰۱۸ شد. انتخاباتی که در آن ائتلاف «قدم من» (My Step) به رهبری پاشینیان پیروز شد و در مقابل حزب جمهوریخواه که سالها حزب مستقر در قدرت بود، حتی نتوانست حد نصاب ورود به پارلمان را به دست آورد.
- انتخابات ۲۰۲۱؛ پس از جنگ ۲۰۲۰ قرهباغ، مخالفان پاشینیان به خیابان آمدند و او را عامل شکست ارمنستان معرفی کردند. تنش میان ارتش و دولت بالا گرفت. اما با درایت پاشینیان، دولت اعلام انتخابات زودهنگام در ژوئن ۲۰۲۱ کرد. در این انتخابات پاشینیان با حزب «پیمان مدنی» در برابر ائتلافی از مخالفان به رهبری روبرت کوچاریان قرار گرفت. حزب پاشینیان با ۵۴% آراء اکثریت خود در پارلمان را حفظ کرد، و ائتلاف کوچاریان در مقام رهبر اپوزیسیون در جایگاه دوم قرار گرفت.
به این ترتیب پاشینیان در انتخابات ۲۰۱۸ گام او را با پیروزی برداشت؛ در گام بعدی در ۲۰۲۱ جایگاه خود را تثبیت کرد، و امروز در انتخابات ۲۰۲۶ به دنبال استمرار حضور در اکثریت پارلمان است. او که در ۲۰۱۸ به عنوان جریان اپوزیسیون با ائتلاف «قدم من» وارد رقابتهای انتخاباتی شده بود، در انتخابات ۲۰۲۶ با ائتلافی از نیروهای اپوزیسیون روبرو است.
نظام انتخاباتی و نظام حزبی ارمنستان زمین بازی مناسبی برای پیروزی دوباره پاشینیان و حزب او در انتخابات ۲۰۲۶ فراهم کرده است. کمپین انتخاباتی پاشینیان به خوبی بازی انتخاباتی در ۲۰۱۸ و ۲۰۲۱ را پیش برده و با توجه به دو قطبی ایجاد شده در انتخابات ۲۰۲۶، احتمال بالایی دارد که در این انتخابات نیز پیروز شود و اکثریت پارلمان را حفظ کند.
اصلاح قانون و تغییر نظام انتخاباتی ارمنستان
با تغییر قانون اساسی در سال ۲۰۱۵ و تغییر نظام سیاسی از نیمه ریاستی به پارلمانی، نظام انتخابات ارمنستان نیز در ۲۰۱۶ به نظام تناسبی تبدیل شد؛ طبق قانون احزاب با فهرست بسته وارد انتخابات شده و رای دهندگان به احزاب رای میدهند. این اصلاحات به منظور شنیدن صدای اقلیت و اکثریت جامعه اعمال شد تا هر حزب به نسبتی رای به دست آورده در انتخابات صاحب بخشی از کرسیهای پارلمان شود. به این ترتیب نفوذ شبکههای محلی و الیگارشی در قدرت در قانون جدید تحدید شد. سیستم رای گیری منطقهای حذف و نظام انتخاباتی تناسبی با فهرست بسته حزبی جایگزین شد تا نفوذ نامزدهای محلی و خرید و فروش رای تا حد امکان کاسته شود.
در اصلاح قانون انتخابات در سال ۲۰۲۱، رای دهی رای دهندگان به افراد به طور کامل از نظام انتخاباتی حذف و رای دهندگان صرفا به فهرست بسته احزاب رای دادند. مضاف بر این که قانون انتخابات به منظور حمایت و شنیده شدن صدای احزاب کوچک، آستانه ورود به پارلمان را کاهش داد. البته همزمان آستانه لازم برای ورود ائتلافهای انتخابات را افزایش داد تا جلوی رسیدن ائتلافهای مصنوعی به کرسیهای پارلمانی گرفته شد. به این ترتیب که در قانون جدید آستانه ورود به پارلمان برای حزب منفرد ۴% و برای ائتلافهای دو یا سه حزبی ۸% و برای ائتلافهای بزرگ ۱۰% است. در نتیجه ۱۰۱ کرسی پایه پارلمان به نسبت آراء هر حزب تعیین تکلیف میشود. اما طبق اصلاح قانون انتخابات اگر تنها دو حزب وارد پارلمان شوند (مثل انتخابات ۲۰۲۱)، قانونگذار تلاش میکند شرایط حضور حزب سوم را نیز فراهم کند تا از بروز بنبست سیاسی در تصمیمگیری جلوگیری کند؛ مضاف بر این که صدای احزاب اقلیتی که در انتخابات رای کمی به دست آوردهاند نیز شنیده شود. به این ترتیب تعداد ۱۰۱ کرسی پایه پارلمان (به غیر از ۴ کرسی برای اقلیتهای روس، کرد، آشوری و…) در دورههایی افزایش مییابد. افزایش تعداد کرسیهای پایه به مجموع آراء حزب اول بستگی دارد. به این ترتیب که اگر حزب یا ائتلافی بسته به تعداد مجموع آراء به دست آورده، بیش از دو سوم از مجموع کرسیهای پارلمان (۱۰۱) را کسب کند، طبق قانون انتخابات ارمنستان کرسیهای اضافه (leveling seats) به مجلس اضافه میشود تا اپوزیسیون حداقل یک سوم کرسیها را داشته باشد. این مکانیسم برای تعادل بیشتر بین اکثریت و اقلیت و جلوگیری از تک صدایی در پارلمان در نظر گرفته شده است. مثلا در انتخابات ۲۰۱۸، ائتلاف «قدم من» ۷۰٫۴% آرا را کسب کرد. طبق قانون برای جلوگیری از اینکه یک حزب بیش از حد غالب شود، چند کرسی (۲۷ کرسی اضافی) به مجلس اضافه شد. در نتیجه مجموع کرسیها به ۱۳۲ کرسی رسید (۸۸ کرسی برای ائتلاف قدم من). در انتخابات ۲۰۲۱ نیز حزب پیمان مدنی (پاشینیان) ۵۳٫۹۵% آرا و به همان نسبت ۷۱ کرسی پایه به دست آورد. این تعداد فاصله اندکی با دو سوم مجموع ۱۰۱ کرسی داشت، در نتیجه در ۲۰۲۱ تنها ۲ کرسی به پارلمان اضافه شد و مجموع کرسیها ۱۰۷ کرسی شد (۱۰۱ پایه + ۴ اقلیت + ۲ اضافی). به این ترتیب تعداد پارلمان ارمنستان در ۲۰۱۸، ۱۳۲ کرسی و در ۲۰۲۱، ۱۰۷ کرسی داشته و علت آن کاهش رای پاشینیان در ۲۰۲۱ بوده است. پاشینیان در حالی در انتخابات ۲۰۲۶ با احزاب اپوزیسیون رقابت میکند که نرخ رای او در انتخابات گذشته کاهش داشته است. از سوی دیگر باید در نظر داشت که کاهش رای پاشینیان به نحوه حضور کمپین او در انتخابات ارتباط دارد. او در ۲۰۱۸ با یک ائتلاف از احزاب اپوزسیون (ائتلاف قدم من) در انتخابات شرکت کرد در حالی که در ۲۰۲۱ با حزب خود (پیمان مدنی) پیروز ای انتخابات شد. با تمام این اوصاف پاشینیان با دو تجربه متفاوت اما موفق توانسته انتخابات ۲۰۱۸ و ۲۰۲۱ را پشت سر بگذارد و حالا وارد رقابتهای انتخاباتی ۲۰۲۶ شود.
انتخابات ۲۰۲۶ و نظام حزبی ارمنستان
طبق تقسیم بندی جیوانی سارتوری نظام حزبی ارمنستان به دو دوره پیش و پس از ۲۰۱۸ تقسیم میشود. پیش از ۲۰۱۸ نظام تک حزبی مسلط (سلطه انحصاری حزب جمهوریخواه ارمنستان) و پس از ۲۰۱۸ چند حزبی با تفاوتهای ایدئولوژیک حاکم شد. برخی از منتقدان پاشینیان معتقدند که در سالهای پس از جنگ ۲۰۲۰ قرهباغ ارمنستان مجدد شاهد نظام تک حزبی مسلط (حزب پیمان مدنی پاشینیان) است. اما رقابتهای انتخاباتی ۲۰۲۱ نشان میدهد که ارمنستان پس از جنگ قرهباغ، وارد دوره رقابت دو حزب بزرگ شده که در یک سو حزب پیمان مدنی ره رهبری پاشینیان و در سوی دیگر اردوگاه مخالفان پاشینیان (پاشینیان) ایستاده است. دو حزبی که تفاوت بارزی در سیاست داخلی و خارجی دارند. پاشینیان در سیاست داخلی اصلاحطلب، ضد فساد و حامی اصلاحات نهادی است و در سیاست خارجی به دنبال تنوع بخشی به همکاریهای خارجی، گسترش همکاری با اتحادیه اروپا و در مقایسه با دولتهای قبلی وابستگی کمتری به مسکو دارد. در مقابل جریان اپوزیسیون اغلب ملیگرا، خواهان روابط نزدیکتر با روسیه و اساسا سیاستمداران ماقبل انقلاب ۲۰۱۸ هستند. این الگو در رقابتهای انتخاباتی ۷ ژوئن ۲۰۲۶ نیز دیده میشود. در این انتخابات حزب پیمان مدنی در جایگاه حزب مستقر ایستاده و در مقابل ائتلافی از احزاب اپوزیسیون (ائتلاف ارمنستان به رهبری روبرت کوچاریان) قرار دارند. پاشینیان و حزب پیمان مدنی خواهان ادامه روند صلح با آذربایجان، گسترش روابط با اروپا و کاهش وابستگی به روسیه است اما کوچاریان (رئیس جمهور سابق) و ائتلاف ارمنستان، با متهم کردن پاشینیان در مسئله قرهباغ و عقبنشینی بیش از حد، خواهان روابط راهبری با روسیه و تقویت ارتش هستند. بر همین اساس پایگاه رای پاشینیان و حزب پیمان مدنی بیشتر در میان جوانان، طبقه متوسط شهری، رأیدهندگان اصلاحطلب و بخشهایی از جامعه که طرفدار اروپا هستند، قرار دارد[۱]. در مقابل پایگاه رای کوچاریان (ائتلاف اپوزیسیون) عمدتا در میان رأیدهندگان محافظهکار، بخشی از مناطق روستایی و بخشهایی از جامعه است که امنیت را مهمتر از اصلاحات سیاسی میدانند.
علاوه بر این دو جریان، ۱۷ حزب دیگر در انتخابات ۲۰۲۶ ارمنستان برای ورود به پارلمان با یکدیگر رقابت میکنند؛ که در میان آنها حزب ارمنستان قوی با تکیه بر خانواده کاراپتیان و به ویژه ساموئل کاراپتیان در این انتخابات شرکت میکند. آنها تلاش دارند در میانه دولت مستقر پاشینیان و اپوزیسیون سنتی کوچاریان بایستند و جایگاهی بینابینی برای خود تعریف کنند. به این ترتیب که بر اقتدار دولت، توسعه اقتصادی و حفظ روابط نزدیک با روسیه متمرکز دارند. حزب بالهای اتحاد به رهبری گاگیک تساروکیان نیز در این انتخابات شرکت میکند. هر چند که مقبولیت قابل توجهی در جامعه ندارد و پس از چند دوره حضور فعال، در این انتخابات حضور کمرنگی دارد. احزاب دیگری مثل حزب ارمنستان روشن به رهبری ادمون ماروکیان به عنوان حزبی لیبرال و طرفدار غرب، خواهان گسترش همکاری با اروپا، تقویت نهادهای دموکراتیک و کاهش نفوذ روسیه در ارمنستان است.
انتخابات ۲۰۲۶ و کمپین موفق پاشینیان
بخش قابل توجهی از جامعه ارمنستان از فساد، انحصار اقتصادی و سلطه طولانی مدت سیاستمداران سنتی بر نظام تصمیمگیری ارمنستان به ستوه آمده و در انقلاب ۲۰۱۸ به خیابان آمدند. پاشینیان در این اعتراضات در کنار مردم در خیابان حضور داشت و به چهرهای مردمی تبدیل شد. چهره مردمی پاشینیان علت اصلی کسب ۷۰% آراء انتخابات ۲۰۱۸ توسط ائتلاف قدم من بود. پاشینیان با شعار مبارزه با فساد و اصلاح نهادهای دولتی پیروز آن سال شد. در مقابل، جریان اپوزیسیون نه تنها در ۲۰۱۸، بلکه در ۲۰۲۱ نیز مقبولیت لازم برای شکست او را نداشت. مضاف بر این که کوچاریان از نیروهای نزدیک به سارگسیان بود و مردم موافق بازگشت سیاستمداران سالهای قبل از ۲۰۱۸ نبودند. در نتیجه نه تنها در ۲۰۱۸، بلکه در انتخابات ۲۰۲۱ نیز با این که بخشی از جامعه از عملکرد پاشینیان در جنگ قرهباغ ناراضی بودند، اما تمایلی به بازگشت سیاستمداران قدیم نداشتند.
علاوه بر مقبولیت مردمی، کمپین انتخاباتی پاشینیان در ۲۰۲۱، مقاومتی در برابر بحران سیاسی ناشی از شکست قره باغ نکردند. حتی با قبول برگزاری انتخابات زودهنگام انتخابات این پیام را به رای دهندگان ارسال کرد که مشروعیت پاشینیان از صندوق رای بیرون میآید و مردم تعیین میکنند که او و دولت او به کار خود ادامه دهد یا کنار برود. این تصمیم باعث شد که اعتراضات خیابانی پس از جنگ ۲۰۲۰ به صندوق رای هدایت شود.
از سوی دیگر و به لحاظ تکنیکال، بلوک رای پاشینیان در دو انتخابات اخیر و انتخابات پیشرو، لزوما آراء ایدئولوژیک و اصطلاحا وفادار به او نبود. کمپین انتخابات پاشینیان حساب ویژهای روی آراء استراتژیک باز کرده است. آرایی که عامل پیروزی او در ۲۰۱۸ و ۲۰۲۱ شدند. به عبارتی رای به پاشینیان نه رای حمایتی، بلکه رای مقایسهای با جریان اپوزیسیون (در ۲۰۱۸ و ۲۰۲۱ رای نه به بازگشت سیاستمداران قدیمی) بود. خاطره سیاستمداران انحصارطلب سالهای قبل از ۲۰۱۸ در میان رای دهندگان ارمنستانی زنده است و کمپین پاشینیان علاوه بر رای وفادار (انقلابیون ۲۰۱۸) روی رای استراتژیک نیز برنامهریزی کرده است.
به این ترتیب با این که انتخابات ۲۰۱۸، رای به تغییر بود، اما انتخابات ۲۰۲۱ رای به حفظ وضع موجود و ترس از بازگشت به ساختار پیشین بود. پاشینیان در یک فضای رقابتی دو قطبی میان خود و اپوزیسیون پیروز انتخابات ۲۰۱۸ و ۲۰۲۱ شده است. فضایی که کمپین انتخاباتی پاشینیان در ۲۰۲۶ نیز ایجاد کرده است. در مقابل کوچاریان نیز توانست شکست ۲۰۱۸ اپوزیسیون را کنار بزند (اپوزیسیون به حدنصاب ورود به پارلمان نرسید) و در انتخابات ۲۰۲۱ با کسب ۲۱% آراء و دستیابی به ۲۹ کرسی بازگشت قابل قبولی به عرصه قدرت داشته باشد. کمپین اپوزیسیون به رهبری کوچاریان در انتخابات ۲۰۲۱، موضوع شکست ارمنستان در جنگ قره باغ را به موضوع اصلی انتخابات تبدیل کرد. به این ترتیب کمپین پاشینیان با دو گانه «نیروهای انقلاب ۲۰۱۸» در برابر «نخبگان قدیمی» وارد انتخابات ۲۰۲۱ شد و کوچاریان با دوگانه شکست و پیروزی ارمنستان در جنگ وارد رقابتهای انتخاباتی آن سال شد. به عبارت ساده تر موضوع اصلی کمپین پاشینیان محوریت دادن به سیاست داخلی و موضوع اصلی اپوزیسیون محوریت دادن به سیاست خارجی بود.
سخن آخر
کمپین انتخاباتی پاشینیان در ۲۰۲۶ با آگاهی از دستاوردهای رقابتهای انتخاباتی خود در ۲۰۱۸ و ۲۰۲۱ وارد این رقابت شده است. آنها در یک دهه رقابت با ائتلافی از احزاب اپوزیسیون دریافتهاند که
- حافظه سیاسی رایدهندگان و ترس از بازگشت به قبل از ۲۰۱۸، همچنان فعال است.
- ائتلاف جریان اپوزیسیون در رقابت انتخابات ۲۰۲۶ خود را با گذشته خود تعریف میشود. در نتیجه مقبولیت لازم برای شکست پاشینیان را ندارد.
- ائتلاف احزاب اپوزیسیون در انتخابات ۲۰۲۶، دچار شکاف درونی است. رهبر احزاب اپوزیسیونی که در این ائتلاف شرکت کردهاند در عمل رقبای یکدیگر هستند؛ در نتیجه ائتلاف اپوزیسیون یکپارچه نیست و شامل ملی گرایان نزدیک به مسکو، سیاستمداران تازهکار عمدتا تکنوکرات و ائتلافهای شخصمحور که در مجموع به جای همگرایی، واگرایی تولید میکنند.
- رای دهندگان در ۲۰۲۱ نشان دادند که در دوگانه تغییر و استمرار، به استمرار و ثبات سیاسی رای میدهند. در انتخابات ۲۰۲۶ نیز این فضا حاکم است. منتقدان پاشینیان مخالفان جدی اپوزیسیون سنتی هستند.
- ائتلاف اپوزیسیون در برابر پاشینیان، فاقد یک رهبر واحد با چهره ملی است. اغلب سیاستمداران فعال در اپوزسیون به دوره قبل از انقلاب مخملی ۲۰۱۸ باز میگردند.
- احزاب مختلف در ائتلاف اپوزسیون نگاه واحدی در سیاست خارجی ندارند. در حالی که حزب پیمان مدنی رهبری پاشینیان رویکردی واحدی نسبت به صلح با آذربایجان، تنوع در سیاست خارجی، کاهش وابستگی به روسیه و… دارد. پیام کمپین پاشینیان روشن و پیام مخالفان ابهام دارد.
[۱] – www.lansinginstitute.org/2026/05/18/armenias-parliamentary-elections-2026-a-battle-for-the-states-geopolitical-future/?utm
