#اختصاصی
نویسنده: ولی کالجی، عضو شورای علمی موسسه ایراس
در آستانه انتخابات سرنوشتساز پارلمانی ارمنستان در ۷ ژوئن، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده، در جریان سفر کوتاه خود به ایروان در ۲۶ مه، در دیدار با آرارات میرزویان، وزیر امور خارجه ارمنستان، سه توافقنامه بسیار مهم را به امضا رساند. این توافقها شامل «توافقنامه چارچوب میان جمهوری ارمنستان و ایالات متحده آمریکا درباره همکاری راهبردی پیرامون مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی»،[۱] «منشور مشارکت راهبردی جامع میان جمهوری ارمنستان و ایالات متحده آمریکا»[۲] و «توافقنامه چارچوب جمهوری ارمنستان و ایالات متحده آمریکا برای تضمین امنیت زنجیره تأمین در استخراج و فرآوری مواد معدنی حیاتی و عناصر خاکی کمیاب»[۳] بود.
حمایت انتخاباتی واشنگتن
سفر کوتاه مارکو روبیو که تنها حدود یک ساعت در فرودگاه ایروان به طول انجامید، پیام آشکاری از حمایت ایالات متحده از دولت نیکول پاشینیان در آستانه انتخابات سرنوشتساز پارلمانی ارمنستان در ۷ ژوئن بود. در طول چند سال گذشته، دولت پاشینیان بهتدریج فاصله خود را از فدراسیون روسیه و نهادهای منطقه ای تحت رهبری مسکو، از جمله سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO) و در ماههای اخیر اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU)، افزایش داده و همزمان در پی گسترش روابط خود با اتحادیه اروپا، ناتو و ایالات متحده بوده است. در این چارچوب، وزیر امور خارجه آمریکا که دو هفته پیش از انتخابات به ایروان سفر کرده بود، حمایت قاطع خود را از پاشینیان و تیم او ابراز کرد و گفت: «شما (آرارات میرزویان)، نخستوزیر و تیمتان در حال هموار کردن مسیر آیندهای روشنتر و مستقلتر برای ارمنستان هستید.» دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، نیز در پیامی در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت: «نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، دوست و رهبری بزرگ است که کشورش را قدرتمند، ثروتمند و بسیار امن میکند! نیکول بهطور کامل با چشمانداز من درباره صلح و شکوفایی برای ارمنستان و کل منطقه قفقاز جنوبی همسو است… نیکول از حمایت کامل و قاطع من برای انتخاب مجدد در ۷ ژوئن ۲۰۲۶ برخوردار است.»
ارمنستان همچنین در ۲۳ مِی میزبان هشتمین اجلاس «جامعه سیاسی اروپا» بود که آن نیز نشانه دیگری از حمایت کشورهای غربی از دولت نیکول پاشینیان به شمار میرفت. با این حال، هنوز مشخص نیست که چنین حمایتهایی در نهایت به پیروزی حزب «پیمان مدنی» نیکول پاشینیان بر رقبای ملیگرا و محافظهکارش در انتخابات منجر شود یا خیر. نمونه اخیر آن مجارستان است؛ جایی که سفر جی. دی. ونس، معاون رئیسجمهور ایالات متحده، به بوداپست و حضور او در یک گردهمایی انتخاباتی در کنار ویکتور اوربان، نخستوزیر این کشور، نتوانست مانع شکست اوربان در انتخابات پارلمانی پس از ۱۶ سال حضور در قدرت شود.
شکلگیری «مسیر ترامپ»
سه توافقنامهای که در جریان سفر روبیو به ایروان به امضا رسید ــ بهویژه «توافقنامه مسیر ترامپ» ــ باید در امتداد و مکمل توافق صلحی تلقی شود که در ۸ اوت ۲۰۲۵ با میانجیگری دونالد ترامپ میان الهام علیاف، رئیسجمهور جمهوری آذربایجان، و نیکول پاشینیان در کاخ سفید امضا شد. بر اساس آن توافق، برقراری ارتباط مستقیم میان جمهوری آذربایجان و جمهوری خودمختار نخجوان از طریق خاک ارمنستان مورد تأیید قرار گرفت؛ اما نه تحت عنوان مورد نظر باکو یعنی «کریدور زنگزور» و نه در قالب طرح مورد نظر ایروان یعنی «چهارراه صلح»، بلکه با عنوانی جدید: «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی» یا به اختصار «مسیر ترامپ».
«توافقنامه مسیر ترامپ» که از ۱۱ ماده تشکیل شده است، چارچوب حقوقی و اجرایی حاکم بر این مسیر ترانزیتی را تعیین میکند. مطابق مواد ۱ تا ۴ این توافقنامه، یک شرکت مشترک با عنوان «شرکت توسعه مسیر ترامپ»[۴] تأسیس خواهد شد. بر اساس این توافق، ۷۴ درصد سهام و حق کنترل این شرکت در اختیار نهادهای آمریکایی فعال تحت پوشش «شرکت مالی توسعه بینالمللی ایالات متحده»[۵] قرار خواهد گرفت، در حالی که ارمنستان مالکیت ۲۶ درصد از سهام شرکت را حفظ خواهد کرد. علاوه بر این، مطابق ماده ۶، ارمنستان متعهد شده است که برای یک دوره اولیه ۴۹ ساله، حقوق انحصاری استفاده از زمین و توسعه در مناطق تعیینشده برای اجرای پروژه مسیر ترامپ را به این شرکت مشترک واگذار کند. این توافقنامه همچنین امکان تمدید ۵۰ ساله دیگر را با رضایت طرفین پیشبینی کرده است که در این صورت سهم مالکیت ارمنستان در شرکت توسعه به ۴۹ درصد افزایش خواهد یافت. ارمنستان همچنین متعهد شده است تمامی هزینههای مالی مرتبط با تملک اراضی و رفع هرگونه محدودیت، تعهد یا ادعاهای اشخاص ثالث که بر مناطق اجرای پروژه تأثیر میگذارد را بر عهده بگیرد. در عین حال، این توافقنامه بهصراحت تأکید میکند که جمهوری ارمنستان حاکمیت کامل، تمامیت ارضی و صلاحیتهای حقوقی و اجرایی خود را بر تمامی مناطق و پروژههای مرتبط با مسیر ترامپ در قلمرو حاکمیتی خود حفظ خواهد کرد.
اما اجرای این توافقنامه ــ همانند توافق صلح ارمنستان و جمهوری آذربایجان و نیز روند جاری عادیسازی روابط ارمنستان و ترکیه ــ تا حد زیادی به پیروزی مجدد حزب «پیمان مدنی» نیکول پاشینیان در انتخابات پارلمانی ۷ ژوئن وابسته خواهد بود. در صورتی که نیروهای ملیگرا و محافظهکار ارمنستان در این انتخابات پیروز شوند، فضای سیاسی کشور میتواند بهطور قابل توجهی تغییر کند. این جریان های ملیگرا و محافظهکار که بهشدت از سیاست های پاشینیان در قبال قره باغ کوهستانی انتقاد می کنند، مواضعی سختگیرانه در برابر جمهوری آذربایجان و ترکیه دارند. آن ها بهطور سنتی روابط نزدیک تری با ایران و روسیه داشته اند و در عین حال، نسبت به غرب رویکردی محتاطانه و حسابشده اتخاذ کردهاند. در نتیجه، تغییر دولت در ارمنستان میتواند پیامدهای عمیق و تعیینکننده ای برای آینده روند صلح میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان، عادی سازی روابط ارمنستان و ترکیه، و همچنین اجرای پروژه «مسیر ترامپ» به همراه داشته باشد.
تهران فراتر از یک کریدور میبیند
از این رو، چندان تعجبآور نبود که در فضای بهشدت دوقطبی و سیاسیشده ارمنستان در آستانه انتخابات سرنوشتساز پارلمانی، سفر کوتاه و غیرمنتظره مارکو روبیو به ایروان با انتقادهای شدید نیروهای مخالف دولت روبهرو شود. احزاب و گروههای مخالف در ارمنستان معتقدند که پروژه گسترده «مسیر ترامپ» در ماهیت خود همان مسیر ترانزیتی است که جمهوری آذربایجان سالها تحت عنوان «کریدور زنگزور» به دنبال تحقق آن بوده و از حمایت قاطع آنکارا نیز برخوردار است. روبرت کوچاریان، رئیسجمهور پیشین ارمنستان و رهبر ائتلاف تأثیرگذار «ارمنستان»، نگرانی عمیق خود را نسبت به پیامدهای راهبردی این توافق ابراز کرد و اظهار داشت: «من فکر میکنم پروژه مسیر ترامپ یک اقدام تبلیغاتی بسیار قدرتمند از سوی ایالات متحده است که هدف آن ایجاد تنش میان ایران و ارمنستان است؛ زیرا پس از آن، تهران قطعاً با بی اعتمادی به این موضوع خواهد نگریست… این پروژه همچنین یک ضربه به روسیه محسوب میشود.»
در ایران نیز اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، در واکنش به سفر روبیو و امضای توافقنامه ترامپ اظهار داشت: ««موضع جمهوری اسلامی ایران درباره امنیت در قفقاز جنوبی روشن و بدون هیچگونه ابهامی است. ایران از گسترش مبادلات اقتصادی و بازگشایی مسیرهای حملونقل و ترانزیتی استقبال میکند. با این حال، با توجه به سابقه طولانی رفتارهای خصمانه و مداخلهجویانه ایالات متحده در مناطق مختلف جهان، ایران نسبت به نیات واشنگتن تردیدهای جدی دارد و مخالفت خود را با هرگونه حضور بیثباتکننده از این دست در منطقه بهصراحت اعلام کرده است.»
اگرچه به نظر میرسد مقامات ایرانی در این مرحله از اتخاذ موضعی صریحتر خودداری کردهاند ــ احتمالاً به دلیل درک حساسیت فضای انتخاباتی ارمنستان و تمایل به پرهیز از ورود مستقیم به رقابتهای سیاسی داخلی این کشور ــ اما از منظر راهبردی، ایران تفاوت چندانی میان «مسیر ترامپ» و «کریدور زنگزور» مورد حمایت جمهوری آذربایجان و ترکیه قائل نیست. از نگاه تهران، هر دو ابتکار اهدافی را دنبال میکنند که فراتر از ایجاد صرف یک مسیر حملونقل و ترانزیت میان سرزمین اصلی جمهوری آذربایجان و نخجوان از طریق خاک ارمنستان در مجاورت مرز ایران است.
سیاستگذاران ایرانی بر این باورند که چنین پروژههایی میتوانند مجموعهای از چالشهای مهم امنیتی و ژئوپلیتیکی را به همراه داشته باشند؛ از جمله تهدیدهای احتمالی برای مرز ۴۰ کیلومتری ایران و ارمنستان، گذرگاهها و تأسیسات گمرکی نوردوز در ایران و مغری در ارمنستان، و نیز شبکه تجارت و ترانزیت دوجانبه که سالانه بیش از ۸۰ هزار کامیون از آن عبور میکنند.
علاوه بر این، تردیدی وجود ندارد که اجرای «مسیر ترامپ» به عنوان بخشی از «کریدور میانی» و مسیر نوظهور انرژی و حملونقل که آسیای مرکزی، دریای خزر و قفقاز جنوبی را به اروپا متصل میکند، روند گرایش ارمنستان به غرب را بیش از پیش تسریع خواهد کرد. چنین تحولی میتواند پیامدهای گستردهای به همراه داشته باشد؛ از جمله خروج احتمالی ارمنستان از سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO) و اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU). حاصل انباشته این تحولات میتواند تغییر عمیقتر موازنه ژئوپلیتیکی در قفقاز جنوبی به زیان ایران و روسیه باشد؛ روندی که از بسیاری جهات با جنگ دوم قرهباغ در سال ۲۰۲۰ آغاز شد.
جنگ ۱۲ روزه آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ژوئن ۲۰۲۵ و جنگ ۴۰ روزه اخیر که از ۲۸ فوریه تا ۷ آوریل ۲۰۲۶ میان ایران از یک سو و اسرائیل و ایالات متحده از سوی دیگر جریان داشت، حساسیت تهران را نسبت به پروژه «مسیر ترامپ» و حضور احتمالی شرکتهای آمریکایی در نزدیکی مرزهای شمالی ایران به طور قابل توجهی افزایش داده است. این نگرانی بهویژه از آن جهت پررنگ است که بر اساس توافقنامه اخیر، حضور مزبور قرار نیست موقتی باشد. بلکه این ترتیبات یک دوره امتیاز اولیه ۴۹ ساله را پیشبینی کردهاند که با توافق طرفین میتواند برای ۵۰ سال دیگر نیز تمدید شود و در نتیجه مجموع مدت آن به ۹۹ سال برسد. از منظر ایران، چنین وضعیتی صرفاً یک پروژه حملونقل یا زیرساختی نخواهد بود، بلکه به معنای ایجاد یک حضور بلندمدت اقتصادی و راهبردی آمریکا در یکی از حساسترین مناطق ژئوپلیتیکی مجاور مرزهای ایران خواهد بود. به همین دلیل، روبرت کوچاریان در جریان کارزار انتخاباتی خود اظهار داشت:
«امروز ایالات متحده در وضعیت تقابل با ایران قرار دارد. در چنین شرایطی، چگونه می توان منطقی دانست که کنترل منطقه حساس مرزی ارمنستان و ایران به یک شرکت آمریکایی واگذار شود؟ آیا واقعاً چنین اقدامی را امری عادی و قابل قبول میدانید؟ تهران چگونه قرار است چنین ترتیبی را درک کرده و تحمل کند؟ من از مقامات ایروان می خواهم که حتی برای لحظه ای خود را جای ایران بگذارند و این چالش امنیتی را از منظر تهران مورد ارزیابی قرار دهند.»
مسکو هزینهها را افزایش میدهد
با این حال، واکنش روسیه نسبت به ارمنستان بهمراتب تندتر بوده است؛ دستکم در مقطع کنونی. تنها چند روز پس از سفر روبیو، مسکو سفیر خود را از ایروان برای انجام مشورتها فراخواند و دلیل این اقدام را سیاستهای فزاینده غربگرایانه دولت نیکول پاشینیان عنوان کرد. در هفتههای اخیر، مقامات روسیه بهطور علنی به ارمنستان ــ بهویژه در ارتباط با احتمال خروج این کشور از اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) ــ درباره پیامدهای احتمالی چنین اقدامی هشدار دادهاند؛ پیامدهایی که میتواند شامل افزایش قیمت گاز یا لغو ترتیبات ترجیحی انرژی، اعمال محدودیت بر واردات کالاهای ارمنستان، محدودیت در تجارت الماس و انرژی، و حتی بازنگری در برخی حوزههای همکاری اقتصادی باشد.
در واقع، مسکو نگران آن است که تداوم درگیری روسیه در جنگ اوکراین، ارمنستان ــ تنها کشور قفقاز جنوبی که همچنان عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) و سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO) است ــ را به خروج از این نهادهای تحت رهبری روسیه ترغیب کند. با توجه به اینکه نه گرجستان و نه جمهوری آذربایجان عضو هیچیک از این دو سازمان نیستند، چنین تحولی میتواند نفوذ اقتصادی، ژئوپلیتیکی و نظامی روسیه در قفقاز جنوبی را بهطور قابل توجهی کاهش دهد.
هرچند اجرای توافقنامه مسیر ترامپ و ساخت آن میان جمهوری آذربایجان و نخجوان با موانع سیاسی قابل توجهی روبهرو است و تا حد زیادی به نتیجه انتخابات پارلمانی ۷ ژوئن ارمنستان بستگی خواهد داشت. در صورتی که نیروهای ملیگرا و محافظهکار ارمنستان پیروز شوند، احتمال تعلیق یا کنار گذاشته شدن این پروژه بسیار بالا خواهد بود. حتی اگر پاشینیان موفق به کسب مجدد قدرت شود، اجرای این پروژه احتمالاً با مخالفت شدید ایران مواجه خواهد شد و ارمنستان را در معرض اقدامات تلافیجویانه احتمالی روسیه قرار خواهد داد؛ بهویژه در حوزه صادرات گاز طبیعی و اعمال محدودیت بر واردات ارمنستان.
این مقاله برای نخستین بار به زبان انگلیسی در پایگاه خبری- تحلیلی کِریدِل در بیروت در ۵ ژوئن ۲۰۲۶ میلادی منتشر شده است:
Vali Kaleji, Armenia’s ‘Trump Route’ widens the fault line between Washington, Tehran, and Moscow, The Cradle, June 5, 2026.
[۱] . Framework Agreement between the Republic of Armenia and the United States of America on Strategic Cooperation Concerning the Trump Route for International Peace and Prosperity (TRIPP)
[۲] . Charter on Comprehensive Strategic Partnership between the Republic of Armenia and the United States
[۳] . Republic of Armenia–United States of America Framework for Securing of Supply in the Mining and Processing of Critical Minerals and Rare Earths
[۴] . TRIPP Development Company (TDC)
[۵] . United States International Development Finance Corporation (DFC)
