#اختصاصی
نویسنده: کامران بخاری
انتخابات پارلمانی ۷ ژوئن (۱۷ خرداد) ارمنستان به همهپرسی در مورد تلاش نیکول پاشینیان، نخستوزیر، برای خارج کردن کشور از مدار روسیه و عادیسازی روابط با جمهوری آذربایجان و ترکیه تبدیل شده است. برعکس، این انتخابات بهترین فرصت را به مسکو میدهد تا پس از سالها افول نفوذ خود در قفقاز جنوبی، روند تغییر جهت ژئوپلیتیکی ارمنستان را معکوس کند.
اهمیت این انتخابات با سفر مارکو روبیو در ۲۶ می به ایروان برجستهتر شد؛ سفری که نشاندهنده علاقه فزاینده ایالات متحده به مسیر استراتژیک ارمنستان و موازنه گستردهتر قدرت در منطقه است.
در مرکز این رقابت، تلاش پاشینیان برای بازتعریف موضع استراتژیک ارمنستان پس از شکست این کشور از آذربایجان در سال ۲۰۲۰ و از دست دادن کنترل ایروان بر قرهباغ در سال ۲۰۲۳ قرار دارد. این شوکها اعتماد عمومی به روسیه به عنوان ضامن امنیت ارمنستان را از بین برد و جستجوی ایروان برای یافتن جایگزینها را تسریع بخشید.
پاشینیان در پاسخ، به دنبال آشتی با آذربایجان، از سرگیری گفتگو با ترکیه و گسترش روابط با غرب رفت. این استراتژی در نهایت به امضای توافق صلح موقت اوت ۲۰۲۵ با الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان، با میانجیگری دونالد ترامپ، و اعلام «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی (TRIPP)، یک کریدور ترانزیتی که آذربایجان را از طریق جنوب ارمنستان به نخجوان متصل میکند، منجر شد.
این ابتکار نوید آن را میدهد که ارمنستان را از یک کشور محصور در خشکی و ناامن به یک هاب ترانزیتی منطقهای تبدیل کند. اما این طرح همچنین واکنش شدید نیروهای سیاسی طرفدار روسیه را برانگیخته است که این پروژه را تهدیدی برای همسویی سنتی ارمنستان با مسکو و تهران میدانند.
رابرت کوچاریان، رئیسجمهور پیشین ارمنستان، که اکنون رهبری بلوک «هایاستان» را بر عهده دارد، به عنوان واضحترین ابزار سیاسی برای معکوس کردن مسیر پاشینیان ظاهر شده و از حمایت روسیه برخوردار است. کوچاریان اخیراً TRIPP را پروژهای خوانده است که به نفع ترکیه و آذربایجان عمل میکند، نه ارمنستان، و پاشینیان را متهم کرده است که در ازای سازش با دشمنان دیرینه، اتحادهای تاریخی کشور را رها کرده است.
برای کرملین، کوچاریان چیزی فراتر از یک شخصیت اپوزیسیون همدل است. او راهی بالقوه به مسکو ارائه میدهد تا در کشوری که از زمان افشای محدودیتهای قدرتنمایی روسیه توسط جنگ اوکراین، به طور پیوسته از روسیه فاصله گرفته است، مجدداً نفوذ پیدا کند.
با نزدیک شدن به انتخابات، فشار روسیه تشدید شده است. به نظر میرسد چهرهها و شبکههای مرتبط با مسکو در داخل ارمنستان در تلاش برای تضعیف سیاسی پاشینیان و بیاعتبار کردن روند عادیسازی با آذربایجان، فعالتر شدهاند.
در میان بحثبرانگیزترین موارد، ادعاهایی در مورد فعالیتهای لابی خارجی و عملیات نفوذ مرتبط با محافل دیاسپورای ارمنی و مقامات سابق است که به دنبال بیثباتسازی دولت پاشینیان با نشان دادن نزدیکی به آذربایجان به عنوان خیانت به منافع ملی ارمنستان بودهاند.
به گفته ایهور چالنکو، رئیس مرکز تحلیل و راهبردهای اوکراین، مواد افشاشده نشان میدهد که «لوئیس اوکامپو به صراحت از موقعیت سابق خود به عنوان دادستان دیوان بینالمللی دادگستری سازمان ملل برای تجارت استفاده میکند.» بر اساس این افشاگریها، اوکامپو و پسرش، توماس، با حلقههای لابی ارمنی-آمریکایی و اعضای همدل پارلمان اروپا هماهنگ کردهاند تا کارزاری را با هدف بیاعتبارسازی آذربایجان و سرنگونی دولت پاشینیان ترتیب دهند. به گفته این منابع، از توماس اوکامپو نقل شده است که هدف، «حذف پاشینیان» است.
چنین تلاشهایی با اهداف گستردهتر روسیه برای بازگرداندن جناح طرفدار کرملین یعنی «قرهباغ» به رهبری کوچاریان همسو خواهد بود، همانطور که آزادی روبن واردانیان، رهبر جداییطلب سابق قرهباغ، از زندان آذربایجان نیز چنین هدفی را دنبال میکند. گزارشهای دیگر حاکی از تلاش بازیگران طرفدار روسیه در داخل ارمنستان با ارتباط با کلیسای ارتدکس ارمنی و روسیه برای برانگیختن ناآرامیها و تضعیف اعتماد به دولت پیش از انتخابات است.
این موضوع فراتر از سیاست نخبگان نیز میرود. نفوذ روسیه علیرغم تغییر ژئوپلیتیکی پاشینیان، همچنان عمیقاً در نهادهای ارمنستان، شبکههای تجاری و بخشهایی از جامعه ریشه دوانده است. سازمانهای غیردولتی ارمنی اخیراً افرادی وابسته به پایگاه نظامی روسیه در گیومری را به انتشار پیامهای طرفدار کرملین و اعمال فشار بر کارمندان ارمنی بابت ترجیحات رأیدهی آنان متهم کردهاند. این اتهامات نشان میدهد که مسکو حتی با وجود فاصله گرفتن دیپلماتیک ارمنستان، همچنان اهرم عملیاتی خود را حفظ کرده است.
چالش پاشینیان با خستگی سیاسی داخلی و خشم باقیمانده از دست دادن قرهباغ تشدید میشود. مخالفان او آشتی با آذربایجان را به عنوان تسلیمطلبی معرفی کردهاند و در عین حال هشدار میدهند که پروژههای اتصال غربی میتوانند ارمنستان را در مناقشات منطقهای گستردهتری درگیر کند.
با این حال، پاشینیان شرط بندی کرده است که عادیسازی اقتصادی و یکپارچگی منطقهای، تنها راهبرد بلندمدت قابل اتکا برای ارمنستان را ارائه میدهد. هدف از گشایش کریدورهای تجاری و بهبود روابط با همسایگان، کاهش انزوای تاریخی ارمنستان و کاهش وابستگی آن به روسیه است.
بنابراین، این انتخابات پیامدهایی بسیار فراتر از رقابتهای معمول حزبی دارد. پیروزی پاشینیان احتمالاً روند شکننده صلح ارمنستان و آذربایجان را حفظ کرده و جهتگیری مجدد ارمنستان به سمت غرب را عمیقتر خواهد کرد. بازگشت کوچاریان و دیگر نیروهای طرفدار کرملین میتواند این مسیر را متوقف یا معکوس کند، تنشها با آذربایجان را از سر گرفته و نفوذ روسیه را در زمانی که مسکو به دنبال بازگرداندن زمینهای از دست رفته در سراسر فضای پساشوروی است، احیا کند.
برای واشنگتن، موضوع بسیار مهم است. ایالات متحده سرمایهگذاری زیادی برای حمایت از عادیسازی روابط ارمنستان و آذربایجان و اتصال شرق به غرب از طریق قفقاز جنوبی انجام داده است. این دستاوردها اکنون تا حد زیادی به این بستگی دارد که آیا پاشینیان میتواند در برابر فشارهای فزاینده داخلی و خارجی مقاومت کند.
رأی ۷ ژوئن در نهایت ممکن است تعیین کند که آیا ارمنستان به حرکت تاریخی خود در تغییر ژئوپلیتیکی ادامه میدهد یا به قیدهای آشنای تحت حمایت روسیه بازمیگردد. واشنگتن ناگزیر است برای حفظ دستاوردهای خود با نفوذ روسیه و ایران مقابله کند.
