#اختصاصی
نویسنده: دکتر حسن عبدی پژوهشگر ارشد مسائل قفقاز و آناتولی
در چند دههی اخیر، روابط ایران و آمریکا به یکی از پیچیدهترین و پرابهامترین معادلات سیاست بینالملل بدل شده است. از تحریمهای گسترده تا مذاکرات دیپلماتیک، از تهدید به اقدام نظامی تا پیامهای پراکنده برای گفتوگو، آمریکا همواره میان بازدارندگی، فشار و مذاکره در نوسان بوده است. با این حال، واقعیت این است که واشنگتن، با وجود تمام ابزارهای قدرتش، در برابر ایران با نوعی ناتوانی تصمیمگیری مزمن مواجه است.
به نظر میرسد مسئلهی اصلی در روابط کنونی دو کشور، در شرایطی که جنگ میان دو کشور وارد مرحلهای تازه شده است، نه در ضعف ایران و نه در ناهماهنگی دستگاه دیپلماسی آمریکا، بلکه در مسموم شدن فضای تصمیمگیری در واشنگتن نهفته است. این فضا، آمیخته از افکار متناقض، ارزیابیهای ضدونقیض و هزینههای محاسبهناپذیر است؛ فضایی که ایران، آگاهانه یا ناخودآگاه، با استفاده از مجموعهای از اقدامات چندلایه و حسابشده، بهتدریج آن را مختل کرده است.
قدرت در سیاست بینالملل؛ فراتر از توپ و تانک
در ذهن عامه و حتی در بسیاری از متون کلاسیک روابط بینالملل، قدرت با شاخصهایی چون توان نظامی، حجم اقتصاد یا وسعت ائتلافها سنجیده میشود. اما در دنیای امروز، قدرت واقعی بیش از هر چیز به توان پیشبینی، دامنهی گزینههای روشن و نسبت قابلمحاسبهی هزینه و فایده وابسته است.
کشوری که بتواند رقیبش را از وضوح انتخابها محروم کند، در واقع قدرت او را سلب کرده است حتی اگر فناوری یا ثروتش کمتر باشد. ایران در سالهای اخیر دقیقاً چنین نقشی را ایفا کرده است: نه به واسطهی تسلیحات پیشرفته یا بودجهی نظامی کلان، بلکه با استفاده از ابهام راهبردی و مدیریت ماهرانهی بحرانها، توانسته فضای تصمیمگیری آمریکا را تیره و آلوده سازد.
امروز در واشنگتن نه طرح روشنی برای جنگ وجود دارد که بتواند هزینه و تبعات آن را پیشبینی کند، نه طرح مذاکرهای که سیاستمداران در برابر فشار داخلی از آن دفاع کنند و نه تحریمی که تضمین دهد نتیجهی قطعی و پایدار به همراه دارد. در نتیجه، قدرت تصمیمسازی آمریکا فلج شده است.
ابهام فعال؛ سلاح نامرئی ایران
ایران در برخورد با آمریکا، چه پیش از آغاز جنگ و چه در میدان نبرد، نه به سوی جنگی تمام عیار و فراگیر میرود و نه به توقف کامل درگیری تن میدهد. او نه نشانهای از عقبنشینی آشکار بروز میدهد و نه به تشدید ناگهانی و بیمحابای نبرد روی میآورد. این وضعیت بینابینی و خاکستری نوعی «ابهام فعال» پدید میآورد؛ راهبردی که در آن کشور با حفظ انعطاف، محاسبه و تصمیمگیری آمریکا را دشوارتر میکند.
آمریکا که به عنوان یک ابرقدرت عادتکرده است به تصمیمهای سریع و قاطع، در برابر چنین وضعیتی دچار فرسایش ذهنی میشود. دستگاه تصمیمسازی آن که همواره بر تحلیلهای عددی، مدلهای هزینه – فایده و پیشبینیهای روشن تکیه دارد، در مواجهه با کشوری که منطق رفتارش ترکیبی از صبر، تابآوری، و رفتار نامتقارن است، دچار سردرگمی میشود.
به بیان دیگر، ایران با ابهام فعال، قواعد بازی را از منطق آمریکا خارج کرده است. این کشور در میدانهایی بازی میکند که آمریکا به طور سنتی تمایلی به درگیر شدن تمامعیار در آنها نداشت؛ از شبکههای شبهدولتی منطقهای گرفته تا نفوذ فرهنگی، از نبردهای نیابتی تا مانورهای دقیق در مذاکرات بینالمللی. این نوع انعطاف چندبعدی، باعث شده که هر گزینهای برای آمریکا همزمان پرهزینه و پرریسک جلوه کند و در نهایت واشنگتن در یک خطای محاسباتی به یک جنگ پر ریسک و مخاطره آمیز در سطح جهانی تن داد.
بحران تصمیم در واشنگتن
در دوران پس از توافق هستهای و بهویژه پس از خروج آمریکا از برجام، امید برخی سیاستمداران آمریکایی این بود که فشار حداکثری نوعی فروپاشی اقتصادی و سیاسی در ایران ایجاد کند. اما در عمل، نتیجه برعکس شد: ایران در برابر فشارها، سازوکارهای دور زدن تحریم را گسترش داد، به بازارهای جدید انرژی دست یافت و وابستگی خود به ساختارهای مالی غرب را کاهش داد. در کنار این، حضور منطقهایاش در عراق، سوریه، لبنان و یمن، به جای تضعیف، تثبیت شد.
در نتیجه، واشنگتن با تضادی آشکار روبهرو شد: افزایش فشار، خطر درگیری مستقیم را بالا میبرد و کاهش فشار، نشانهی عقبنشینی تلقی میشد. هر دو مسیر، برای سیاستمدار آمریکایی از منظر داخلی و منطقهای غیرقابلقبول است.
از سوی دیگر، هزینهی مدیریت بحران ایران برای آمریکا از خود بحران بیشتر شده بود. متحدان اروپایی تمایل چندانی به پیروی از سیاستهای سختگیرانه نداشتند، کشورهای منطقه نیز از درگیری مستقیم بیمناک بودند، و افکار عمومی آمریکا آمادگی ورود به جنگهای جدید در خاورمیانه را نداشت. در چنین شرایطی، هر تصمیم واشنگتن میتوانست تبعات سیاسی و اقتصادی غیرقابلکنترلی داشته باشد. نتیجه، نوعی بنبست شناختی و تصمیمگیری بود که قدرت واقعی آمریکا را فلج کرد.
قدرت نامتقارن و نقاط ضعف ابرقدرتها
برای فهم اینکه چرا سازوکار تصمیمگیری طرف مقابل تضعیف شد، ابتدا باید مفهوم قدرت نامتقارن را توضیح داد؛ مفهومی که نشان میدهد چگونه یک بازیگر کوچکتر میتواند نقاط ضعف ابرقدرتها را فعال و برجسته کند.
قدرت ایران الزاما در ابعاد مادی یا فناورانه قابل سنجش نیست. آنچه این کشور را در برابر آمریکا به بازیگری مقاوم بدل کرده، مجموعهای از عناصر نرم و نامتقارن است:
- تابآوری داخلی در برابر فشار اقتصادی؛
- شبکهسازی منطقهای و ائتلافهای غیررسمی با گروههای همسو؛
- صبر راهبردی و زمانبندی دقیق واکنشها؛
- تحمیل هزینههای پیشبینیناپذیر به رقیب؛
- و بهرهگیری از دیپلماسی چندلایه که در آن، سیاستمداران خارجی در هر لحظه با چهرهای متفاوت از ایران مواجه میشوند.
این عناصر در واقع نقاط ضعف ساختاری قدرتهای بزرگ را هدف گرفتهاند. قدرتهایی که برای بقا نیازمند نظم، پیشبینیپذیری و شفافیت هستند، در برابر رفتارهایی که خارج از منطقشان است، دچار ناتوانی میشوند. ایران با درک این آسیبپذیری، فضایی ساخته که آمریکا در آن نمیتواند تصمیم درست را تشخیص دهد.
تضعیف ستونهای تصمیمگیری راهبردی و پیامد آن
برای توضیح اینکه اختلال چگونه به فلج تصمیمگیری تبدیل شد، باید به سه ستون اصلی تصمیمسازی راهبردی اشاره کرد؛ ستونهایی که با فعال شدن ابهام، یکییکی تضعیف شدند. تصمیمگیری راهبردی معمولاً بر سه ستون استوار است:
- پیشبینیپذیری رفتار رقیب،
- وضوح گزینههای در دسترس،
- امکان محاسبه نسبت هزینه به فایده.
هنگامی که یک بازیگر بتواند این سه ستون را همزمان تضعیف کند، حتی پیشرفتهترین ساختارهای تصمیمسازی نیز دچار اختلال میشوند. اگر پیشبینی رفتار رقیب دشوار شود، برنامهریزی بلندمدت بیثبات میشود. اگر گزینهها وضوح خود را از دست بدهند، مقایسه مسیرهای ممکن پیچیده خواهد شد. و اگر هزینهها و پیامدها نامشخص شوند، هر تصمیم با سطح بالایی از ریسک همراه میشود.
در چنین شرایطی، دستگاه تصمیمسازی آمریکا به تدریج وارد نوعی وضعیت فرسایشی شد. تحلیلها افزایش یافت اما قطعیت کاهش پیدا کرد. گزارشهای متعدد ارایه شد اما خبری از اجماع تحلیلی نبود. هر انتخاب بالقوه با هشدارهایی درباره پیامدهای پیشبینیناپذیر همراه شد. نتیجه نهایی این روند حالتی بود که میتوان آن را «فلج تحلیلی» نامید: وضعیتی که در آن سیستم تصمیمگیری از نظر تولید اطلاعات فعال است، اما از نظر انتخاب راهبرد کارآمد دچار ناتوانی است.
خطای محاسباتی بهعنوان پیامد فلج تحلیلی
در این نقطه است که خطای محاسباتی به عنوان پیامد طبیعی چنین فضایی ظاهر شد. آمریکا دچار یک خطای محاسباتی مرگبار شد و جنگی را علیه ایران آغاز کرد. بسیاری از تحلیلهای رایج فرض میکنند که اشتباهات راهبردی نتیجه ضعف اطلاعات یا خطاهای فردی هستند. اما در واقعیت، خطا اغلب محصول محیطی است که در آن تصمیم گرفته میشود. هنگامی که محیط تصمیمگیری مملو از سیگنالهای متناقض و دادههای ناپایدار باشد، حتی تصمیمگیرندگان باتجربه نیز ممکن است به نتیجهگیریهایی برسند که بعداً نادرست از آب درآید.
خطای محاسباتی در چنین شرایطی معمولاً به دو شکل ظاهر میشود. شکل نخست، بیشبرآورد توان کنترل پیامدها است. تصمیمگیرندگان ممکن است تصور کنند که میتوانند روند یک اقدام را مدیریت کنند، در حالی که پیچیدگی محیط اجازه چنین کنترلی را نمیدهد. شکل دوم، کمبرآورد واکنشها و اثرات زنجیرهای است. در محیطهای مبهم، اقدامات کوچک گاه پیامدهایی بسیار بزرگتر از انتظار ایجاد میکنند، زیرا شبکهای از عوامل پنهان یا نادیدهگرفتهشده بهطور ناگهانی فعال میشوند. چنانکه در حال حاضر شاهد آن در میدان نبرد هستیم.
اختلال در منطق برتری قاطع
رویارویی ایران و آمریکا نشان میدهد که قاعدهی سنتی سیاست قدرت؛ یعنی برتری قاطع نظامی و واکنش محدود طرف ضعیفتر دیگر کارآمد نیست. در گذشته فرض بر این بود که هرگونه تنش با کشوری مانند ایران میتواند با چند عملیات نظامی محدود مهار شود. اما میدان نبرد در حال حاضر نشان میدهد که برخورد مستقیم با ایران به رشتهای از واکنشهای غیرخطی و پراکنده در سراسر منطقه منجر شده است؛ واکنشهایی که هزینهی آنها در مدت ۲۲ روزی که از آغاز جنگ گذشته، نهتنها برای آمریکا بلکه برای متحدانش در خلیج فارس و رژیم اسرائیل و حتی اروپا و کشورهای جهان غیرقابلتحمل شده است.
به تعبیر دیگر، هزینهی تشدید درگیری، از هزینهی تحمل وضع موجود بیشتر شده است. چنین وضعیتی یکی از نشانههای اختلال در سیستم تصمیمسازی قدرتهای بزرگ است: وقتی نه پیشروی ممکن است و نه عقبنشینی آبرومندانه، تصمیمگیرنده ناچار به انفعال میشود.
از اختلال در تصمیمگیری تا سیاستورزی
اما باید دقت کرد که این نوع استفاده از ابهام و مسمومسازی تصمیمگیری، هرچند در کوتاهمدت نوعی بازدارندگی مؤثر ایجاد میکند، در بلندمدت ناپایدار و حتی خطرناک است. زمانی که کشوری فضای تصمیمگیری رقیب را تیره میکند اما نتواند این فضا را به امتیاز دیپلماتیک مشخص تبدیل کند، ریسک واکنشهای هیجانی یا ائتلافهای خصمانه علیه خود را افزایش میدهد.
ایران توانسته است در برابر فشارها، سیاست صبر فعال را پیش ببرد، اما برای آنکه این توان به نفع منافع ملی تثبیت شود، نیاز به دیپلماسی هوشمندانه و راهبردی دارد. سیاست ابهام، هرچند تاکتیک ارزشمندی است، اما به تنهایی جایگزین استراتژی نمیشود.
دیر یا زود، قدرتهای بزرگ به بازیابی وضوح نیاز دارند. اگر ایران نتواند در زمان مناسب این فضای مبهم را به چارچوبی از گفتوگو، توافق یا قواعد قابل پیشبینی تبدیل کند، همان ابهامی که اکنون به نفعش عمل میکند، ممکن است در آینده دستاویزی برای اجماع دوبارهی غرب علیه آن شود.
نتیجهگیری: بنبست شفافیت
مسئلهی امروز آمریکا در قبال ایران نه ناآگاهی از وضعیت، بلکه ناتوانی در تصمیمگیری در فضایی مبهم، پرهزینه و غیرقابلپیشبینی است. در این بازی، ایران الزاماً پیروز نبوده، اما توانسته معادلهی تصمیمسازی را به هم بزند و توازن را از سطح قدرت سخت به سطح ادراک و زمان منتقل کند.
آمریکا در مواجهه با ایران، نه گزینهی نظامی را طبق خواستههایش پیش برده، نه گزینهی دیپلماتیک کمهزینه و نه گزینهی تحریمی اثربخش دارد. این همان بحران فلج تصمیمگیری است که متناظر با نوعی شکست روانی در دستگاه سیاست خارجی است؛ شکستی که نه با تسلیحات جبران میشود و نه با بیانیهها.
بنابراین، درک صحیح از روابط ایران و آمریکا مستلزم عبور از تحلیلهای صرفاً مادی و تمرکز بر جنگ ادراکها و راهبردهای ابهامآفرین است. قدرت در عصر جدید یعنی توانایی هدایت ذهن رقیب، نه الزاماً شکست دادن او در میدان نبرد.
ایران، به هر میزان آگاهانه، چنین فضایی را ساخته است؛ فضایی که در آن واشنگتن نه قادر است به جنگ طولانی تن بدهد و صبر کند و نه میتواند تن به گفتوگو و پیشبرد اهداف دیپلماتیک بدهد. و در سیاست بینالملل، کشوری که تصمیم نگیرد، همانقدر بازنده است که کشوری که تصمیم نادرست بگیرد.
