خط لوله قدرت سیبری-۲؛ از طرح تا توافق نهایی

۲۵ شهریور ۱۴۰۴ - ۱۱:۱۳

#اختصاصی

به قلم: رقیه کرامتی نیا، دکترای مطالعات روسیه از دانشگاه تهران

در جریان سفر رسمی هیئت روسی به چین برای شرکت در بیست‌وپنجمین اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای که در سطح رؤسای جمهور کشورهای عضو برگزار شد و هم‌زمان با مراسم هشتادمین سالگرد پیروزی چین در جنگ جهانی دوم، یکی از مهم‌ترین دستاوردهای دیپلماتیک این سفر، امضای توافق الزام‌آور برای ساخت خط لوله گاز «قدرت سیبری-۲» (Power of Siberia) بود. این توافق در دوم سپتامبر ۲۰۲۵، پس از دیدار ولادیمیر پوتین و شی جین‌پینگ در پکن به امضا رسید که به‌عنوان گامی راهبردی در تعمیق روابط انرژی و تجاری دو کشور محسوب می‌شود. با توجه به اهمیت این توافق گازی در تعمیق مناسبات روسیه و چین در این یادداشت مروری، سیر تاریخی این پروژه، دلایل تأخیر در امضای توافق رسمی و در نهایت نهایی شدن آن بررسی می‌شود.

پروژه خط لوله گاز «قدرت سیبری-۲» یکی از مهم‌ترین و در عین حال پیچیده‌ترین طرح‌های انرژی در مناسبات روسیه و چین طی دو دهه اخیر بوده است. این پروژه نه‌تنها انعکاس‌دهنده تحولات ژئوپلیتیکی و اقتصادی در منطقه اوراسیاست، بلکه نشان‌دهنده تلاش روسیه برای بازتعریف جایگاه خود در بازار جهانی انرژی پس از تشدید تنش‌ها و گسست در روابط با غرب است.

طرح اولیه خط لوله گاز قدرت سیبری -۲

ایده اولیه احداث خط لوله گاز قدرت سیبری-۲ به سال ۲۰۰۶ بازمی‌گردد. در آن زمان گازپروم روسیه و شرکت ملی نفت چین اسناد مقدماتی همکاری در زمینه انتقال گاز از منابع سیبری غربی به چین را امضا کردند. در چارچوب این توافق، شرکت گازپروم و شرکت ملی نفت چین اسناد همکاری برای احداث دو خط لوله گاز امضا کردند. خط اول، مسیر شرقی را در بر می‌گرفت که از طریق خاور دور روسیه، از خاباروفسک و ولادی‌واستوک به چین امتداد می‌یافت و بعدها با عنوان «قدرت سیبری» شناخته شد. خط دوم قرار بود منابع گازی سیبری غربی را به چین متصل کند و به‌دلیل عبور از منطقه آلتای روسیه به شمال‌غرب چین، در ابتدا «خط لوله آلتای» نام گرفت. با این حال، از اواسط دهه ۲۰۱۰، این پروژه با عنوان «قدرت سیبری-۲» شناخته شد[۱].

اهمیت انعقاد توافق‌های انرژی با همسایه قدرتمند جنوبی، در دوره پس از بحران ۲۰۱۴ اوکراین و آغاز تحریم‌های غرب علیه روسیه برای رهبران کرملین افزایش یافت. در نتیجه، در ۸ مه ۲۰۱۵، دو طرف توافقنامه‌ای مقدماتی برای احداث خط لوله قدرت سیبری-۲ امضا کردند[۲]. طبق این توافق، خط لوله قرار بود سالانه ۳۰ میلیارد متر مکعب گاز را به مدت ۳۰ سال به چین منتقل کند[۳]. در سال‌های بعد حجم ارسالی به سالانه ۵۰ میلیارد متر مکعب گاز افزایش یافت. با این حال، مذاکرات مربوط به این خط لوله در سال‌های بعد با کندی و تردید همراه شد و عملا این توافق مقدماتی تا سپتامبر ۲۰۲۵ به مرحله توافق رسمی نرسید.

دلایل تاخیر در پیشرفت پروژه

یکی از دلایل اصلی تأخیر در پیشرفت این طرح، مسیر پیشنهادی اولیه آن بود. طبق طرح اولیه، خط لوله قرار بود مستقیماً از روسیه وارد شمال‌غرب چین شود. این در حالی بود که مراکز اصلی مصرف گاز در چین در مناطق شرقی و ساحلی قرار دارند. انتقال گاز از شمال‌غرب به شرق چین نیازمند سرمایه‌گذاری سنگین در زیرساخت‌های داخلی بود که هزینه نهایی گاز روسیه را برای چین به‌شدت افزایش می‌داد.[۴] ضمن آنکه دغدغه‌های زیست محیطی نیز در مورد این مسیر مطرح بود[۵]. همین مسئله باعث شد پکن علاقه چندانی به این مسیر نشان ندهد. در سال‌های بعد، مسیر جایگزینی از طریق مغولستان پیشنهاد شد. این مسیر که از مغولستان می‌گذرد به سایوز واستوک^[۶] به معنای اتحاد شرق نیز معروف شد. در نهایت به‌عنوان گزینه نهایی مورد توافق قرار گرفت.

همچنین، با وجود اصلاح مسیر، پکن همچنان در مورد نیاز واقعی اقتصاد چین به کل حجم گازی که روسیه از طریق خط لوله گاز موجود و خطوط لوله پیشنهادی ارائه می‌دهد (در مجموع ۹۸ میلیارد متر مکعب در سال) تردید داشت[۷]. برخی منابع روسی نیز اعلام کرده‌اند حجم کل عرضه گاز از روسیه به چین در آینده ممکن است به ۱۰۶ میلیارد متر مکعب گاز در سال برسد[۸]. از همین رو چین طی سال‌های گذشته با وجود تمایل روسیه برای توافق نهایی و اجرای پروژه قدرت سیبری -۲ بسیار محتاطانه عمل کرده است. عوامل متعددی در این تردید موثر بوده‌اند.

نخست آنکه منابع داخلی گاز چین نیز در حال توسعه است. در این باره باید به پروژه‌های مربوط به ذخایر نفت و گاز که استخراج آنها با پیچیدگی‌هایی همراه است (TRIZ) واقع در حوضه گازی سیچوان اشاره کرد. استخراج این منابع که شباهت‌هایی با تولید شیل در آمریکا دارند، در پایان سال ۲۰۲۳ به رکورد تولید بیش از ۲۵ میلیارد متر مکعب رسیدند. این موفقیت‌ها نیاز چین به واردات گاز را کاهش داده است[۹].

همچنین پکن در چارچوب سیاست‌های کربن‌زدایی، هدف‌گذاری کرده است تا سال ۲۰۶۰ به انتشار صفر دی‌اکسیدکربن برسد. این هدف مستلزم کاهش تدریجی مصرف سوخت‌های فسیلی از جمله گاز طبیعی است. بر این اساس، پیش‌بینی می‌شود مصرف هیدروکربن چین در اواخر دهه جاری به اوج برسد و سپس کاهش یابد[۱۰].

افزون بر این، چین سیاست تنوع‌بخشی به منابع انرژی خود را دنبال می‌کند تا از وابستگی بیش از حد به یک کشور خاص، به‌ویژه روسیه، جلوگیری نماید. در همین راستا، چین علاوه بر روسیه از ترکمنستان، میانمار، ازبکستان و قزاقستان نیز گاز وارد می‌کند. این کشور حتی در سال ۲۰۲۳ اعلام کرد که ساخت شاخه چهارم خط لوله آسیای مرکزی -چین یعنی خط D را تسریع خواهد کرد[۱۱].

تاثیر جنگ اوکراین

در فوریه ۲۰۲۲، با آغاز جنگ اوکراین، روسیه با تحریم‌های گسترده غرب مواجه شد. صادرات گاز به اروپا که در سال ۲۰۲۱ به ۱۵۵ میلیارد متر مکعب رسیده بود[۱۲]، به‌شدت کاهش یافت. این شرایط باعث شد روسیه به‌طور جدی به‌دنبال جایگزینی بازار اروپا با بازار چین باشد. پیگیری پروژه قدرت سیبری-۲ در این شرایط به‌عنوان ابزاری راهبردی برای روسیه مطرح شد. دولت روسیه در نظر داشت این خط لوله را از پایگاه منابع سیبری غربی خود که تاکنون برای صادرات به بازار اروپا استفاده می‌شد، تامین کند [۱۳].

در همین چارچوب و افزایش تمایل روسیه به نهایی‌سازی توافق مربوط به این خط لوله، ولادیمیر پوتین در مارس ۲۰۲۳ همزمان با سفر رئیس‌جمهور چین به مسکو اعلام کرد که مذاکرات با چین در مورد این پروژه تقریباً به نتیجه رسیده و حجم صادرات گاز تا سال ۲۰۳۰ به ۹۸ میلیارد متر مکعب در سال خواهد رسید[۱۴]. با این حال، دستیابی به توافق رسمی نیازمند زمان و ادامه مذاکرات بود.

توافق نهایی: سیگنالی به غرب

در نهایت، دوم سپتامبر ۲۰۲۵، الکسی میلر، مدیرعامل گازپروم، گزارش داد که گازپروم و شرکت ملی نفت چین یک تفاهم‌نامه قانونی الزام‌آور در مورد ساخت خط لوله انتقال گاز «قدرت سیبری ۲» و «سایوز وستوک» از طریق مغولستان، امضا کرده‌اند[۱۵]. رئیس گازپروم جزئیات فنی این پروژه را فاش نکرد. به گفته وی، موضوعات مربوط به حجم تأمین مالی و شرایط تجاری تحویل در دوره زمانی فعلی مورد بررسی قرار گرفته و حل‌وفصل خواهد شد. میلر همچنین اظهار داشت که قیمت گازرسانی به چین، به دلیل کوتاه بودن مسیر حمل‌ونقل و هزینه‌های لجستیکی پایین‌تر، کمتر از قیمت صادرات به اروپا خواهد بود. وی افزود که دوره اجرای پروژه قدرت سیبری-۲ مشابه خط لوله قدرت سیبری-۱ خواهد بود؛ یعنی حدود پنج سال از زمان امضای قرارداد تا آغاز تحویل گاز. شایان ذکر است طول این خط لوله ۲.۶ هزار کیلومتر و طول بخش مغولستانی سایوز وستوک حدود ۹۶۰ کیلومتر خواهد بود[۱۶].

توافق الزام‌آور اخیر که پس از برگزاری مذاکرات سه‌جانبه میان روسیه، چین و مغولستان در پکن و در ادامه دیدار دوجانبه میان ولادیمیر پوتین و شی جین‌پینگ به امضا رسید، به‌عنوان گامی مهم در تعمیق روابط تجاری و انرژی دو کشور تلقی می شود. این توافق نه‌تنها از منظر اقتصادی مهم است، بلکه از نظر ژئوپلیتیکی نیز پیام روشنی به غرب دارد. در شرایطی که روسیه با انزوای فزاینده در بازارهای غربی مواجه است، نزدیکی به چین می‌تواند به‌عنوان راهبردی برای مقابله با فشارهای بین‌المللی تلقی گردد.

سناریوهای پیش‌رو

اگرچه با امضای توافق نهایی، مسیر اجرای پروژه روشن‌تر شده، اما همچنان با عدم قطعیت‌هایی همراه است. بر اساس روندهای موجود، می‌توان چند سناریوی محتمل را در نظر گرفت. در سناریوی نخست، پروژه طبق برنامه‌ریزی اجرا و روسیه موفق می‌شود تا سال ۲۰۳۰ بخش قابل‌توجهی از گاز خود را به چین صادر کند. این وضعیت می‌تواند جایگاه روسیه را در بازار انرژی شرق آسیا تثبیت کرده و بخشی از فشار ناشی از تحریم‌های غرب را کاهش دهد، هرچند وابستگی شدید به بازار چین نیز چالش‌هایی در بلندمدت ایجاد خواهد کرد.

در سناریوی دوم که وضعیت مطلوبی است، در صورت حل وفصل نسبی اختلاف روسیه و غرب و رفع یا کاهش تحریم‌های غرب علیه روسیه، اجرای پروژه می‌تواند مزایای قابل توجهی برای مسکو داشته باشد. در این حالت، روسیه می‌تواند با بازگشت نسبی به بازار اروپا و حفظ سهم خود در بازار چین، قدرت چانه‌زنی بیشتری در تعیین قیمت و مسیر صادرات انرژی به دست آورد. این وضعیت، امکان تنوع‌بخشی به مسیرهای صادراتی و کاهش ریسک ژئوپلیتیکی را برای مسکو فراهم خواهد کرد.

اما در سناریوی سوم، با وجود امضای توافق، پروژه ممکن است به دلایل فنی، اقتصادی یا سیاسی عملیاتی نشود. در این حالت، وضعیت روسیه نسبت به شرایط فعلی لزوماً بدتر نخواهد شد، اما فرصت راهبردی برای جایگزینی بازار اروپا از دست می‌رود. همچنین، جایگاه گازپروم در بازار جهانی و اقتصاد داخلی روسیه ممکن است تضعیف شود.

در نهایت، می‌توان سناریوی چهارم اجرای محدود یا مرحله‌ای پروژه در نظر گرفت. یعنی وضعیتی که در آن حجم گاز ارسالی کمتر از توافق اولیه باشد. این سناریو اگرچه روسیه را به طور کامل از منافع اقتصادی یا سیاسی اجرای پروژه منتفع نخواهد کرد، اما می‌تواند به حفظ روابط راهبردی با چین و بهره‌برداری نسبی از ظرفیت‌های موجود بیانجامد.

نتیجه‌گیری

با وجود امضای توافق رسمی قدرت سیبری۲، چالش‌های اجرایی این پروژه همچنان پابرجاست. ساخت زیرساخت‌های لازم، تأمین مالی پروژه به خصوص در شرایط تحریمی علیه روسیه، توافق بر سر قیمت و ارزیابی دقیق تقاضای چین از جمله مسائل کلیدی هستند. همچنین، حتی در سناریوی خوش‌بینانه، صادرات ۹۸ میلیارد متر مکعب گاز به چین نمی‌تواند به‌طور کامل جایگزین بازار اروپا شود. به خصوص که منابع انرژی ارسالی به چین در مقایسه با منابع ارسالی به اروپا با تخفیف قابل توجهی عرضه می‌شود.

از سوی دیگر، اگر چین به مسیر فعلی خود در توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و منابع داخلی ادامه دهد، ممکن است نیاز به واردات گاز از روسیه در بلندمدت کاهش یابد. در چنین شرایطی، پروژه قدرت سیبری-۲ ممکن است با ظرفیت کمتر یا با تأخیر اجرا شود.

در مجموع، پروژه قدرت سیبری-۲ و دستیابی روسیه به این توافق، نماد تلاش این کشور برای بازتعریف جایگاه خود در بازار جهانی انرژی و تلاش برای تثبیت حضور در بازارهای آسیایی پس از فروپاشی روابط انرژی با اروپا است. در مقابل، چین با رویکردی محتاطانه، به‌دنبال حفظ استقلال انرژی، تنوع منابع تأمین و تحقق اهداف زیست‌محیطی خود است. این تفاوت در اولویت‌ها تا این زمان موجب شد اجرای پروژه با تردید و تاخیر همراه باشد. به هر حال، موفقیت یا ناکامی این پروژه در نهایت به هم‌راستایی منافع دو طرف، تحولات ژئوپلیتیکی و مسیر آینده بازار انرژی بستگی دارد.

منابع

[۱] https://novayagazeta.eu/articles/2024/07/01/a-two-pipe-problem-en.

[۲] https://tomsk-tr.gazprom.ru/press/news/2015/12/145619/ and NS

[۳] https://www.gazprom.ru/press/news/miller-journal/2015/230675/.

[۴] https://eadaily.com/ru/news/2019/12/05/sila-sibiri-otkryla-kitay-sila-sibiri-2-razvernet-potoki-iz-evropy

[۵] https://discoveryalert.com.au/news/power-of-siberia-2-pipeline-2025-russia-china-energy/

[۶] Союз Восток

[۷] https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2023-04-06/power-siberia-2-gas-pipeline-remains-design-stage.

[۸] https://www.kommersant.ru/doc/8008007

[۹] https://oilcapital.ru/news/2024-10-02/kakoe-buduschee-zhdet-rossiyskiy-gaz-na-rynke-kitaya-5210110.

[۱۰] https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/russkoe-blyudo-v-kitayskom-menyu/

[۱۱] https://www.ng.ru/energy/2023-11-13/15_8875_gas.html