زبان روسی و تغییر معادلات نفوذ نرم در قفقاز با تمرکز ویژه بر گرجستان

#اختصاصی

به قلم: رضوانه حسنی، کارشناس ارشد زبان روسی، دانشگاه تربیت مدرس

در مناسبات ژئوپلتیک پساشوروی زبان روسی همواره عنصری بنیادین در راهبرد قدرت نرم کرملین بوده است. روسیه نه‌تنها از طریق انرژی و نظامی‌گری، بلکه با اتکا بر میراث زبانی و فرهنگی دوران شوروی کوشیده است پیوندهای خود را با جمهوری‌های سابق حفظ کند. در این میان گرجستان با پیشینه‌ای خاص در سیاست مقاومت فرهنگی و جهت‌گیری آشکار به‌سوی غرب به یکی از صحنه‌های جدی رویارویی زبانی در قفقاز جنوبی تبدیل شده است. زبان روسی که تا دهه نخست پساشوروی همچنان زبان ارتباطی گسترده‌ای در این کشور محسوب می‌شد طی دو دهه گذشته به‌شکلی معنادار از آموزش رسمی فضای عمومی و حتی رسانه‌ای گرجستان رانده شده است. روند تعطیلی سیستماتیک مراکز آموزشی روسی‌زبان نشانه‌ای روشن از این افول ساختاری است. بررسی تاریخی جایگاه زبان روسی در گرجستان نشان می‌دهد که این زبان نه‌تنها به‌عنوان زبان تحصیل، بلکه به‌عنوان ابزار ارتباط میان قومی و عنصر هویتی شوروی‌محور حضور پررنگی داشته است. با این‌حال پس از انقلاب رز در سال ۲۰۰۳ و آغاز اصلاحات لیبرال‌گرایانه در دولت ساکاشویلی، سیاست‌های زبانی دچار تغییرات بنیادین شد. یکی از اقدامات کلیدی دولت جدید کاهش تدریجی آموزش زبان روسی در نظام آموزشی بود. از سال ۲۰۱۱ زبان روسی رسماً از فهرست زبان‌های خارجی اجباری مدارس ابتدایی حذف و زبان انگلیسی جایگزین آن شد [Gogolashvili, 2011, p. 32]. این تصمیم نه‌تنها بعد آموزشی، بلکه بعد هویتی و راهبردی داشت به‌گونه‌ای که زبان روسی به‌تدریج از ابزار آموزش به یک زبان فرعی و انتخابی تقلیل یافت.

نقطه عطف این تحول، تعطیلی تدریجی مدارس آموزش روسی در سطح کشور گرجستان بود. بر پایه داده‌های وزارت آموزش گرجستان در سال ۲۰۰۶ حدود ۱۷۱ مدرسه در گرجستان وجود داشتند که در آنها آموزش کامل یا بخشی از آموزش به زبان روسی انجام می‌شد. با این حال، تا سال ۲۰۱۳ این رقم به ۵۹ مدرسه کاهش یافت. فرایند تعطیلی به‌صورت نامحسوس اما هدفمند انجام شد؛ دولت‌ها با حذف بودجه، ادغام مدارس و اجبار به پذیرش نظام گرجی عملاً فضای آموزش روسی را تضعیف کردند.

در همین راستا سه مرکز آموزش زبان روسی در شهرهای تفلیس، باتومی و آخالکالاکی که پیش‌تر تحت حمایت وزارت دفاع روسیه در گرجستان فعال بودند نیز به مرور بسته شدند. این مدارس که با هدف تحصیل فرزندان نظامیان روس و اقلیت‌های وفادار به زبان روسی ایجاد شده بودند تا پیش از ۲۰۰۶ به‌صورت محدود در دسترس ساکنان محلی قرار داشتند، اما پس از آن با خروج ارتش روسیه از پایگاه‌های نظامی گرجستان این مراکز نیز بسته شدند [Armenian Club, 2006]. به‌خصوص در آخالکالاکی، منطقه‌ای با اکثریت ارمنی‌زبان که زبان روسی به‌عنوان زبان میانجی استفاده می‌شد، تعطیلی مدرسه روسی منجر به بی‌اعتمادی و شکاف زبانی بین دولت مرکزی و اقلیت‌ها شد.

در سال‌های اخیر نیز تعطیلی مراکز روسی ادامه یافته است. طبق گزارش مرکز [۱]CCIIR در سال تحصیلی ۲۰۲۲–۲۰۲۳ حداقل ۱۳ مرکز یا بخش آموزش به زبان روسی در گرجستان تعطیل شده‌اند. این مراکز در شهرهای تفلیس، راستاوی و باتومی واقع بودند و عمدتاً شامل مدارس خصوصی، نیمه‌رسمی و شعبه‌های مراکز فرهنگی روس‌محور مانند «روسکی میر» بودند که یا مجوز فعالیت تمدید نشده‌اند یا تحت فشار اجتماعی و رسانه‌ای تعطیل شدند [Civil Georgia, 2023]. برای نمونه، در تفلیس مدرسه خصوصی “Интеллект+” (Intellect Plus) که بخشی از دروس را به زبان روسی تدریس می‌کرد با فشار نهادهای آموزشی محلی مجبور به تغییر برنامه درسی شد و بخش روسی آن عملا منحل گردید.

این تحولات نه‌تنها محدود به حوزه آموزشی‌اند، بلکه ریشه در جهت‌گیری کلان گرجستان به‌سوی اروپامحوری دارند. دولت‌های پس از ساکاشویلی با پذیرش سند «زبان و هویت ملی» و پیوستن به برنامه‌هایی مانند «همکاری آموزشی اتحادیه اروپا» تلاش کرده‌اند زبان روسی را از فضای عمومی خارج کرده و زبان انگلیسی را به‌عنوان زبان جهانی جایگزین آن سازند [European Commission, 2018, p. 14].

چنین روندی را باید در چارچوب رقابت زبانی به‌عنوان بخشی از رقابت قدرت نرم میان روسیه و غرب تحلیل کرد. افول جایگاه زبان روسی در گرجستان را می‌توان نشانه‌ای از افول قدرت نرم روسیه در این کشور دانست. اگر چه کرملین کوشیده است از طریق ابزارهایی نظیر اعطای بورسیه‌های تحصیلی، اعزام معلمان روسی و ترویج رسانه‌های روس‌زبان همچون Sputnik و RT در منطقه، نفوذ خود را احیا کند، اما در گرجستان به‌ویژه پس از جنگ ۲۰۰۸ مقاومت سیاسی و فرهنگی در برابر زبان روسی شدیدتر شده است.

از این منظر روند تعطیلی مراکز آموزش روسی در گرجستان صرفاً یک تحول تکنیکی یا آموزشی نیست؛ بلکه بخشی از بازتعریف هویتی و استقلال‌طلبی فرهنگی گرجستان در برابر میراث شوروی و نفوذ روسیه است. سیاست‌های زبانی در این کشور نه‌تنها نقش ابزاری دارند، بلکه نمایانگر موضع‌گیری‌های ژئوپلتیک هستند. گرجستان با حذف تدریجی زبان روسی، تلاش دارد تعلق زبانی خود را از شرق جدا کند و به غرب پیوند دهد.

در پایان می‌توان گفت زبان روسی در گرجستان امروز دیگر زبان قدرت نیست، بلکه زبان حاشیه است. افول نظام‌مند مراکز آموزشی روسی‌زبان، همراه با سیاست‌گذاری آگاهانه گرجی‌سازی زبانی تصویر روشنی از چرخش فرهنگی و سیاسی این کشور ارائه می‌دهد. گرجستان نه با زور نظامی، بلکه از مسیر زبان، حافظه شوروی را به چالش کشیده و در مسیر ساخت هویتی مستقل، زبان را به خط مقدم این جدال نرم کشانده است.

1. Gogolashvili, K. (2011). Russia and Georgia: Searching the way out. Caucasus Institute for Peace, Democracy and Development.
2. https://www.armenianclub.com/2006/10/06/russian-dm-run-schools-no-longer-available-to-georgian-citizens/
3. https://civil.ge/archives/575346
4. European Commission. (2019). The EU in 2018 – General report on the activities of the European Union.

[۱] Centre for Civil Integration and Inter Ethnic Relations