#اختصاصی
نویسنده: تحریریه ایراس
دکتر مهدی سنایی، استاد دانشگاه تهران و رئیس مؤسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس)، به دعوت دستیار رئیسجمهور فدراسیون روسیه، در مجمع سالانه اقتصادی بینالمللی سنپترزبورگ در ژوئن ۲۰۲۶ حضور یافت. وی در نشستی تخصصی با عنوان «۳+۳ مرتبط با قفقاز: چالشهای مشترک و مشارکت راهبردی» که به میزبانی انیستیتو پریماکوف وابسته به آکادمی علوم روسیه و با حضور معاون وزیر امور خارجه این کشور برگزار شد، سخنرانی کرد. این نشست با مشارکت نمایندگانی از دیگر کشورهای عضو این سازوکار، از جمله ترکیه، جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان، برگزار شد و فرصتی برای واکاوی ظرفیتها و چالشهای پیشروی این چارچوب نوپدید فراهم آورد.
خلاصه برخی دیدگاههای ارائه شده از سوی دکتر سنایی:
– شکلگیری این سازوکار همکاری اقدامی بههنگام و منطبق با واقعیتهای تاریخی منطقه است و منطقه قفقاز جنوبی و قفقاز در معنای گستردهتر آن را نمیتوان صرفا در قالب مفاهیم جغرافیایی یا ژئوپلیتیکی تحلیل کرد. این منطقه قلمرو تعاملات دیرپای فرهنگی، تاریخی، سنتی و بینالمللی است که در طول قرون متمادی شکل گرفته و تداوم یافته است. از این منظر، سازوکار حاضر اگرچه از حیث نهادی پدیدهای نوظهور به شمار میرود، اما از پشتوانهای تاریخی و انسجامی درونزا برخوردار است.
– این چارچوب از دو جهت با اولویتهای راهبردی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران همسو است؛ نخست، در چارچوب «سیاست همسایگی» و توسعه همکاری با کشورهای پیرامونی، با توجه به آنکه اغلب این کشورها از طریق مرزهای زمینی یا دریایی در شمار همسایگان ایران قرار میگیرند؛ و دوم، در پرتو رویکرد منطقهگرایی و همکاری چندجانبه منطقهای که طی سالهای اخیر جایگاهی محوری در دستگاه دیپلماسی کشور یافته است.
– اعضای این چارچوب میتوانند و شایسته است فعالیتهای آن را با مناسبات دوجانبه خود با سایر اعضا پیوند ندهند؛ چرا که تمامی این کشورها از یک سو دارای ظرفیتهای همکاری هستند و از سوی دیگر ممکن است با اختلاف دیدگاهها و تعارض منافع نیز مواجه باشند. بر همین اساس میباست بر ضرورت دستیابی به سازوکاری تأکید کرد که بر پایه آن، شش کشور عضو، فارغ از فراز و فرود روابط دوجانبه خود، نسبت به پیشبرد و توسعه فعالیتهای این چارچوب از اراده و اطمینان لازم برخوردار باشند.
– گفتوگوهای سیاسی باید در این مقطع به مرحله اجرای پروژههای عملیاتی ارتقا یابد؛ چراکه ظرفیتهای قابلتوجهی در این زمینه وجود دارد. وی همچنین الحاق گرجستان به این سازوکار را بسیار حائز اهمیت دانست و اظهار داشت که این کشور، با توجه به جهتگیری سیاسی کنونی خود، میتواند نقشی فعال در این چارچوب ایفا کند و از همین رو میتوان انتظار مشارکتی جدی و مؤثر از سوی آن داشت.
– ایران با هر پنج کشور عضو از روابطی مطلوب برخوردار است. با این حال، فعال بودن تمامی اعضای این چارچوب شرطی اساسی برای موفقیت آناست. برگزاری سومین نشست وزیران امور خارجه در ارمنستان یا جمهوری آذربایجان مورد انتظار است و تصمیمگیری درباره محل برگزاری آن بر عهده کشورهای همسایه خواهد بود. با این وجود، جمهوری اسلامی ایران آمادگی دارد در صورت لزوم، میزبانی نشست آتی را بر عهده گیرد.
– در پی تداوم بحران و تنش در جنوب ایران، تحرک در چارچوب این سازوکار شتاب بیشتری خواهد گرفت. اگرچه جمهوری اسلامی ایران بهطور شایسته از تمامیت ارضی، سرزمین و حاکمیت ملی خود دفاع کرده و خواهد کرد، اما بحران در جنوب کشور همچنان ادامه دارد. از این رو، اهمیت بخش شمالی کشور و کریدورهای ارتباطی شمالی افزایش یافته و بهرهگیری از این فرصت بیش از پیش ضروری به نظر میرسد. کریدورهایی که از مسیر جمهوری آذربایجان، ارمنستان یا گرجستان و در امتداد روسیه شکل میگیرند، اکنون در مقایسه با گذشته از اهمیت راهبردی بهمراتب بیشتری برای ایران برخوردار شدهاند.
– حضور و مداخله ایالات متحده آمریکا، پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) و رژیم اسرائیل نهتنها کمکی به توسعه اقتصادی کشورها یا حلوفصل مسائل منطقهای نکرده، بلکه در بسیاری موارد پیامدهایی زیانبار برای منطقه به همراه داشته است.
– دکتر سنایی در نشست اختتامیه این مجمع نیز که با حضور ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور فدراسیون روسیه، برگزار شد، مشارکت داشت. در این نشست، رئیسجمهور روسیه اظهاراتی جالب درباره مقاومت جمهوری اسلامی ایران در برابر تجاوزات آمریکا و اسرائیل مطرح کرد.
