#اختصاصی
به قلم: دکتر ولی کالجی، عضو شورای علمی موسسه ایراس
تنها چند روز پیش از بازگشت تحریم های سازمان ملل علیه ایران، روسیه میزبان توافق مهمی در زمینه همکاری های هسته ای با ایران بود. پس از توافق اولیه ای که در ژانویه ۲۰۲۵ میان ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، و مسعود پزشکیان، رئیس جمهور ایران، حاصل شد، دو طرف یادداشت تفاهمی به ارزش ۲۵ میلیارد دلار برای ساخت چهار نیروگاه هستهای کوچک مقیاس در سیرک، واقع در استان هرمزگان در جنوب ایران، امضاء کردند. الکسی لیخاچف، رئیس شرکت روس اتم، و محمد اسلامی، معاون رئیسجمهور و رئیس سازمان انرژی اتمی ایران، این توافق را در تاریخ ۲۴ سپتامبر نهایی کردند. توافقنامه اجرایی آن نیز در حاشیه «هفته جهانی اتم» روسیه و نمایشگاه «اتماکسپو ۲۰۲۵» در مسکو در ۲۶ سپتامبر میان شرکت ایران هرمز (نماینده سازمان انرژی اتمی ایران) و شرکت REP (از شرکت های تابعه روس اتم، شرکت دولتی روسیه) به امضا رسید. این توافقنامه شامل ساخت چهار واحد نیروگاه هستهای کوچک مقیاس پیشرفته نسل سوم در شهر ساحلی سیرک می شود.
نقشه پراکندگی تاسیسات هسته ای ایران (منابع: آژانس بین المللی انرژی اتمی، مؤسسه علوم و امنیت بینالمللی، پروژه ویسکانسین کنترل تسلیحات هستهای، مؤسسه آمریکن اینترپرایز)
جزئیات توافق
بر اساس این توافقنامه، شرکت REP مسئولیت ساخت نیروگاههای هستهای در ایران را بر عهده دارد. سایت نیروگاه هستهای «ایران هرمز» که در استان هرمزگان واقع شده، با ظرفیت کل برنامهریزیشده ۵۰۰۰ مگاوات، به زودی وارد مرحله طراحی و تجهیز خواهد شد. هر یک از واحدهای جدید نیروگاه در منطقه سیرک ظرفیتی در حدود ۱۲۵۵ مگاوات خواهند داشت که در مجموع، ظرفیت پیشبینیشده ۵۰۰۰ مگاوات را تأمین می کنند. این پروژه در بخش کوهستک از شهرستان سیرک، در جنوب شرقی ایران، و در زمینی به وسعت ۵۰۰ هکتار اجرا خواهد شد. ناصر منصور شریف لو، مدیرعامل شرکت نیروگاههای اتمی ایران هرمز، وابسته به سازمان انرژی اتمی ایران، در حاشیه نمایشگاه اتم اکسپو ۲۰۲۵ اظهار داشت: «هدف راهبردی و بلندمدت ایران، دستیابی به تولید ۲۰ هزار مگاوات برق هسته ای در کشور است. امیدواریم نخستین واحد نیروگاهی تا سال ۲۰۳۱ میلادی (۱۴۱۰ هجری شمسی) وارد مدار شود و بدینترتیب، ۵۰۰۰ مگاوات از هدفگذاری تولید ۲۰ هزار مگاوات برق هسته ای محقق گردد.
فراتر از بوشهر: گسترش ظرفیت هستهای ایران
در سال های اخیر، ایران با ناترازی شدید در حوزه برق، گاز و کمبود منابع آبی مواجه بوده است. با وجود گام های پیشرو ایران در زمینه تولید برق هسته ای، برخی داده های موجود نشان می دهند که انرژی هسته ای همچنان سهم ناچیزی در ترکیب فعلی تولید برق کشور دارد.
سهم بخش های مختلف انرژی در ایران
کارشناسان بر این باورند که برای رسیدن به سطح جهانی تولید برق، ایران باید میزان تولید برق هسته ای خود را ۵ تا ۹ برابر سطح فعلی افزایش دهد. برای دستیابی به سطح کشورهای پیشرفته، این میزان باید حدود ۱۸ برابر تولید کنونی باشد. یکی از اصول کلیدی سند راهبردی ۲۰ ساله صنعت هستهای، دستیابی به تولید ۲۰ هزار مگاوات برق هسته ای است.بر اساس راهبردهای برنامه ریزی شده، در افق ۲۰ ساله، باید ۱۰ درصد از برق کشور از طریق انرژی هسته ای تأمین شود.
در حال حاضر، ایران تنها یک نیروگاه هسته ای عملیاتی در بوشهر، در جنوب کشور، با ظرفیت ۱۰۰۰ مگاوات دارد که تنها یک درصد از نیازهای انرژی کشور را تأمین می کند. «نیروگاه هستهای هرمز ایران» پس از نیروگاه هسته ای بوشهر، دومین تأسیسات هسته ای کشور خواهد بود. ایران امیدوار است که چهار واحد نیروگاه هستهای کوچک مقیاس پیشرفته نسل سوم، بخشی از ناترازی انرژی و کمبود آب در کشور را جبران کند. با مصرف متوسط ۷۷ هزار مگاوات، تکمیل این پروژهها می تواند ۱۱ درصد از مصرف برق فعلی ایران را پوشش دهد. در حالی که اکنون راکتور ۱۰۰۰ مگاواتی در بوشهر، تنها ۲۹/۱ درصد از مصرف برق کشور را تامین می کند.
از سویی دیگر، یک راکتور با ظرفیت ۱۰۰۰ مگاوات قادر است روزانه بین ۱۰۰ هزار تا ۱۵۰ هزار مگاواتساعت، آب شیرین سازی کند که این میزان سالانه معادل ۳۶ تا ۵۵ میلیون متر مکعب آب آشامیدنی است. با در نظر گرفتن تکمیل ظرفیت هسته ای ۸۰۰۰ مگاوات، ایران قادر خواهد بود سالانه تا ۴۴۰ میلیون متر مکعب آب دریا را شیرین سازی نماید. با توجه به میانگین مصرف سالانه آب که ۱۵۵/۶ میلیارد متر مکعب است، این میزان معادل ۷ درصد از مصرف آب آشامیدنی در ایران خواهد بود.
سیاست هسته ای جدید ایران: رآکتورهای ماژولار کوچک مقیاس
در سال های اخیر، ایران بهطور فعال به دنبال توسعه رآکتورهای ماژولار کوچک (SMR) بوده است؛ رآکتورهایی که این مزیت را دارند که می توان آنها را خارج از مناطق ساحلی یا دور از رودخانه های بزرگ احداث کرد، چرا که به آب بسیار کمتری برای بهره برداری نیاز دارند. این رآکتورها همچنین از زمان ساخت کوتاه تری نسبت به نیروگاه های هسته ای سنتی برخوردارند. با توجه به گستردگی جغرافیایی ایران و تراکم جمعیت پایین به ویژه در مناطق شرقی کشور، چنین رآکتورهایی گزینه ای مناسب برای تأمین انرژی در مناطق پراکنده به شمار می روند.
در سال های اخیر روسیه در کنار ایالات متحده، چین، فرانسه و کره جنوبی، از بازیگران فعال در حوزه ساخت رآکتورهای هسته ای در بازارهای جهانی بوده است. در چهار پروژه بزرگ در منطقه خاورمیانه، روس ها اقدام به ساخت نیروگاه هایی برای ایران، ترکیه و مصر کرده اند. تقریباً هم زمان با امضای تفاهم نامه ساخت رآکتورهای ماژولار کوچک (SMR) میان ایران و روسیه، ترکیه نیز در جریان دیدار رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور این کشور، با دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، توافق مشابهی با واشینگتن به امضا رساند. از این رو، توافق اخیر ایران با روسیه را می توان نخستین گام در راستای اولویت جدید هسته ای ایران یعنی ساخت و توسعه رآکتورهای ماژولار کوچک مقیاس دانست.
شراکتی در سایه جنگ
نکته شایان توجه این است که توافق هسته ای اخیر میان ایران و روسیه، سه ماه پس از جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل امضا شده است. در جریان این جنگ، که طی آن اسرائیل و ایالات متحده برخی از سایت های هسته ای ایران را هدف قرار دادند، نیروگاه هسته ای بوشهر – که ساخت آن توسط روسیه در سال ۱۹۹۳ آغاز شد و از سال ۲۰۱۱ در حال بهره برداری است – مورد حمله اسرائیل قرار نگرفت. اگرچه ایران در سایت بوشهر غنی سازی اورانیوم انجام نمی دهد (برخلاف سایت های نطنز و فردو)، به نظر می رسد روابط مسکو با تلآویو نقشی کلیدی در بازدارندگی اسرائیل از حمله به این تأسیسات ایفا کرده باشد. چنین حمله ای می توانست مشارکت و سرمایه گذاری شرکت روس اتم را با ریسک قابلتوجهی مواجه سازد. اگرچه آتش بس میان ایران و اسرائیل بسیار شکننده است و احتمال ازسرگیری درگیری میان دو طرف وجود دارد، اما توافق ساخت رآکتورهای ماژولار کوچک (SMR) که میان روسیه و جمهوری اسلامی ایران امضا شده، نشان می دهد که مسکو نگرانی جدی ای نسبت به خطر حمله احتمالی به تأسیسات هسته ای مورد توافق ندارد.
احداث نیروگاه هستهای جدید سیرک در استان هرمزگان (منبع: ایرنا)
همکاری ایران و روسیه تحت فشار
مکانیسم ماشه در تاریخ ۲۸ سپتامبر فعال شد. این بدان معناست که تحریم های شورای امنیت سازمان ملل که پیش از سال ۲۰۱۵ اعمال شده بودند — از جمله قطعنامه های ۱۶۹۶، ۱۷۳۷، ۱۷۴۷، ۱۸۰۳، ۱۸۳۵ و ۱۹۲۹ — بار دیگر علیه ایران اعمال شده اند. تلاش روسیه و چین برای تصویب قطعنامه ای در شورای امنیت با هدف به تعویق انداختن شش ماهه مکانیسم ماشه ناکام ماند. در حالی که این دو کشور بازگشت تحریم ها را مورد انتقاد قرار دادند؛ اتحادیه اروپا و ژاپن پایبندی خود به این تحریم ها را اعلام کردند و بریتانیا نیز دو اقدام تنبیهی اضافی علیه ایران اعمال کرد.
از دیدگاه ایران، دو قطعنامه شورای امنیت که توسط روسیه و چین ارائه شدند، نشان می دهد که مسکو و پکن بازگشت تحریم های بین المللی علیه ایران را غیرقانونی تلقی می کنند و برخلاف تحریم های سال های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۳، به ویژه روسیه، به احتمال زیاد از اجرای قطعنامه های تحریمی سازمان ملل علیه تهران پیروی نخواهد کرد. فضای حاکم بر شورای امنیت به همراه مواضع تروئیکای اروپایی برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) — فرانسه، بریتانیا و آلمان — و ایالات متحده، هیچ تردیدی باقی نمی گذاشت که مکانیسم ماشه فعال خواهد شد و تحریم های سازمان ملل مجدداً برقرار خواهند شد. روسیه، به عنوان عضو دائم شورای امنیت، از این روند بهخوبی آگاه بود. با این حال، تنها چند روز پیش از بازگشت تحریم ها، این کشور توافق هسته ای با ایران را نهایی کرد که پیامی روشن به قدرت های غربی بود.
بدون شک، تحریم ها در سال های اخیر عامل اصلی نزدیکی و همکاری میان روسیه و ایران بوده اند. به جز یک وقفه سه ساله پس از توافق برجام در سال ۲۰۱۵، ایران نزدیک به دو دهه یا تحت تحریم های شورای امنیت سازمان ملل بوده یا با تحریم های گسترده یک جانبه ایالات متحده مواجه بوده است، که این تحریم ها پس از خروج آمریکا از برجام در ماه مِی ۲۰۱۸ به طور کامل از سر گرفته شدند. همزمان، روسیه نیز تحت تحریم های گسترده غربی قرار دارد و پایان روشنی برای جنگ اوکراین در چشمانداز پیش رو دیده نمیشود.
اهمیت استراتژیک
در چهارچوبی وسیع تر، قرارداد ۲۵ میلیارد دلاری بین روسیه و ایران برای ساخت چهار رآکتور ماژولار کوچک (SMR) — که در میانه تنش های فزاینده بین ایران و غرب بر سر مسئله هسته ای و همچنین تنش های بین روسیه و غرب در جنگ اوکراین به امضا رسید — نشان دهنده همگرایی منافع در دنیای چند قطبی کنونی است. این توافق همچنین بخشی از استراتژی گسترده تر روسیه برای سرمایه گذاری و ساخت نیروگاه های هسته ای در سراسر غرب آسیا بهشمار می رود. پس از امضای قرارداد، الکسی لیکاچف، مدیرعامل شرکت روس اتم، این پروژه را «پروژه ای راهبردی» توصیف کرد و بر اهمیت آن در گسترش حضور انرژی هسته ای روسیه در منطقه تاکید کرد.
در سال های اخیر، روسیه نقش کلیدی در توسعه زیرساخت های انرژی هسته ای در چندین کشور خلیج فارس ایفا کرده است. از طریق شرکت دولتی هسته ای روس اتم، روسیه قراردادهایی به امضا رسانده و بهطور فعال در ساخت نیروگاه های هسته ای در امارات متحده عربی و عربستان سعودی مشارکت دارد. نیروگاه هستهای براکه در امارات — نخستین نیروگاه هسته ای در جهان عرب — با استفاده از فناوری و تخصص روسیه ساخته شده است. روسیه همچنین علاقهمندی خود را به همکاری در پروژه های هسته ای با عربستان سعودی و دیگر کشورهای عربی اعلام کرده و از تلاش های آن ها برای تنوع بخشی به منابع انرژی و کاهش وابستگی به سوخت های فسیلی حمایت می کند. این استراتژی، رقابت گسترده تر روسیه با قدرت های غربی را نشان می دهد و در عین حال پیامی به کشورهای منطقه ارسال می کند که می توانند در شرایط تنش های جهانی کنونی بر روی فناوری هسته ای روسیه حساب باز کنند.
این مقاله برای نخستین بار به زبان انگلیسی در سایت خبری- تحلیلی The Cradle در بیروت، لبنان در ۱ اکتبر ۲۰۲۵ میلادی منتشر شده است:
Vali Kaleji, “Power, Pressure, and Partnership: Iran’s Next Nuclear Chapter with Russia”, The Cradle, October 1, 2025.
