تاریخ : سه شنبه, ۲۶ تیر , ۱۴۰۳ 10 محرم 1446 Tuesday, 16 July , 2024

چالشها و راهکارهای روسیه در تحقق راهبرد انرژی این کشور تا ۲۰۳۵

  • ۰۸ اسفند ۱۴۰۲ - ۱۱:۲۷
چالشها و راهکارهای روسیه در تحقق راهبرد انرژی این کشور تا ۲۰۳۵
آخرین نسخه راهبرد انرژی روسیه که در 9 ژوئن 2020 به تصویب رسید اصول و جهتگیری توسعه صنعت انرژی این کشور را در دراز مدت مشخص میکند.

#اختصاصی

 

به قلم: سید امیربهادر‌‌هاشمی، دانشجوی دکتری مطالعات روسیه

روسیه دارنده ذخایر عظیم نفت و گاز در دنیا است و طی چند دهه گذشته انرژی جایگاه ویژه‎ای چه به عنوان منبع اصلی درآمد دولت روسیه و چه در کمک به پیشبرد سیاست خارجی این کشور داشته است. روسیه در مقاطع زمانی مشخص با انتشار سند راهبرد انرژی سعی در تبیین و تعریف سیاست‎های خود در حوزه انرژی دارد. آخرین نسخه سند راهبرد انرژی این کشور[۱] در سال ۲۰۲۰ و تقریبا ۲ سال قبل از آغاز جنگ اوکراین در فوریه ۲۰۲۲ و اعمال تحریم‎های شدید علیه این کشور تصویب گردیده که افق راهبردی این کشور را در بخش انرژی تا سال ۲۰۳۵ ترسیم می‎کند. این نوشته به دنبال بررسی این موضوع است که روسیه اکنون با چه چالش‎هایی در تحقق آخرین نسخه سند راهبرد انرژی خود مواجه است و چه راهکارهایی را برای رفع این چالش‎ها دارد.

صنعت سوخت و انرژی جایگاه مهمی را در اقتصاد فدراسیون روسیه داشته و نقش اساسی در توسعه زیرساخت‎های این کشور ایفا می‎کند. همچنین این حوزه سهم قابل توجهی در بودجه دولت و توسعه و پیشرفت در دیگر صنایع را به خود اختصاص داده است. آخرین نسخه راهبرد انرژی روسیه که در ۹ ژوئن ۲۰۲۰ به تصویب رسید اصول و جهتگیری توسعه صنعت انرژی این کشور را در دراز مدت مشخص می‎کند. در این نسخه اهداف اصلی توسعه انرژی در فدراسیون روسیه کمک به توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور و تقویت و حفظ حداکثری موقعیت فدراسیون روسیه در بازار جهانی انرژی تا سال ۲۰۳۵ تعریف شده است (ES-2035, 2020).

جنگ اوکراین تاثیر بسیار زیادی بر روابط روسیه و کشورهای غربی که دارنده فناوری پیشرفته و مورد نیاز روسیه هستند، گذاشته است. با وجود نیاز اروپا به تامین انرژی خود از روسیه، یکی از اولین حوزه‎هایی که مستقیما هدف تحریم‎ها قرار گرفت، حوزه انرژی بود. به گزارش روزنامه وال استریت ژورنال تحریم‌های غرب باعث شده تا جریان صادرات نفت روسیه به سمت آسیا تغییر مسیر داده و جریان نقل و انتقال نفت و گاز در بازار جهانی تغییر کند و روابط اقتصادی طولانی‌مدت در جهان هم مختل شود (بلایی, ۱۴۰۱). در ادامه سعی می‎شود با توجه به تاثیرات جنگ اخیر بین روسیه و اوکراین هر یک از این موارد مورد بررسی قرار گرفته و راهکارهایی که روسیه برای کم اثر کردن آنها دارد، ارائه شوند.

  1. تولید انرژی

بر اساس سند راهبرد، روسیه‌ می‌بایست تولید نفت و گاز خود را تا سال ۲۰۳۵ به طور میانگین تا یک و نیم برابر افزایش داده و همزمان توسعه تولید ذخایر هیدروکربنی که به سختی قابل استخراج هستند را نیز در دستور کار قرار دهد. در ماه‎های ابتدایی پس از اعمال تحریم‎ها، تولید نفت در روسیه ۱۰ تا ۱۵ درصد کاهش یافت. (میلیویرتا, ۲۰۲۳) این کاهش به دلیل خروج شرکت‎های خارجی از بازار روسیه بود که بخشی از تولید را در این کشور به خود اختصاص داده بودند. همچنین مشکلات لجستیکی مرتبط با محدودیت‎های صادراتی از دیگر دلایل ضعف روسیه در امر تولید به شمار می‎رود. با این حال افزایش صادرات نفت روسیه در سال ۲۰۲۳ به چین، هند و سایر کشورهای آسیایی باعث شد تا روسیه تولید خود را به سطح سال ۲۰۲۱ بازگرداند (سولداتکین & آستاخووا, ۲۰۲۳). همچنین شرکت ملی نفت چین سعی کرده است تا با انجام مذاکراتی با روسیه سطح تولید انرژی در این کشور را افزایش دهد (کوبزوا, ۲۰۲۳).

  1. انرژیهای تجدید پذیر

یکی دیگر از حوزه‎های مهم در سند راهبرد انرژی روسیه، انرژی‌‌های تجدیدپذیر هستند. این نوع انرژی یکی از حوزه‎های دارای چشم انداز در روسیه است. بر اساس این راهبرد، سهم منابع انرژی تجدیدپذیر در ساختار مصرف انرژی روسیه تا سال ۲۰۳۵ رشد بسزایی خواهد داشت و منابع اصلی انرژی‎های تجدیدپذیر در روسیه را انرژی خورشیدی، انرژی بادی و برق‎آبی تشکیل خواهند داد. طبق آمار ۸۰ درصد از پنل‎های خورشیدی دنیا در کشور چین ساخته می‎شوند (CDU, 2023). با در نظر گرفتن روابط نزدیک روسیه با چین، به نظر می‎رسد این حوزه کمترین آسیب را از تحریم‎های غرب ببیند. البته طبق آمارها خرید پنل‎های خورشیدی روسیه از چین در سال ۲۰۲۲ با افت ۴۰ درصدی مواجه شده است. (اسمرتینا, ۲۰۲۳) شرکت وستاس[۲] دانمارک و زیمنس آلمان بزرگترین تولید کنندگان توربین‎های بادی در جهان هستند (کینگ, ۲۰۲۳). ایران در کنار روسیه جزء ۱۴ سازنده توربین‌های بادی بزرگ‌مقیاس در دنیا به حساب می‎آید (فارس, ۱۴۰۱) و با وجود تحریم‎های غرب و توانایی ایران در تولید توربین‎های بادی، ایران می‎تواند در این زمینه با روسیه همکاری کرده و تاحدودی نیازهای این کشور را رفع کند. اکثر توربین‌‌های نیروگاه‎های برق‎آبی توسط شرکت‎های عمدتا غربی نظیر General Electric Co. ،Siemens AG ،Andritz AGLitostroj Power Group ،Voith GmbH & Co. KGaA تولید می‎شوند (Mordorintelligence, 2023)، و با توجه به اینکه روسیه ۱۸ درصد از برق مورد نیاز خود را از این طریق به دست می‎آورد (Dzen, 2019)، تداوم تنش‎ها با غرب می‎تواند ضربه قابل توجهی به توسعه نیروگاه‎های برق‎آبی این کشور بزند.

  1. انرژی هستهای

فدراسیون روسیه خود یکی از کشورهای پیشرو جهان در توسعه، استفاده و صادرات فناوری انرژی هسته‎ای است. طبق آمار سازمان بین‎المللی انرژی اتمی، روسیه پس از امریکا، چین و فرانسه با ۲۰۹٫۵ تراوات در ساعت و ۳۷ راکتور فعال در جایگاه چهارم تولید برق هسته‎ای قرار دارد (IAEA, 2024). البته که روسیه مشکلات و خطرات اصلی توسعه انرژی هسته‎ای خود را هزینه‎های نسبتاً بالای تامین ایمنی هسته‎ای و تشعشعی و نیاز به مدیریت سوخت هسته‎ای مصرف شده و زباله‎های رادیواکتیو عنوان کرده است (ES-2035, 2020). اما تنها موردی که می‎تواند مانع توسعه این حوزه برای روسیه شود تامین اورانیوم است که این کشور قصد دارد تولید اورانیوم در استان کورگان[۳] و جمهوری بوریاتیا [۴] را افزایش داده و همچنین معدن جدیدی در منطقه زابایکالسکی[۵] اکتشاف و احداث کند.

  1. شبکه سراسری برق

شبکه برق روسیه یکی از بزرگترین و پیچیده ترین شبکه‎های جهان است که پس از امریکا، چین و ژاپن در مکان چهارم قرار دارد (EIA, 2023). تحریم‎هایی که از سال ۲۰۲۲ و پس از جنگ اوکراین بر روسیه وضع شده دسترسی این کشور به تجهیزات و قطعات وارداتی را دشوار کرده است. با این وجود به گفته یوگنی گرابچاک معاون وزیر انرژی روسیه، در سال ۲۰۲۳ حدود ۱٫۳ تریلیون روبل (۱۴٫۲ میلیارد دلار) در صنعت برق این کشور سرمایه‎گذاری شده است (گرابچاک, ۲۰۲۳). به عنوان بخشی از راهبرد توسعه صنعت برق روسیه، پیش‎بینی می‎شود سالانه ۲۰۳۵ تا ۱٫۵ تریلیون روبل در شبکه برق این کشور سرمایه‎گذاری شود که شامل احداث خطوط جدید برق، نوسازی خطوط برق موجود و استفاده از فناوری‎های نوین در شبکه برق می‎باشد. به نظر می‎رسد تحقق چنین امری در نتیجه تحریم‎های غرب و خروج بسیاری از شرکت‎ها از این کشور دور از دسترس بوده و روسیه راهی جز تکیه بر چین به منظور تقویت شبکه برق خود نداشته باشد.

  1. درآمد حاصل از انرژی

تحریم‎های اعمال شده علیه روسیه به دلیل تهاجم این کشور به اوکراین تأثیر متفاوتی بر درآمدهای انرژی این کشور داشته است. از یک طرف، تحریم روسیه منجر به کاهش صادرات انرژی این کشور به اروپا شد که بزرگترین بازار گاز روسیه است و از طرف دیگر تحریم‎ها منجر به کاهش سهم روسیه در بازار انرژی و افزایش قیمت‎ها در بازار جهانی شد. این افزایش قیمت تا حدودی کاهش صادرات را جبران کرد و در مجموع به گفته الکساندر نوواک معاون نخست وزیر روسیه درآمدهای انرژی روسیه در سال ۲۰۲۲ به میزان ۲۸ درصد افزایش یافت (نوواک, ۲۰۲۳). دلیل اصلی افزایش قیمت انرژی در بازار جهانی بود. بدین صورت که در سال ۲۰۲۲ قیمت نفت خام برنت ۶۰ درصد و قیمت گاز طبیعی در اروپا ۲۵۰ درصد افزایش یافت. این در حالی است که صادرات نفت روسیه به اروپا ۲۵ درصد و گاز ۴۵ درصد کاهش داشت (تائیروف, ۲۰۲۲). بر اساس گزارش آژانس بین‎المللی انرژی[۶]، درآمد روسیه از صادرات نفت و گاز در سال ۲۰۲۲ به حدود ۲۸۰ میلیارد دلار رسید که ۱۳٫۸ درصد نسبت به سال ۲۰۲۱ افزایش یافته است.

به گزارش نشریه فوربس صادرات انرژی روسیه در نیمه اول سال ۲۰۲۳ نسبت به سال ۲۰۲۲ با کاهش چشمگیری روبرو شد و حدود دو برابر افت پیدا کرد که دلایل آن کاهش تولید و تضعیف ارزش روبل عنوان شده است (مینگازوف, ۲۰۲۳). به طور کلی، تأثیر تحریم‎ها بر درآمد انرژی روسیه در سال ۲۰۲۲ ترکیبی بوده است. از یک سو، تحریم‌‌ها منجر به کاهش صادرات گردید، اما از سوی دیگر، منجر به افزایش قیمت حامل‎های انرژی شد. در نتیجه درآمد انرژی روسیه افزایش یافت اما نه به اندازه‎ای که می‎توانست در صورت عدم اعمال تحریم‎ها افزایش یابد.

روسیه یکی از بزرگترین صادرکنندگان انرژی در جهان است و تحریم‎ها علیه این کشور در این زمینه می‎تواند ضربه جدی به اقتصاد این کشور وارد کند. با این حال، روسیه با بهره گیری از مزیت‌‌هایی که دارد،‌ می‌تواند تا حدودی در برابر این تحریم‌‌ها مقاومت کند اما در خصوص فناوری قطعا با مشکلات بسیاری در کوتاه مدت مواجه خواهد شد. این مزیت‌‌ها شامل ذخایر قابل توجه منابع انرژی از جمله نفت، گاز و زغال سنگ است. این امر روسیه را از واردات و وابستگی انرژی از خارج بی نیاز می‌کند. طبق سند راهبرد انرژی روسیه در سال ۲۰۲۰، این کشور قصد داشت با متنوع سازی روش‌‌های تولید انرژی و توسعه زیرساخت‌‌های موجود توانایی خود را در این حوزه ارتقا بخشد. با توجه به اینکه فناوری‌‌های پیشرفته مورد نیاز روسیه اکثرا در اختیار کشورهای غربی قرار دارد و همچنین با در نظر گرفتن تحریم‌‌ها و محدودیت‌‌هایی که روسیه آن مواجه شده، این کشور نمی‎تواند آنطور که برنامه‎ریزی کرده به اهداف خود دست یابد و نیازمند به بازنگری سند راهبردی خود است.

نتیجه گیری:

بدون شک تحریم‎های اعمال شده به واسطه جنگ اوکراین علیه روسیه تأثیر منفی بر تولید و فرآوری هیدروکربن‎ها در این کشور داشته است و یکی از اولین بخش‎هایی که تحت تاثیر تحریم‎ها قرار گرفت بخش تولید انرژی در روسیه بود. با این حال، شاهد هستیم که شرکت‌‌های روسی با همکاری شرکت‎های چینی در حال اتخاذ راهکارهایی برای غلبه بر این مشکلات هستند. می‎توان گفت در دراز مدت، چشم انداز صنعت انرژی در روسیه دچار تزلزل چشمگیری نشود. زیرا روسیه دارای ذخایر انرژی قابل توجهی است و همچنین در غیاب کشورهای غربی، چین و سایر کشورهای آسیایی به افزایش تقاضای خود برای واردات انرژی از روسیه ادامه خواهند داد.

با این حال شرکت‎های روسی در حوزه انرژی برای تحقق برنامه‎های خود می‎بایست به سمت توسعه فناوری‎های مورد نیاز و جایگزینی واردات تجهیزات نوین و پیشرفته از اروپا تمرکز کنند زیرا به دلیل تحریم‎های غرب دسترسی روسیه به فناوری‎ها و تجهیزات غربی کاری دشوار خواهد بود. همچنین تحریم‎هایی که بر سر راه سرمایه‎گذاری در صنعت انرژی روسیه قرار دارند می‎توانند چالش مهمی برای توسعه یافتگی این حوزه حیاتی در اقتصاد روسیه باشند.

از طرفی فروش نفت روسیه به دلیل تحریم غرب حتی به مشتریانی مثل چین که از تحریم‎ها تبعیت بالایی ندارند مشکلاتی را برای این کشور بوجود آورده است. در نتیجه روسیه مجبور است در بلند مدت نفت خود را با تخفیف‎های قابل توجهی به فروش برساند و این امر تحقق درآمدهای پیش بینی شده برای بودجه این کشور را به چالش می‎کشد. رشد قیمت حامل‎های انرژی به صورت مقطعی باعث افزایش درآمد این کشور می‎شود. عواملی که می‎تواند در این خصوص بر درآمدهای روسیه حاصل از انرژی تاثیر بگذارد میزان کاهش صادرات به اروپا، قیمت حامل‎های انرژی در بازارهای جهانی و ایجاد تنوع در صادرات و یافتن بازارهای جدید است. اگر روسیه بتواند صادرات انرژی خود را متنوع سازی کند و عرضه انرژی به سایر کشورها را افزایش دهد، این امر به او این امکان را می‎دهد تا تاثیر منفی تحریم‎ها را کاهش دهد. البته که تحقق این امر در کوتاه مدت دشوار است.

یکی دیگر از مولفه‎هایی که لازم است به آن اشاره شود تحولات حول محور انتخابات ریاست جمهوری امریکا در سال ۲۰۲۴ است. در صورت ورود دونالد ترامپ به کارزار انتخاباتی و پیروزی وی، احتمال کاهش حمایت‎ها از اوکراین در جنگ با روسیه و توافق میان ترامپ و پوتین وجود دارد. کما اینکه هم اکنون نیز بر سر حمایت از اوکراین در اتحادیه اروپا اختلاف نظر وجود دارد. دونالد ترامپ رسما اعلام کرده است که در صورت پیروزی در مدت زمان کوتاهی با روسیه به توافق می‎رسد. این موضوع می‎تواند موجب خروج روسیه از انزوا شده و این کشور را در از سرگیری سیاست‎ها و راهبردهای خود از جمله سند راهبرد انرژی کمک کند. البته که چنین نتیجه‎ای در انتخابات امریکا در سال ۲۰۲۴ شاید دور از ذهن به نظر می‎رسد.

منابع:

CDU. (2023, 9 19). Мировой лидер технологий солнечной энергетики.  Центральное диспетчерское управление топливно-энергетического комплекса: https://www.cdu.ru/tek_russia/articles/6/1162/

Dzen. (2019, 11 11). Топ-۱۰ стран по производству гидроэлектроэнергии. Dzen: https://dzen.ru/a/Xck2r0DpMUgUig-p?experiment=931375

EIA. (2023, 3 1). Список стран по количеству потреблённой электроэнергии за ۲۰۲۳ год. U.S. Energy Information Administration: https://www.eia.gov/international/data/world/electricity/electricity-consumption?pd=2&p=0000002&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008

ES-2035. (2020, июнь ۹). Энергетическая стратегия Российской Федерации на период до ۲۰۳۵ года.

IAEA. (2024, 1 7). Nuclear Share of Electricity Generation in 2022. iaea.org: https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/NuclearShareofElectricityGeneration.aspx

Mordorintelligence. (2023, 12). Анализ размера и доли рынка гидротурбин – тенденции роста и прогнозы (۲۰۲۳ – ۲۰۲۸ гг.). Mordorintelligence: https://www.mordorintelligence.com/ru/industry-reports/hydro-turbine-market

اسمرتینا, پ. (۲۰۲۳, ۱ ۲۰). Россия в ۲۰۲۲ году снизила покупки панелей из Китая на ۴۰%. Kommersant: https://www.kommersant.ru/doc/5774913

بلایی, و. (۱۴۰۱, ۱۰ ۲۰). وال‌استریک ژورنال: تحریم‌های غرب علیه روسیه در حال تغییر بازار جهانی انرژی است. Mehrnews: mehrnews.com/xZh5p

تائیروف, ر. (۲۰۲۲, ۱۲ ۱). «Газпром» сообщил о сокращении экспорта газа в дальнее зарубежье почти на ۴۵%. Forbes: https://www.forbes.ru/finansy/481920-gazprom-soobsil-o-sokrasenii-eksporta-gaza-v-dal-nee-zarubez-e-pocti-na-45

سولداتکین, و., & آستاخووا, ا. (۲۰۲۳, ۱۲ ۲۷). Russia exports almost all its oil to China and India – Novak. Reuters: https://www.reuters.com/business/energy/half-russias-2023-oil-petroleum-exports-went-china-russias-novak-2023-12-27/

فارس, خ. (۱۴۰۱, ۳ ۱۰). ایران جزء ۱۴ سازنده توربین‌های بادی بزرگ‌مقیاس دنیا/ ‌بومی‌سازی توربین‌‌ با اتکا به‌ دانش‌بنیان‌ها. Farsnews: https://www.farsnews.ir/news/14010310000252/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D8%B2%D8%A1-4-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%AA%D9%88%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%E2%80%8C

کوبزوا, ا. (۲۰۲۳, ۱ ۱۱). China, top Russian energy firms discuss developing oil and gas fields -CNPC. Reuters: https://www.reuters.com/business/energy/china-top-russian-energy-firms-discuss-developing-oil-gas-fields-cnpc-2023-11-01/

کینگ, چ. (۲۰۲۳, ۸ ۲۳). Top 10 Wind Turbine Manufacturers. Energydigital: https://energydigital.com/top10/top-10-wind-turbine-manufacturers

گرابچاک, ی. (۲۰۲۳, ۲ ۲۰). Замглавы Минэнерго Евгений Грабчак: энергетика РФ стала полагаться на собственные ресурсы. Tass: https://tass.ru/interviews/17077403

میلیویرتا, ل. و. (۲۰۲۳, ۱۲ ۵). One year of sanctions: Russia’s oil export revenues cut by EUR 34 bn. Energyandcleanair: https://energyandcleanair.org/publication/one-year-of-sanctions-russias-oil-export-revenues-cut-by-eur-34-bn/

مینگازوف, س. (۲۰۲۳, ۷ ۱۴). Доходы от экспорта нефти и нефтепродуктов из России упали почти вдвое в ۲۰۲۳ году. Forbes: https://www.forbes.ru/finansy/492814-dohody-ot-eksporta-nefti-i-nefteproduktov-iz-rossii-upali-pocti-vdvoe-v-2023-godu

نوواک, ا. (۲۰۲۳, ۱ ۱۶). Новак: нефтегазовые доходы России в ۲۰۲۲ году выросли на ۲۸%. Vedomosti: https://www.vedomosti.ru/economics/news/2023/01/16/959143-novak-neftegazovie-dohodi-rossii-v-2022-godu-virosli

یرماکف, و., & میتروا, ت. (۱۳۹۸, ۱۰ ۶). راهبرد انرژی روسیه تا سال ۲۰۳۵. بازیابی از شورای راهبردی روابط خارجی: https://scfr.ir/fa/200/119286/%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%AF-%D8%A7%D9%86%D8%B1%DA%98%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%D9%84-2035/

 

 

[۱] Энергетическая стратегия Российской Федерации на период до ۲۰۳۵ года – Утверждена

распоряжением Правительства Российской Федерации от ۹ июня ۲۰۲۰ г. № ۱۵۲۳-р

[۲] Vestas

[۳] Kurgan Oblast

[۴] Buryatia

[۵] Zabaykalsky Krai

[۶] International Energy Agency

لینک کوتاه : https://www.iras.ir/?p=10098
  • نویسنده : سید امیربهادر‌‌هاشمی، دانشجوی دکتری مطالعات روسیه
  • منبع : موسسه مطالعات ایران اوراسیا (ایراس)
  • 330 بازدید

برچسب ها

ثبت دیدگاه

دیدگاهها بسته است.