#اختصاصی
سمپوزیوم بینالمللی «آموزههای ابنسینا در دنیای امروز» به همت مؤسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس)، مرکز فرهنگی شهر کتاب و بنیاد ابنسینا و با همکاری جمعی از چهرههای برجسته آکادمیک، فرهنگی و سیاسی برگزار شد. این نشست به مناسبت روز بزرگداشت ابنسینا (اول شهریور) و روز پزشک و با هدف واکاوی ابعاد مختلف شخصیتی، فلسفی، پزشکی و تاریخی ابوعلی سینا، بررسی جایگاه وی در پیوندهای فرهنگی ایران و اوراسیا و ارزیابی وضعیت «ابنسیناپژوهی» در ایران و جهان معاصر برگزار گردید. این جلسه به دو زبان فارسی و روسی برگزار شد و سخنرانانی از ایران، روسیه، قزاقستان، ازبکستان و گرجستان در آن حضور داشتند.
در آغاز این نشست، دکتر مهدی سنایی، رئیس موسسه ایران و اوراسیا (ایراس) ضمن خوشآمدگویی به مهمانان و گرامیداشت هفته ابنسینا، به تبیین چند محور کلیدی درباره جایگاه و میراث این اندیشمند برجسته پرداخت. نخستین محور مورد اشاره، پیوندهای فرهنگی و تاریخی ایران و اوراسیا بود.
وی با اشاره به تولد ابنسینا در بخارا و وفات و دفن او در همدان، بر تعلق این فیلسوف به کل حوزه تمدنی ایران و اوراسیا، فراتر از مرزهای ملی امروزی، تأکید کرد و به نقش شاعرانی چون رودکی در نشان دادن این پیوستگی فرهنگی اشاره نمود. وی همچنین از همدان به عنوان میزبان آرامگاه ابنسینا و از بخارا به عنوان زادگاه وی یاد کرد و این دو شهر را از نقاط مهم در جغرافیای فرهنگی مرتبط با میراث ابنسینا دانست.
محور دوم سخنان دکتر سنایی، خردگرایی ابنسینا بود. وی ابنسینا را خردگراترین فیلسوف جهان اسلام و تمدن ایرانی دانست که اندیشه او بر استدلال عقلی و نظام علّی و معلولی استوار بود و ابراز امیدواری کرد که جهان معاصر بار دیگر به خردورزی و عقلانیت مورد تأکید ابنسینا بازگردد.
در محور سوم نیز به نامگذاری دو اثر مهم «قانون در طب» و «شفا در فلسفه» پرداخته شد؛ نامگذاریای که به گفته وی، نشاندهنده نگاه علمی و قانونمند ابنسینا به پزشکی و نگاه معنوی او به فلسفه و دین برای شفای روح است.
در ادامه، آقای محمدخانی، معاون بینالملل شهر کتاب، با طرح این پرسش که هدف از نامگذاری روزهایی به نام مفاخر فرهنگی چیست، به خاطرهای از بزرگداشت سهروردی در سال ۱۳۷۷ اشاره کرد؛ مراسمی که در جریان آن، به گفته وی، بسیاری از رهگذران خیابان سهروردی از هویت و جایگاه این اندیشمند بیاطلاع بودند.
سپس تجربه بیستساله برگزاری درسگفتارهای مبسوط درباره مفاخر ادب و فلسفه فارسی در شهر کتاب را تشریح کرد و تأکید نمود که اثربخشی چنین مناسبتهایی به وجود یک «بانی» فعال وابسته است. محمدخانی در ادامه، آماری از وضعیت نشر آثار ابنسینا در ایران ارائه کرد. بر اساس این آمار، در یک بازه یکساله حدود ۷۰ نوبت چاپ از آثار ابنسینا با شمارگان ۳۴ هزار نسخه منتشر شده که ۲۵ عنوان آن به «کتاب قانون» اختصاص داشته است.
وی با مقایسه جایگاه جهانی ابنسینا و خیام، نامتناسب بودن برنامههای اختصاصیافته به ابنسینا با شهرت جهانی وی را یادآور شد و به تجربه برگزاری ۴۳ جلسه با همکاری بنیاد ابنسینا اشاره کرد.
همچنین ایشان به خلأ آثار مربوط به ابنسینا در حوزه کودک و نوجوان پرداخت و چند اثر شاخص از جمله آثار عبداللهیان، فتاحی و توکلی صابری را معرفی کرد و وضعیت ایران را با تجربه نویسنده مصری، یوسف زیدان، مقایسه نمود. محمدخانی در پایان، با اشاره به تجربه موفق «پل ادبی ایران»، پیشنهاد ایجاد پلهای فلسفی بینالمللی میان ابنسینا و اندیشمندان دیگر تمدنها را مطرح کرد و به فهرست اندیشمندانی که بر ابنسینا تأثیر گذاشتهاند یا از اندیشه او تأثیر پذیرفتهاند و همچنین خلأ پژوهشی موجود در حوزه «فلسفه پزشکی» اشاره نمود.
در ادامه، آقای فرهاد گولیاموف، روزنامهنگار و نویسنده ازبکتبار ساکن روسیه و متولد سمرقند، به بیان دیدگاههای خود پرداخت. وی اظهار کرد که آثار و تأثیرات علمی و فرهنگی ابوعلی سینا را همچنان میتوان در کشور ازبکستان مشاهده کرد. به گفته گولیاموف، در دانشگاههای مختلف ازبکستان، از جمله دانشگاههای سمرقند، تاشکند، بخارا، فرغانه و اندیجان، علاوه بر برگزاری کنفرانسها و همایشهای علمی سالانه، نقش علمی ابنسینا در طول هزار سال اخیر همچنان در پایاننامهها و پژوهشهای دانشگاهی مورد بررسی قرار میگیرد و پژوهشهای بسیاری با تکیه بر کتابهای «قانون» و «شفا»ی او انجام میشود.
گولیاموف بهویژه بر نقش کلیدی ابنسینا در داروسازی و نوآوریهای او در این زمینه تأکید کرد و از فعالیتهای دانشگاههای مختلف ازبکستان، وزارت بهداشت این کشور و بهطور خاص دانشکده داروسازی تاشکند نام برد که همچنان نظریات دارویی ابنسینا را به عنوان مأخذ و منبعی معتبر علمی مورد استفاده قرار میدهند. به گفته وی، نقش بیبدیل ابوعلی سینا در پزشکی و داروسازی چنان است که کتابها و نظریههای او همچنان منبعی مهم برای پژوهشهای علمی امروز به شمار میروند.
در ادامه، پروفسور کرابایف، اندیشمند و استاد برجسته قزاقستانی و روسی، سخنرانی خود را ارائه کرد. وی که متولد سال ۱۹۵۱ در آلماتی و از متخصصان برجسته فلسفه اسلامی و عربشناسی در روسیه است، دکترای خود را با موضوع «مسئله انسان در دکترین غزالی» گذرانده و سوابق علمی گستردهای از جمله ریاست دانشکده فلسفه دانشگاه دوستی ملل روسیه و مدیریت مرکز بینالمللی مطالعه فلسفه و فرهنگ شرق را در کارنامه دارد.
کرابایف در سخنان خود اظهار کرد که حتی در مطالعات تخصصیاش درباره غزالی نیز ردپای عمیق منظومه فکری ابوعلی سینا مشاهده میشود. وی همچنین از خدمات علمی زندهیاد دکتر توفیق ابراهیم در ترجمه الهیات ابنسینا یاد کرد.
به باور او، تکامل فلسفی در اروپا میان دو قطب افراطی تفتیش عقاید کلیسایی و نفی کامل دین در نوسان بوده است؛ در حالی که اندیشه ابنسینا الگویی متعادل ارائه میدهد که در آن توحید، اصالت ماده و جهانشناسی علمی در کنار یکدیگر قرار دارند. کرابایف تأکید کرد که ابنسینا عقل و معنویت را در تضاد با یکدیگر نمیدید، بلکه علمآموزی توأم با عمل صالح را مبنای تعالی انسانی میدانست. وی در پایان، به آسیب لاتینیزهشدن نام «ابوعلی سینا» به «آویسنا» در زبانهای اروپایی و انحراف احتمالی آن از منظومه فکری اسلامی ـ ایرانی اشاره کرد و بر ضرورت بازگشت به ریشههای اصیل فکری ابنسینا تأکید نمود.
در ادامه، دکتر حسن آقاجانی، فوقتخصص بیماریهای قلب و عروق و مدیر گروه قلب و عروق دانشگاه علوم پزشکی تهران، سخنان خود را در قالب فایل ضبطشده ارائه کردند. وی ضمن تشکر از برگزارکنندگان نشست، از جمله مؤسسه مطالعات ایران و آسیا، دکتر سنایی و دکتر خلجمنفرد، سخنان خود را با این رباعی منسوب به ابوعلی سینا آغاز کرد:
دل گرچه در این بادیه بسیار شتافت
یک وی ندانست ولی موی شکافت
اندر دل من هزار خورشید بتافت
آخر به کمال ذرهای راه نیافت
دکتر آقاجانی بحث خود را با این پرسش آغاز کرد که اگر ابوعلی سینا امروز در میان ما بود، در مواجهه با جهان پزشکی، علم و فلسفه معاصر چه احساسی داشت و چه راهکارهایی ارائه میکرد. به گفته وی، نامگذاری دو اثر «قانون» در طب و «شفا» در فلسفه و الهیات حاوی نکتهای عمیق است. طب از نگاه ابنسینا علمی است که با شناخت دقیق قوانین فرمولپذیر بدن، آناتومی و فیزیولوژی، به تشخیص و درمان بیماری میپردازد. با این حال، از دید دکتر آقاجانی، ابنسینا به بیمار تنها به عنوان یک اختلال بیولوژیک نگاه نمیکرد، بلکه او را انسانی با عواطف، احساسات، امیدها و نگرانیها میدید؛ نگاهی کلنگر که همچنان میتواند الگویی راهگشا برای پزشکی امروز باشد.
در ادامه، پروفسور گیورگی لوبژانیدزه، استاد زبان و ادبیات عربی دانشگاه دولتی تفلیس گرجستان، به ارائه سخنرانی با عنوان «ترجمه پروفسور الکساندر گوارخیا از چند رباعی ابنسینا به منزله شاهکاری ادبی در گرجستان» پرداخت. لوبژانیدزه در این نشست، ضمن اشاره به جایگاه ابنسینا در میراث علمی و ادبی جهان، بر محدود بودن دسترسی و ترجمه آثار اصلی وی، از جمله «قانون» و «شفا»، در گرجستان تأکید کرد. وی بخش عمده سخنان خود را به بررسی ترجمه چند رباعی منسوب به ابنسینا توسط الکساندر گوارخیا اختصاص داد و این ترجمهها را نمونهای برجسته از ادبیات ترجمهشده گرجی دانست و نمونهای را بازخوانی کرد:
با این دو سه نادان که چنین میدانند
از جهل که دانای جهان ایشاناند
خر باش که این جماعت از فرط خری
هر کو نه خر است، کافرش میدانند!
لوبژانیدزه که سابقه تدریس زبان و ادبیات عربی و ترجمه آثار فارسی و عربی به زبان گرجی را دارد، پیشتر ترجمه قرآن کریم، «گلستان» سعدی و «مثنوی» مولانا را در کارنامه خود ثبت کرده و برای برخی از این آثار موفق به دریافت جوایز معتبر در ایران و گرجستان شده است. وی در پایان، ضمن قدردانی از فرصت حضور در این کنفرانس، بر اهمیت تداوم تعاملات علمی و فرهنگی میان ایران و گرجستان تأکید کرد.
در ادامه، توفیق ابراهیم، متفکر اهل سوریه مقیم روسیه، به بررسی جایگاه ابنسینا در فلسفه دین معاصر پرداخت. وی با اشاره به تفاوت فلسفه دین با علم کلام سنتی و الهیات، توضیح داد که فلسفه دین معاصر از رویکردی سلبی و نقدی که با فیلسوفانی چون دیوید هیوم آغاز شد، به سمت رویکردی تأسیسی و الهیات فلسفی تحول یافته است.
توفیق ابراهیم با تأکید بر التزام مطلق ابنسینا به برهان و استدلال، بیان کرد که ابنسینا برخلاف متکلمان، مرز میان عقل برهانی و تعبد دینی را حفظ میکند. وی سپس به نوآوری ابنسینا در تبیین رابطه خدا و جهان از طریق مفاهیم «واجبالوجود» و «ممکنالوجود» پرداخت و برهان صدیقین سینوی را در مقایسه با برهان انی و روشهای اثبات خدا در فلسفه دین معاصر تشریح کرد.در پایان، سخنران تأکید کرد که بازخوانی مدرن میراث ابنسینا، نه اقدامی شعاری، بلکه ضرورتی روششناختی برای حل بحرانهای معنایی و معرفتی انسان معاصر و پاسخ به پرسشهای بنیادین نسل جوان درباره نسبت علم و دین است.
در مجموع، این نشست با گردهمآوردن پژوهشگران و صاحبنظرانی از ایران و کشورهای مختلف اوراسیا، تصویری چندبعدی از جایگاه و میراث ابنسینا در جهان معاصر ارائه کرد. مباحث مطرحشده نشان داد که میراث ابنسینا صرفاً به تاریخ پزشکی و فلسفه محدود نمیشود، بلکه همچنان در حوزههایی چون فلسفه دین، پزشکی، داروسازی، ادبیات، ترجمه و گفتوگوی میانتمدنی ظرفیتهای گستردهای برای پژوهش و تعامل علمی دارد. تأکید سخنرانان بر پیوندهای تاریخی و فرهنگی ایران با حوزه اوراسیا و ضرورت بازخوانی علمی و روزآمد اندیشه ابنسینا، اهمیت تداوم چنین نشستهایی را برای تقویت همکاریهای علمی و فرهنگی میان ایران و کشورهای منطقه بیش از پیش آشکار ساخت.
