سفر مسعود پزشکیان به پاکستان؛ فرصت‌ها و محدودیت‌های نقش‌آفرینی منطقه‌ای اسلام‌آباد

#اختصاصی

نویسنده: پریسا احتشام نیا، دانشجو دکتری مطالعات شبه قاره هند

سفر اخیر مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در تاریخ بیست و سوم ژوئن ۲۰۲۶، به پاکستان را می‌توان فراتر از یک دیدار دوجانبه معمولی ارزیابی کرد. این سفر در بستری از تحولات پرشتاب ژئوپلیتیکی، افزایش تنش‌های منطقه‌ای و بازآرایی روابط قدرت در جنوب و غرب آسیا انجام شد و از همین رو حامل پیام‌هایی فراتر از همکاری‌های مرسوم میان دو همسایه است. استقبال کم‌سابقه و متفاوت مقامات عالی پاکستان از رئیس‌جمهور ایران نیز نشان داد که اسلام‌آباد برای این سفر اهمیتی فراتر از تشریفات دیپلماتیک قائل بوده است.

یکی از مهم‌ترین ابعاد این سفر، تلاش دو کشور برای گسترش همکاری‌های اقتصادی و امنیتی است. هدف‌گذاری برای افزایش حجم تجارت دوجانبه از حدود سه میلیارد دلار به ده میلیارد دلار در سال، اگرچه با چالش‌هایی همچون تحریم‌ها، محدودیت‌های بانکی، ضعف زیرساخت‌های مرزی و مشکلات امنیتی مواجه است، اما نشان‌دهنده اراده سیاسی دو طرف برای ارتقای روابط به سطحی راهبردی‌تر است. همچنین تأکید بر همکاری در مقابله با تروریسم و ناامنی‌های مرزی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا مرز طولانی ایران و پاکستان طی سال‌های گذشته بارها صحنه فعالیت گروه‌های مسلح و شبکه‌های قاچاق بوده است.

این سفر در شرایطی انجام شد که منطقه همچنان تحت تأثیر تنش‌های ناشی از رویارویی ایران با اسرائیل و آمریکا قرار دارد. در چنین فضایی، پاکستان از جمله کشورهایی بود که مواضعی نسبتاً نزدیک به ایران اتخاذ کرد و بر ضرورت احترام به حاکمیت ملّی کشورها و جلوگیری از گسترش بحران تأکید داشت. این موضع صرفاً ناشی از همسایگی یا ملاحظات سیاسی نبود، بلکه ریشه در نگرانی‌های امنیتی عمیق اسلام‌آباد داشت.

برای پاکستان، ثبات ایران یک ضرورت امنیت ملّی است. اسلام‌آباد در شرق با هند، رقیب راهبردی و دیرینه خود، و در شمال‌غرب با افغانستانِ ناآرام مواجه است. در چنین شرایطی، مرز غربی و روابط باثبات با ایران اهمیت ویژه‌ای برای سیاست امنیتی پاکستان دارد. هرگونه بی‌ثباتی گسترده در ایران می‌تواند پیامدهایی مستقیم برای استان بلوچستان پاکستان داشته باشد؛ استانی که با چالش‌های امنیتی، قومی و توسعه‌ای روبه‌روست و به‌شدت از تحولات آن سوی مرز تأثیر می‌پذیرد.

از همین منظر، بسیاری از تحلیلگران معتقدند که پاکستان انگیزه‌های جدّی برای کمک به کاهش تنش‌های منطقه‌ای دارد. اسلام‌آباد به خوبی می‌داند که گسترش بحران در ایران نه‌تنها امنیت مرزهای غربی این کشور را تهدید می‌کند، بلکه می‌تواند بر اقتصاد، پروژه‌های ترانزیتی و جایگاه منطقه‌ای آن نیز تأثیر منفی بگذارد. به همین دلیل، پاکستان تلاش کرد خود را به‌عنوان بازیگری مسئول و حامی ثبات منطقه معرفی کند. همچنین در سایه تداوم برخی رقابت‌ها و بی‌اعتمادی‌های راهبردی میان ایران و برخی کشورهای عربی خلیج فارس، به‌ویژه عربستان سعودی، حفظ توازن در سیاست منطقه‌ای برای اسلام‌آباد به دلیل تعهدات امنیتی و روابط نزدیک با طرف‌های مختلف، همواره با ملاحظات و هزینه‌های خاصی همراه بوده است.

در این چارچوب، هرچند نباید درباره میزان تأثیرگذاری اسلام‌آباد در کاهش تنش‌های ایران و آمریکا اغراق کرد، اما واقعیت آن است که پاکستان در سال‌های اخیر کوشیده روابط خود با واشنگتن را بهبود بخشد و همزمان کانال‌های ارتباطی خود با تهران را حفظ کند. این موقعیت دوگانه در شرایط بحرانی توانست به اسلام‌آباد امکان دهد در انتقال پیام‌ها، کاهش تنش‌ها یا تسهیل برخی گفت‌وگوهای دیپلماتیک نقش‌آفرینی کند. با این حال، ظرفیت پاکستان برای ایفای چنین نقشی نامحدود نیست و با ملاحظات و محدودیت‌های متعددی مواجه است. وابستگی اقتصادی به شرکای خارجی، روابط پیچیده با ایالات متحده و کشورهای عربی، رقابت راهبردی با هند و چالش‌های امنیتی داخلی از جمله عواملی هستند که دامنۀ مانور دیپلماتیک اسلام‌آباد را محدود می‌کنند.

با این حال، توسعه روابط ایران و پاکستان نیازمند رعایت ملاحظات مهمّی است. مهّم‌ترین این ملاحظه، حفظ توازن در روابط ایران با هند و پاکستان است. تهران نباید اجازه دهد نزدیکی به اسلام‌آباد این تصوّر را در دهلی‌نو ایجاد کند که ایران در منازعات هند و پاکستان، به‌ویژه در موضوع کشمیر، جانب یکی از طرفین را گرفته است. پاکستان در مناقشه دیرینه خود با هند بر سر کشمیر، با محدودیت‌هایی در جلب حمایت گسترده بین‌المللی از مواضع خود مواجه بوده است. اسلام‌آباد ضمن تأکید بر ادعای خود نسبت به کشمیر و حمایت از حق تعیین سرنوشت مردم این منطقه، تلاش کرده است مسئله کشمیر را در چارچوب حقوق مسلمانان و مقابله با آنچه اِشغال گری می‌خواند، در سطح جهان اسلام مطرح کند. برخی تحلیلگران معتقدند پاکستان در تلاش است با بهره‌گیری از گفتمان‌های مذهبی و مقایسه وضعیت کشمیر با مسئله فلسطین، حمایت افکار عمومی جهان اسلام را نسبت به مواضع خود جلب کند. با این وجود، این رویکرد تاکنون در جذب حمایت گسترده قدرت‌های منطقه‌ای موفق نبوده است؛ چنان‌که حتی متحدان سنتی پاکستان، از جمله عربستان سعودی و کشورهای حاشیه خلیج فارس، ترجیح داده‌اند با حفظ رویکردی واقع‌گرایانه، از ورود مستقیم به این مناقشه پرهیز کنند. در این میان، هند همواره پاکستان را به حمایت از برخی گروه‌های مسلّح فعال در کشمیر متهم کرده است؛ اتهامی که مقام‌های پاکستانی آن را رد کرده و تأکید دارند از راه‌حل سیاسی و دیپلماتیک برای حل‌وفصل این مناقشه حمایت می‌کنند. در این شرایط، ضرورت دارد سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران با هوشمندی و احتیاط کامل، از افتادن در تلّۀ ورود به این مناقشه پرهیز کرده و ضمن حفظ روابط با هر دو کشور، از جانبداری در این اختلاف ارضی فاصله بگیرد. سیاست سنتی جمهوری اسلامی ایران در قبال تنش‌های هند و پاکستان همواره مبتنی بر دعوت به گفت‌وگو، خویشتنداری و حل‌وفصل مسالمت‌آمیز اختلافات بوده و حفظ این رویکرد همچنان ضروری به نظر می‌رسد.

در مجموع، سفر رئیس‌جمهور ایران به پاکستان را می‌توان در سه سطح تحلیل کرد: نخست، تلاش برای تعمیق همکاری‌های اقتصادی و امنیتی میان دو همسایه؛ دوم، تلاش تهران برای تحکیم پیوندهای منطقه‌ای در شرایط افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی؛ و سوم، فرصت اسلام‌آباد برای ارتقای جایگاه خود به‌عنوان بازیگری مؤثر در مدیریت بحران‌های منطقه‌ای و حتی جهانی. با این حال، تحقق این ظرفیت‌ها به میزان توانایی پاکستان در مدیریت محدودیت‌های داخلی و خارجی و نیز حفظ توازن در روابط با بازیگران مختلف منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای بستگی دارد. در صورت موفقیت در این مسیر، اسلام‌آباد می‌تواند در سال‌های آینده نقش پررنگ‌تری در معادلات جنوب آسیا و غرب آسیا ایفا کند؛ نقشی که فراتر از جایگاه سنتی این کشور به‌عنوان یک قدرت منطقه‌ای خواهد بود.

منابع

Caspianpost.com. (2026, June 22). Iran’s President to Visit Pakistan for High-Level Talks. Caspianpost.com. https://caspianpost.com/iran/iran-s-president-to-visit-pakistan-for-high-level-talks

Hussain, B., & Khan, T. (2026, June 23). Iran President To Visit Pakistan Following Historic Deal With US. Bloomberg.com; Bloomberg. https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-06-23/iran-president-to-visit-pakistan-following-historic-deal-with-us

News Desk. (2026, June 22). Iran President Masoud Pezeshkian to visit Pakistan on Tuesday: FO. Dawn. https://www.dawn.com/news/2010038

Presstv. (2026, June 23). “Pezeshkian vows to push for full implementation of Iran-US MoU as he visits Pakistan “. PressTV; PressTV News. https://www.presstv.ir/Detail/2026/06/23/770952/Pezeshkian–PakistanVisit-Aims-Implement-Clauses-Iran-US-MoU

Qasry, E. (2026, June 22). Pezeshkian to Visit Pakistan for One-Day Trip. Fars. https://farsnews.ir/Qaysar/1782129313560744745/Pezeshkian-to-Visit-Pakistan-for-One-Day-Trip?lang=fa

Sajid, I. (2026, June 23). Pakistan reiterates support for peace as President Zardari hosts Iranian counterpart Pezeshkian. Anadolu; Anadolu Ajansı. https://www.aa.com.tr/en/us-israel-iran-war/iranian-president-arrives-in-pakistan-on-1st-overseas-trip-since-war-with-us-israel/3975447