#اختصاصی
نویسنده: معصومه فلاحتی، دکتری روابط بین الملل
در ۲۸ آپریل ۲۰۲۶، امارات متحده عربی اعلام کرد که از اول می ۲۰۲۶ از سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) و ائتلاف (اوپک پلاس) خارج میشود. این تصمیم که در میان جنگی تاریخی میان ایران و آمریکا و متعاقب آن، بسته شدن تنگه هرمز گرفته شده است یک “زلزله ژئواکونومیک” در نظام انرژی جهان محسوب میشود. به دنبال تحلیل ابعاد این خروج، بررسی تاثیرات چندلایه آن بر بازار آشفته نفت و در نهایت پاسخ به این سوال که آیا این رویداد به نفع آمریکا تمام خواهد شد یا خیر؟ یافته ها نشان می دهد که در کوتاه مدت، تاثیر این رویداد بر قیمتها تحت الشعاع بحران تنگه هرمز قرار دارد، اما در میان مدت و بلندمدت، زوال ساختاری اوپک و ورود حجم عظیمی از نفت جدید به بازار، ضمن افزایش نوسانات به سود مصرف کنندگان غربی و تثبیت هژمونی انرژی آمریکا خواهد بود.
خروج امارات از اوپک نه یک تصمیم تاکتیکی که نقطه عطفی در تاریخ این نهاد است. برخلاف موارد قبلی نظیر خروج قطر، اکوادور یا آنگولا، امارات به عنوان سومین تولید کننده بزرگ اوپک، دارای ظرفیت مازاد تولید در کنار عربستان به عنوان یکی از دو بال اصلی مدیریت عرضه و تثبیت قیمت ها شناخته می شود. خروج این بازیگر کلیدی، معماری ائتلاف نفتی جهان را وارد فاز جدیدی از بی ثباتی و رقابت می کند. تصمیم ابوظبی خروج از این نهاد را با تلفیقی از عوامل ساختاری و مقطعی تبیین می کند. مهم ترین عامل خروج امارات، تقابل لاینحل با سیاست های عربستان در چارچوب اوپک پلاس بوده است. امارات طی سال ها سرمایه گذاری گسترده ای برای افزایش ظرفیت تولید خود انجام داده است. در حالی که سهمیه امارات در اوپک پلاس کمتر از ظرفیت واقعی تولید کنونی آن کشور بوده است. مقامات نفتی امارات صراحتا اعلام کرده اند که تحت سهمیه بندی اوپک، سهم نامتناسبی از درآمد خود را از دست داده اند و اکنون با خارج از شدن از این قید، آن ها قادر خواهند بود برنامه خود برای رساندن تولید به ۵ میلیون بشکه در روز تا سال ۲۰۲۷ را محقق سازند.
بسته شدن تنگه هرمز در جریان جنگ ایران و آمریکا و انسداد تقریبا کامل مسیرهای صادراتی غرب آسیا، نگرانی های امنیت انرژی را به اوج رسانده است. در این شرایط جدید، مزیت های جغرافیایی امارات (دسترسی به دریای عمان از طریق بندر فجیره) بیش از پیش برجسته شده است. دیدگاه تحلیلگران حاکی از آن است که بسته شدن تنگه هرمز، ماهیتاً محرک مستقیم برای خروج امارات نبوده است بلکه فرصتی راهبردی برای کسب بازار جنگی و بهره برداری از مزیت های ویژه صادراتی خود محسوب می شود. خروج امارات نشانه بارز افول نفوذ عربستان به عنوان “پلیس نفتی” جهان و تشدید رقابت درون بلوکی در شورای همکاری خلیج فارس است. این تصمیم عمدتا ناشی از نارضایتی امارات از تسلط ریاض بر سیاست های نفتی بوده است.
برای تحلیل تاثیر این رویداد تاریخی بر بازار نفت، باید دو بازه زمانی کاملا متمایز را از هم تفکیک کرد: یکی بازه زمانی کوتاه مدت (زیرسایه جنگ) و دیگر، بازه زمانی میان مدت و بلندمدت (پایان جنگ و معمای امنیت عرضه). در کوتاه مدت و تا زمانی که تنگه هرمز مسدود است، تاثیر خروج امارات بر عرضه فیزیکی ناچیز است. مازاد ظرفیتی که امارات ادعای آزاد سازی آن را دارد به دلیل محاصره دریایی فعلاً قادر به ورود به بازارهای جهانی نیست. به همین دلیل، قیمت نفت برنت که در اوج بحران به بالای ۱۳۸ دلار در هر بشکه رسیده بود، پس از اعلام خروج امارات با واکنشی کوتاه مدت و محدود مواجه شد و مجددا تحت تاثیر حق بیمه ریسک ژئوپلتیک و نگرانی از کمبود عرضه در جای خود قرار گرفت. تداوم این وضعیت باعث شده است که قیمت ها در سطح بالای ۱۰۰ دلار باقی بماند و کسری عرضه در بازار احساس شود.
در بازه زمانی میان مدت و بلندمدت و در صورت پایان یافتن بحران و بازگشایی تنگه هرمز، ساختار بازار نفتی با تحولی بنیادین روبرو خواهد شد. با خروج دومین دارنده بزرگ ظرفیت مازاد، توانایی اوپک برای مدیریت بازار به شدت تضعیف شده است. کارشناسان این رویداد را آغاز پایان ائتلاف نفتی توصیف کرده اند و از آن به عنوان “آغاز پایان اوپک” نام برده اند که ممکن است سایر اعضا را نیز ترغیب به خروج کند. سهم اوپک پلاس از بازار جهانی نفت پس از این خروج از حدود ۵۰ درصد به ۴۵ درصد کاهش می یابد.
آزاد شدن نفت امارات در کنار عرضه سایر کشورها، آرایش بازار را از “بازار فروشنده” به “بازار رقابتی” تغییر می دهد. تحلیلهای رویترز نشان میدهد که عربستان ممکن است برای جبران کاهش قدرت خود و حفظ سهمش، مجبور به شروع یک جنگ قیمتی شود؛ جنگی که در آن امارات به دلیل مقاومت اقتصادی بالاتر، آسیب پذیرتر از سایر کشورهای اوپک نیست. در این چشم انداز، مکانیسم تثبیت کننده سنتی اوپک از کار میافتد. در کوتاه مدت، نوسانات قیمتی بیسابقه ای بازاررا فرا خواهد گرفت اما در بلندمدت، افزایش عرضه و کاهش تقاضای ناشی از گذار انرژی، فشار نزولی محسوسی بر قیمت های اسمی نفت وارد خواهد کرد.
پاسخ به این پرسش که آیا این تحول به نفع آمریکا خواهد بود یا خیر؟ یک “بله” قاطع به همراه دارد، اما این “بله” دو لایه دارد: یکی، پیروزی استراتژیک آشکار است که از نظر ژئوپلتیک، زوال ائتلاف اوپک کاملا در راستای منافع راهبردی واشنگتن قرار دارد. کاخ سفید و سیاستمداران آمریکایی دهههاست که از تسلط اوپک بر قیمتهای جهانی به عنوان ابزاری علیه منافع غرب انتقاد داشته اند. اکنون با خروج امارات، مهم ترین ابزار چانه زنی تولیدکنندگان سنتی نفت تضعیف شده است. هم زمان، در یک هماهنگی زمانی قابل تامل، وزارت خزانه داری آمریکا درست چند روز پیش از این اعلامیه، خطوط مبادله ارزی اضطراری را برای بانک مرکزی امارات تصویب کرده است.۶ این اقدام که می توان آن را بهای سیاسی خروج از اوپک تعبیر کرد، نشان دهنده تطابق کامل منافع واشنگتن و ابوظبی است. لایه دیگر، بهره مندی اقتصادی و تامین امنیت انرژی است، ایالات متحده آمریکا در حال حاضر بزرگترین تولیدکننده نفت جهان است. افول قدرت اوپک و حرکت به سمت “بازار آزاد” نه تنها قیمت های جهانی را در آینده کاهش می دهد (که این برای اقتصاد آمریکا به عنوان مصرف کننده بزرگ مطلوب است) بلکه نقش ارز دلار در مبادلات انرژی را نیز بیش از پیش تثبیت میکند.
در کوتاه مدت و تا زمانی که بحران بسته شدن تنگه هرمز ادامه دارد، خروج امارات عملا تاثیر قیمتی ملموسی نداشته است. اما در میان مدت، ریسک “جنگ قیمتی” میان عربستان و امارات می تواند منجر به سقوط شدید قیمت نفت شود. اگرچه این اتفاق به سود مصرف کنندگان است، اما سقوط ناگهانی و بیش از حد قیمت ها، تولیدکنندگان شیل آمریکا را با ورشکستگی مواجه میکند و از آن سو آسیب پذیریهای جدیدی ایجاد خواهد کرد. با این حال، در حال حاضر، وزن منافع راهبردی و اقتصادی برای آمریکا بسیار بیشتر از این ریسک ها ارزیابی میشود.
در نتیجه، خروج امارات از اوپک و اوپک پلاس، یک “واگرایی تاریخی” در جبهه متحد تولیدکنندگان نفت است و این نشان میدهد که بازار نفت شکنندهتر و رقابتیتر میشود، با تضعیف ساختار اوپک، دوران مدیریت متمرکز عرضه و قیمت رو به پایان است. از این پس، بازیگران نفتی بیشتر براساس منافع ملی و حداکثرسازی درآمد کوتاه مدت خود عمل خواهند کرد که مسیر را برای نوسانات شدید قیمتی هموار می کند. از سوی دیگر، گذار انرژی، کاتالیزور شتاب دهنده به فروپاشی های ائتلافی است. ابوظبی با آگاهی آینده گذار انرژی و کاهش تقاضای جهانی، تصمیم گرفته است که قبل از بی ارزش شدن دارایی های نفتی، حداکثر استفاده را از آن ها ببرد. این رویکرد که نشان دهنده بازارگرایی تهاجمی و نه همبستگی دیرینه است میتواند الهام بخش سایر اعضای ناراضی اوپک نیز بشود.
در یک کلام، خروج ناگهانی امارات از اوپک را باید گامی نادرست در مسیر تحقق اهداف استراتژیک آمریکا ارزیابی کرد. در کوتاه مدت، بازار تحت سلطه بحران بسته شدن تنگه هرمز باقی میماند، اما در میان مدت، ورود حجم عظیم نفت جدید و افول قدرت چانه زنی بلوک سنتی تولیدکنندگان، زنگ خطر سقوط قیمتها را برای اوپک به صدا درآورده است و بازی را به سود غرب و به ویژه ایالات متحده آمریکا تغییر خواهد داد.
منابع
- دنیای اقتصاد (۱۴۰۵)،خروج امارات از اوپک، donya-e-eqtesad.com.
- خبرگزاری مهر (۱۴۰۵)، خروج امارات تهدیدی برای اوپک نیست، com.
- اقتصاد نیوز (۱۴۰۵)، اثر خروج امارات از اوپک بر جابه جایی قدرت در نظم انرژی جهان/آزمون تازه برای رهبری عربستان/اوپک دیگر بازیگر بلامنازع بازار نفت نیست ، com.
- انرژی پرس (۱۴۰۵)،فرار ابوظبی از اوپک؛ آغاز فروپاشی امپراتوری نفتی عریستان؟، ir.
- اکوایران (۱۴۰۵)، پشت پرده خروج ناگهانی امارات از اوپک؛ برادر بزرگ تر مرده است؟جنگ تمام عیار قیمتی در راه است؟، com.
- تجازت نیوز (۱۴۰۵)، وزیر خزانه داری آمریکا: بسیاری از متحدان ایالات متحده در خلیج فارس درخواست خطوط مبادله ارزی داده اند، com.
