نویسنده: رقیه کرامتی نیا، دکتری مطالعات روسیه دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران
کتاب «ویژگیهای اجتماعی-اقتصادی کشورهای بریکس» که در سال ۲۰۲۶ توسط انتشارات مدرسه عالی اقتصاد دانشگاه تحقیقات ملی روسیه (دانشگاه اچ اس ای) منتشر شده، حاصل کار جمعی ۱۸ متخصص روسی از مدرسه عالی اقتصاد، دانشگاه دولتی مسکو، آکادمی علوم روسیه و گروه کارشناسی اقتصادی[۱] است. این اثر با حمایت مالی مدرسه عالی اقتصاد دانشگاه تحقیقات ملی روسیه در سالهای ۲۰۲۳-۲۰۲۴ و پشتیبانی شورای کارشناسی بریکس-روسیه[۲] در ۱۴ فصل به انضمام پیشگفتار در ۳۵۶ صفحه تهیه شده است.
الکساندرا ماروزکینا[۳]، دکترای اقتصاد و دانشیار دانشکده اقتصاد جهانی و امور بینالملل در مدرسه عالی اقتصاد دانشگاه تحقیقات ملی روسیه، گردآوری کتاب را بر عهده داشته و ویکتوریا پانووا[۴]، دکترای تاریخ، نائب رئیس مدرسه عالی اقتصاد دانشگاه تحقیقات ملی روسیه و رئیس شورای کارشناسی بریکس-روسیه، ویراستاری علمی آن را انجام داده است.
پانووا در مقدمه بر نقش محوری بریکس در اقتصاد و سیاست جهانی تأکید کرده و تنوع عظیم ساختارهای اجتماعی-اقتصادی کشورهای عضو را نیازمند دستگاهی تحلیلی منسجم میداند تا تصویری کلی از این بلوک ارائه دهد. پیشگفتار کتاب با اشاره به سفر تاریخی یوگنی پریماکوف به دهلی در سال ۱۹۹۸ و پیشنهاد او برای ایجاد «مثلث راهبردی روسیه-هند-چین» آغاز شده است و این نقطهعطف را زیربنای بریکس امروزی معرفی میکند. همچنین، نخستین اجلاس رسمی در یکاترینبورگ (۲۰۰۹) بهعنوان لحظه بلوغ همکاری در قالب این بلوک ذکر شده که محورهای اصلی آن (اصلاح نظام حکمرانی جهانی، توسعه پایدار، همکاری انرژی، علم و فناوری، مبارزه با تروریسم و امنیت غذایی) همچنان پابرجاست. در واقع، کتاب با هدف آموزش بریکسشناسان آینده که معیارهای پذیرش اعضای جدید و شرکا را تعیین میکنند، تدوین شده است.
ساختار این اثر در دو سطح کلی سامان یافته است: سطح نخست به مباحث اقتصادی، اجتماعی و فناورانه اختصاص دارد. فصل نخست کهبه مبحث اقتصادی می پردازد با الهام از طبقهبندی بانک جهانی، مراحل رشد اقتصادی کشورها بر اساس درآمد سرانه (برابری قدرت خرید) تا سال ۲۰۲۳ را بررسی کرده و صعود برخی اعضا از گروه درآمد پایین به متوسط در یک ربع قرن را نشان میدهد. فصل دوم به متغیرهای بنیادین جمعیتی کشورها (رشد جمعیت، باروری، مرگومیر، ساختار سنی، بیماریها) پرداخته و فصل سوم به پتانسیل نوآوری اعضا با تأکید ویژه بر هوش مصنوعی و انقلاب صنعتی چهارم اختصاص دارد. این فصل ها ابزارهای تحلیلی مشترکی برای مقایسه اقتصادهای ملی فراهم میآورند. سطح بعدی به مطالعات کشوری میپردازد: فصول ۴ تا ۱۴ (به ترتیب الفبایی انگلیسی شامل برزیل، چین، مصر، اتیوپی، هند، اندونزی، ایران، روسیه، عربستان سعودی، آفریقای جنوبی و امارات متحده عربی) با ساختاری کاملاً یکسان شامل رشد اقتصادی، ساختار صنعت و تجارت، بودجه دولت، سرمایه اجتماعی و نابرابری، و ویژگیهای منطقهای تنظیم شدهاند. این همسانی به مخاطب امکان مقایسه یک پارامتر مشخص در میان تمام کشورها را بر اساس نمودارها و جداول میدهد. ماروزکینا که خود یکی از نویسندگان فصل اقتصاد روسیه و فصل اول (مبانی نظری) است، بهعنوان ویراستار مسئول نقش مهمی در ارائه ساختاری یکدست از فصول ۴ تا ۱۴ باوجود نویسندگان متفاوت ایفا کرده است.
طبق پیشگفتار دستاوردهای یادگیری در سه سطح دانش، توانایی و مهارت برای دانشجویان تعریف شده است. به طوری که دانشجویان باید پس از مطالعه کتاب با روندهای اصلی توسعه کشورهای بریکس و جایگاه آنها در اقتصاد جهانی، و همچنین درک فعلی از گروه و چالشهای پیش رو آگاهی یابند و افزون براین، ضمن توانایی تحلیل انتقادی مسائل بریکس و انجام پژوهشهای مستقل، و همچنین مهارت لازم برای جستجوی اطلاعات، کار با متون آموزشی و علمی، استفاده از پایگاههای داده کلیدی، ارائه شفاف ماهیت مسائل و ارائه پیشنهاد برای حل آنها را کسب نمایند. وجود «ادبیات پیشنهادی برای سمینار»، «سؤالات کنترلی» در انتهای هر فصل و «نمونه سؤالات تستی» در پایان کتاب، نشاندهنده طراحی دقیق اثر برای تدریس در کلاس درس است. در کل، این کتاب آموزشی برای دانشجویان رشته اقتصاد و همچنین کسانی که اقتصاد جهانی و حکومت جهانی را در رشتههای غیراقتصادی مطالعه میکنند، در نظر گرفته شده است.
در جریان کنفرانس مطبوعاتی به منظور رونمایی این اثر که در ۷ آوریل ۲۰۲۶ در راسیا سیوودنیا (روسیه امروز) برگزار شد، ویکتوریا پانووا ضمن معرفی این کتاب به عنوان اولین کتاب درسی جامع در مورد کشورهای بریکس، انتشار این اثر را گامی مهم در توسعه دستور کار دانشگاهی و آموزش نسل جدیدی از متخصصان دانست. وی تأکید کرد که با وجود افسانههای بسیار درباره بریکس و نگارش افرادی که درک عمیقی از ماهیت و اهداف آن ندارند، انتشار یک کتاب درسی دانشگاهی مبتنی بر تحلیل سیستمها و استانداردهای علمی، بسیار حائز اهمیت است. به گفته پانووا، این کتاب نه تنها به ساختار دانش کمک میکند، بلکه درک عینیتری از نقش بریکس در نظام بینالمللی مدرن پرورش داده و برای هر کسی که به فرآیندهای جهانی علاقمند بوده و خواهان درک نحوه توسعه این انجمن و جایگاه آن در اقتصاد جهانی است، مفید خواهد بود. طبق اظهارات نائب رئیس مدرسه عالی اقتصاد دانشگاه تحقیقات ملی روسیه، ساماندهی چنین طیف وسیعی از اطلاعات سهم مهمی در توسعه تحقیقات بریکس دارد.
کتاب علاوه بر تحلیل سیستماتیک ویژگیهای اجتماعی-اقتصادی کشورهای بریکس شامل دادهها و تحلیلهایی در زمینه جمعیتشناسی، رشد اقتصادی، امور مالی عمومی، تجارت خارجی، سرمایهگذاری، توسعه منطقهای و حوزه اجتماعی است و همچنین مسائل پویایی جمعیتی و توسعه پتانسیل نوآورانه پرداخته است. از نقاط قوت این کتاب این است که در این اثر هر کشور توسط متخصص یا کارشناسان همان منطقه تحلیل شده که بر غنای تحلیلی آن افزوده است. افزون براین، این کتاب، یک اثر ترجمهای یا تفسیری از منابع خارجی نیست، بلکه حاوی تحلیلهای اختصاصی از اصلاحات اقتصادی هر کشور و تأثیر آن بر توسعه بلندمدت است.
شایان ذکر است ویژگی های اقتصادی و اجتماعی جمهوری اسلامی ایران در فصل دهم (صفحات ۲۴۲ تا ۲۵۸) با رویکردی مشابه سایر کشورها تحلیل شده است. نویسندگان این فصل، المیرا امامقلییوا[۵] (مدیر علمی برنامه «مطالعات شرق مدرن»، رئیس آزمایشگاه علمی و آموزشی مطالعات ایران معاصر در مدرسه عالی اقتصاد دانشگاه تحقیقات ملی روسیه) و آرینا لوگوفسایا[۶] (کارآموز پژوهشی در همان آزمایشگاه) هستند. این فصل برای محققان ایرانی فرصت مقایسه جایگاه ایران از لحاظ شاخصهای مطرحشده با دیگر کشورهای بریکس و ارزیابی نگاه روسی و همپچنین ارزیابی نقاط قوت و ضعف این بررسی را فراهم میآورد.
همپنین این اثر، برخلاف بسیاری از کتابهای قدیمی که فقط به ۵ عضو اولیه بریکس میپرداختند، با اضافه کردن اعضای پس از گسترش ۲۰۲۴ (مصر، اتیوپی، ایران، عربستان، امارات و اندونزی) تصویری روزآمد از بریکس و نظم نوین اقتصادی جهان ارائه میدهد.
در مجموع، کتاب با برخورداری از دادههای آماری غنی، ساختار آموزشی منسجم و پشتوانه نهاد رسمی بریکس در روسیه، بهعنوان یکی از مراجع معتبر درسی برای دروس اقتصاد بینالملل تطبیقی، مطالعات بریکس و توسعه سیاسی-اقتصادی در روسیه معرفی شده و برای پژوهشگران سایر کشورها از جمله اعضای بریکس مفید و قابل استفاده است. این اثر همچنین بیانگر نقش برجسته مدرسه عالی اقتصاد دانشگاه تحقیقات ملی روسیه بهعنوان مرکز کلیدی تخصصی در مورد مسائل بریکس و سهم آن در توسعه تحقیقات علمی و برنامههای آموزشی در زمینه اقتصاد جهانی است.
باوجود جامعیت کتاب از نظر پرداختن به هر یک از کشورهای عضو بریکس، خلأ عدم اختصاص فصلی مستقل به دستاوردهای کلان بریکس و همکاریهای دروننهادی اعضا چه قبل و چه پس از موج گسترش در سال ۲۰۲۴، در آن به چشم میخورد.
افزون براین، با توجه به جایگاه علمی و پژوهشی جمهوری اسلامی ایران و همچنین عضویت رسمی کشور در گروه بریکس از سال ۲۰۲۴، جا دارد تدوین کتاب درسی مشابهی از سوی نهادهای علمی و دانشگاهی ایران در دستور کار قرار گیرد. قاعدتا اثر ایرانی نیز باید علاوه بر ارائه دادهها، حاوی رویکرد تحلیلی و نگاه بومی به مسائل بریکس باشد. بهویژه با درنظرگرفتن اینکه ایران اکنون بیش از دو سال است که یکی از اعضای این گروه است، اثر ایرانی میتواند با ارائه تحلیلی از جایگاه ایران در ساختار اقتصادی بریکس و همچنین چگونگی تعامل در قالب این گروه فرامنطقهای، به غنای ادبیات موجود بیفزاید.
https://publications.hse.ru/pubs/share/direct/1144097872.pdf
https://bricscouncil.ru/ru/events/v-rossii-opublikovano-pervoe-uchebnoe-posobie-o-sotsialno-ekonomicheskikh-osobennostyakh-stran-briks
[۱] Экономическая экспертная группа (ЭЭГ)
[۲] Экспертного совета БРИКС-Россия
[۳] Морозкина Александра
[۴] Панова Виктория
[۵] Имамкулиева Эльмира
[۶] Луговская Арина
