جمهوری چهارم ارمنستان؛ صلح، هویت و نبرد بر سر مشروعیت

#اختصاصی

نویسنده: معصومه فلاحتی، دکتری روابط بین‌الملل

ارمنستان در سال ۲۰۲۶ در مرحله ای حساس از تحول سیاسی و ژئوپلتیکی خود قرار دارد؛ دورانی که نیکول پاشینیان، نخست وزیر کشور، آن را “جمهوری چهارم” نامیده و محور هویت بخش آن را نه “جنگ و بازپس گیری”، بلکه “صلح و تثبیت در مرزهای شناخته شده بین المللی” تعریف کرده است. پاشینیان در یک چرخش گفتمانی بی سابقه اعلام کرد که کشورش وارد مرحله جمهوری چهارم شده است و صراحتاً این تفاوت را این گونه تعریف کرد که “جمهوری سوم “ بر منطق درگیری و تقابل بنا شده بود،  اما “جمهوری چهارم” بر مبنای منطق صلح شکل می گیرد. پاشینیان “ارمنستان واقعی” را به عنوان ایدئولوژی رسمی کشور معرفی کرد و هدف عملکردی “جمهوری چهارم” را تامین صلح، آزادی، امنیت و رفاه برای شهروندان در قلمرو به رسمیت شناخته شده بین المللی تعریف کرد.

صلح در گفتمان رسمی ارمنستان از یک سیاست تاکتیکی به یک ایدئولوژی دولتی ارتقا یافته است، اما این ایدئولوژی هنوز با چالش مشروعیت مواجه است. این چالش نه از مخالفت با صلح به عنوان هدف، بلکه از شکاف میان نخبگان حاکم و بخش قابل توجهی از جامعه، بن بست نهادی در پارلمان و مقاومت نسل قدیمی تر در برابر بازتعریف هویت ملی ناشی می شود. آن چه این تحول را از یک تغییر سیاسی معمولی متمایز می کند، حضور نسل جدیدی است که در فضایی متفاوت از گفتمان جنبش قره باغ شکل گرفته است و اکنون در حال بازتعریف رابطه ارمنستان با روسیه و با خود است.

پاشینیان در سخنرانی خود در پارلمان،” ارمنستان واقعی” را نه صرفاً یک موضع دیپلماتیک، بلکه دیدگاهی جامع معرفی کرد که نگاهی متفاوت به دولت، نقش آن، روابط داخلی و خارجی و همچنین نگاه مردم به خود و رابطه شان با کشورشان ارائه می دهد. این تعریف، فراتر از یک سیاست خارجی است و به حوزه هویت ملی وارد می شود.  تحلیلگران اشاره دارند که استفاده مقامات ارمنی از گفتمان پسااستعماری و زبان ضدامپریالیست رایج تر شده است. پاشینیان خود اذعان کرده است که “نسل قدیمی و میانسال از جمله خود من، درون گفتمان جنبش قره باغ رشد کردیم. امروز ما دستورکار صلح را معرفی کرده ایم”. این جمله را می توان نشانه ای از گسست نسلی در سطح نخبگان دانست. نسلی که پاشینیان نمایندگی می کند- اگرچه خود او در گفتمان قره باغ شکل گرفته است- اکنون دستور کار متفاوتی را پیش می برد که با تجربه زیسته نسل پیشین همخوانی کامل ندارد.

منابع داخلی ارمنستان نیز این چرخش را تایید می کنند. رسانه های نزدیک به دولت، “جمهوری چهارم” را نه یک برچسب تبلیغاتی، بلکه پارادایم جدیدی توصیف می کنند که در آن” ارمنستان واقعی” به عنوان سرزمین مادری پذیرفته می شود نه به عنوان پروژه ای برای بازپس گیری. این تغییر پارادایم در سطح گفتمانی، می تواند پیش شرطی برای فاصله گیری از مسکو نیز فراهم کند، اگر سرزمین مادری همان ارمنستان واقعی باشد، دیگر نیازی به تضمین های امنیتی روسیه برای بازپس گیری سرزمین های از دست رفته وجود ندارد. آن چه صلح به مثابه ایدئولوژی را از یک مانور تاکتیکی متمایز می کند، پیوند آن با تغییر نسلی عمیقی است که در ارمنستان در حال وقوع است. نسلی که در ارمنستان مستقل شکل گرفته است و قره باغ را نه به عنوان تجربه زیسته، بلکه به عنوان روایت تاریخی به ارث برده است، می تواند حامل و حامی اصلی فاصله گیری از مسکو باشد، هرچند تصمیم گیری سیاسی هنوز عمدتاً در دست نسل قدیمی تری است که خود را بازآفرینی کرده است.

این نسل جدید، برخلاف نسل پیشین که روسیه را “برادر بزرگ “ و تضمین کننده امنیت می دید، روسیه را به عنوان یک شریک غیرقابل اعتماد یا حتی یک تهدید ترکیبی می نگرد. این تغییر در درک تهدید، تا حدی محصول تجربه نسلی است که شاهد محدودیت واکنش روسیه نسبت جنگ دوم قره باغ بوده است و دیگر به اسطوره روسیه به عنوان تضمین کننده امنیت باور ندارد. بخشی از نسل جوان ارمنی که در دانشگاه های اروپایی تحصیل کرده یا با دیاسپورای ارمنی در غرب ارتباط دارد، خواهان ارمنستانی است که نه در مدار مسکو، بلکه در مدار اروپا و غرب تعریف شود. این خواسته در سیاست خارجی دولت پاشینیان بازتاب یافته است، پارلمان ارمنستان در مارس ۲۰۲۵ قانون آغاز فرایند الحاق به اتحادیه اروپا را تصویب کرد، اقدامی که بدون حمایت اجتماعی بخشی از این نسل، از نظر سیاسی دشوارتر می بود.

انتخابات ژوئن ۲۰۲۶ نتیجه ای دوپاره به بار آورد. حزب  “قرارداد مدنی” با حدود ۵۰% آرا پیروز شد، اما دو حزب اصلی اپوزیسیون که رسانه ها و تحلیلگران آن ها را نزدیک به مسکو توصیف کرده اند، مجموعاً حدود ۳۳% آرا را به دست آوردند. اپوزیسیون پاشینیان را متهم می کند که با ترس از جنگ رای جمع کرده است و صلح واقعی به ارمغان نیاورده است. این شکاف پارلمانی نشان می دهد که ایدئولوژی صلح، هرچند در سطح دولت رسمیت یافته است در سطح جامعه و نهادهای انتخابی، پایگاه یکپارچه ای ندارد. پاشینیان برای تغییر قانون اساسی و حذف اشاره به قره باغ که پیش شرط باکو برای صلح نهایی است به دو سوم آرای پارلمان نیاز دارد. او این آرا را ندارد و باید به همه پرسی یا جمع آوری امضا متوسل شود. این بن بست نهادی، نشان می دهد که صلح به مثابه ایدئولوژی هنوز در مرحله تثبیت است، نه هژمونی. ایدئولوژی صلح برای تبدیل شدن به یک گفتمان مسلط، نیازمند نهادینه شدن در قانون اساسی است، اما این نهادینه شدن با مقاومت نهادی و سیاسی مواجه است.

پاشینیان خود اذعان کرد که نسل قدیمی و میانسال در گفتمان جنبش قره باغ رشد کرده است. بخشی از این نسل، ارمنستان واقعی را نه به عنوان سرزمین مادری، بلکه به عنوان واگذاری سرزمین تفسیر می کند. برای بخشی از این نسل، صلح بدون بازپس گیری قره باغ، نه یک دستاورد، بلکه یک تسلیم است. مقاومت این نسل در برابر ایدئولوژی صلح، نه صرفاً یک مخالفت سیاسی، بلکه تا حدی یک مقاومت هویتی است، آن ها هویت خود را در مبارزه برای قره باغ تعریف کرده اند و بازتعریف آن به معنای از دست دادن بخشی از خود است. این شکاف نسلی، از عمیق ترین چالش های پیش روی “جمهوری چهارم” است. ایدئولوژی صلح برای بقا، نیازمند گسترش پایگاه اجتماعی خود فراتر از نخبگان و نسل جوان است. اما این گسترش با مقاومت نسل قدیمی تری مواجه است که هنوز در پارلمان، رسانه ها و نهادهای مدنی نفوذ قابل توجهی دارد.

ایدئولوژی صلح در عمل به فاصله گیری تدریجی از مسکو انجامیده است. برنامه پنج ساله دولت روابط با روسیه را در چارچوب شرایط جدید صلح و سیاست خارجی متوازن بازتعریف کرده است. ارمنستان از نظر حقوقی همچنان عضو سازمان پیمان امنیت جمعی است، اما در عمل از مشارکت و تامین مالی آن عقب نشینی کرده است. با این حال، محدودیت های ساختاری (مانند واردات گاز از روسیه، اداره نیروگاه اتمی توسط روسها و یا حضور  کارگران ارمنی در روسیه) جدی هستند. بنابراین، استراتژی پاشینیان نه گسست سریع، بلکه مدیریت تدریجی وابستگی است. این استراتژی از یک سو پاسخی به محدودیت های مادی است و از سوی دیگر، بازتاب خواست بخشی از نسل جدیدی است که خواهان فاصله گیری از مسکو است، اما نمی خواهد ارمنستان به میدان جنگ جدیدی تبدیل شود.

صلح به مثابه ایدئولوژی در ارمنستان، پاسخی به یک بحران وجودی است، کشوری که تضمین های امنیتی سنتی خود را  از دست داده، ناچار شده است هویت ملی خود را بازتعریف کند. پاشینیان این بازتعریف را در قالب “جمهوری چهارم” و “ارمنستان واقعی” صورت بندی کرده است. آن چه این ایدئولوژی را از یک مانور تاکتیکی متمایز می کند، پیوند آن با تحول نسلی عمیقی است که در آن بخشی از نسل جدید که در فضایی متفاوت از گفتمان قره باغ شکل گرفته است به نیروی محرکه فاصله گیری از مسکو تبدیل شده است. اما این ایدئولوژی، مشروعیت کامل داخلی به دست نیاورده است. شکاف پارلمانی، بن بست قانون اساسی و مقاومت نسل قدیمی تر نشان می دهد که صلح هنوز به یک هژمونی گفتمانی تبدیل نشده است. آینده “جمهوری چهارم” به توانایی پاشینیان در گسترش پایگاه اجتماعی این ایدئولوژی بستگی دارد، یا به جانشینی نسلی که در آن “ارمنستان واقعی” نه یک واگذاری، بلکه یک پذیرش تلقی شود. در این میان، مسکو با نگرانی تحولات را دنبال می کند، اما اهرم های فشار آن بر ارمنستان به دلیل وابستگی های متقابل و تحول نسلی، به تدریج محدودتر می شود.

منابع

۱-Caucasus Watch (2026), Armenia’s Government Faces a Generational Shift, Trained Far from Moscow,caucasuswatch.de.

۲- DailyNews  (۲۰۲۶), Pashinyan declares, Fourth Republic,vows to normalize Turkiye ties,dailynews.com.

۳- خبرگزاری تسنیم (۱۴۰۵)، نتایج انتخابات پارلمانی ارمنستان؛ تداوم روند داخلی و معماری سیاست خارجی، tasnimnews.ir.

۴- یورونیوز فارسی (۲۰۲۶)، پیروزی پاشینیان در انتخاباتی سرنوشت ساز؛ آیا ارمنستان به اروپا نزدیک می شود و از روسیه دورتر می شود؟، parsi.euronews.com.

۵- ایرنا (۱۴۰۵)، نتایج نهایی شمارش آرا؛ حزب پاشینیان در صدر انتخابات ارمنستان،  خبرگزاری جمهوری اسلامی، irna.ir.

۵-The Prime Minister of the Republic of Armenia (2026), Prime Minister Nikol Pashinyan’s speech at the discussion of the Government’s 2026-2031 Program at the National Assembly, primeminister.am.

۶-Ghazanchyan, Siranush (2026), The Fourth Republic is a reality-Pashinyan, en.armradio.am.

۷-Hovhannissian, Grigor (2026), Armenia is turning wesward the West should take it seriously, thehill.com.