#اختصاصی
نویسنده: تحریریه ایراس
در تاریخ ۱۱ شهریور ۱۴۰۵، نشست تخصصی مشترک مؤسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس) و مؤسسه پریماکوف با محوریت «پیمان مکه و امنیت جمعی در خلیج فارس» و با حضور رؤسا، پژوهشگران و کارشناسان دو مؤسسه و شماری از صاحبنظران ایرانی و روس برگزار شد.
در این نشست، از طرف ایران، علاوه بر مدیران ارشد و کارشناسان مقیم مؤسسه مطالعات ایران و اوراسیا، دکتر سید جلال دهقانی فیروزآبادی، عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی و دبیر شورای راهبردی روابط خارجی، محمد فرازمند، سفیر سابق جمهوری اسلامی ایران در ترکیه، و دکتر مازیار مظفری، عضو هیأت علمی دانشگاه تهران، حضور داشتند. از طرف روسیه نیز ویکتوریا کارسلیوا، مدیر مرکز پریماکوف، ماکسیم سوچکوف، مدیر مؤسسه مطالعات بینالمللی دانشگاه روابط بینالملل مسکو (MGIMO)، واسیلی کوزنتسوف، معاون مؤسسه شرقشناسی آکادمی علوم روسیه، و پاول شلیکوف، رئیس برنامه مطالعات شرقی مؤسسه مطالعات بینالمللی دانشگاه MGIMO، در کنار شماری دیگر از کارشناسان و پژوهشگران روس، در نشست مشارکت داشتند.
محور اصلی نشست، بررسی «پیمان مکه» میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان و پیامدهای احتمالی آن برای معماری امنیتی منطقه بود. شرکتکنندگان این پیمان را فراتر از یک توافق دفاعی سهجانبه و در چارچوب تلاش قدرتهای منطقهای برای بازتعریف الگوهای همکاری امنیتی در شرایط متحول ژئوپلیتیکی خاورمیانه مورد بررسی قرار دادند.
در این چارچوب، زمینهها و اهداف شکلگیری پیمان، ظرفیتها و محدودیتهای آن و تأثیر احتمالی آن بر ترتیبات امنیتی خلیج فارس مورد بحث قرار گرفت. یکی از پرسشهای اصلی این بود که پیمان مکه تا چه اندازه میتواند از ترتیبات امنیتی تحت رهبری ایالات متحده استقلال داشته باشد و آیا ظرفیت تبدیل شدن به یک ساختار دفاعی مستقل یا موازی در منطقه را دارد. همچنین نقش ایالات متحده، چین و روسیه، استمرار روابط راهبردی واشنگتن با کشورهای عربی، جایگاه اسرائیل در معادلات امنیتی منطقه، مسئله بازدارندگی و ابعاد همکاریهای نظامی و دفاعی میان کشورهای عضو بررسی شد.
بخش دیگری از نشست به پیامدهای جنگ اخیر ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران بر محاسبات امنیتی کشورهای منطقه اختصاص یافت. در این بخش، تلاش کشورهای منطقه برای متنوعسازی روابط و همکاریهای دفاعی و کاهش آسیبپذیری در برابر تحولات و بحرانهای آینده مورد توجه قرار گرفت. جایگاه و اهداف عربستان سعودی، ترکیه، پاکستان و مصر در این روند و همچنین احتمال مشارکت یا پیوستن سایر کشورها به پیمان مکه از دیگر موضوعات مطرحشده بود.
پیامدهای این تحولات برای جمهوری اسلامی ایران نیز بهطور ویژه بررسی شد. تغییر احتمالی موازنههای منطقهای، دگرگونی جغرافیای امنیتی پیرامون ایران، ایجاد زیرساختهای جدید همکاری دفاعی و تأثیر مناسبات عربستان سعودی، ترکیه، مصر و یمن بر موقعیت منطقهای ایران از جمله موضوعات مورد بحث بود. در همین زمینه، وضعیت ایران در برابر اسرائیل و گزینههای تهران برای مدیریت محیط امنیتی پیرامونی و مواجهه با ترتیبات جدید منطقهای مورد تبادل نظر قرار گرفت.
در ادامه، نسبت پیمان مکه با ساختارهای امنیتی موجود نیز بررسی شد. در این زمینه، این دیدگاه مطرح شد که ایجاد ترتیبات جدید لزوماً به معنای جایگزینی ساختارهای پیشین نیست و ممکن است به شکلگیری سازوکارهایی موازی، همپوشان یا مکمل بینجامد. بر همین اساس، نوع تعامل این پیمان با روابط دفاعی دوجانبه کشورهای منطقه و حضور نظامی قدرتهای فرامنطقهای از عوامل مؤثر بر مسیر آینده آن ارزیابی شد.
در بخش پایانی، رویکرد روسیه نسبت به پیمان مکه و چشمانداز تحولات امنیتی خلیج فارس مورد بررسی قرار گرفت. با توجه به سیالیت شرایط منطقهای و تعدد متغیرهای مؤثر، شرکتکنندگان بر این نظر بودند که هنوز نمیتوان پیمان مکه را ساختاری تثبیتشده با مسیر و پیامدهای قطعی تلقی کرد. میزان انسجام و پایداری این پیمان، نحوه تعامل آن با ساختارهای موجود و تأثیر آن بر موازنه منطقهای از جمله موضوعاتی است که نیازمند بررسی و رصد مستمر خواهد بود.
شایان ذکر است در ابتدای این نشست، انتشار کتاب «شرقشناسی در روسیه» اثر دکتر مهدی سنایی نیز مورد توجه قرار گرفت و از این اثر بهعنوان تلاشی برای شناخت دقیقتر تحولات فکری و سیاستی روسیه در قبال شرق یاد شد. همچنین بر اهمیت تقویت ارتباطات علمی و کارشناسی میان مراکز مطالعاتی ایران و روسیه و تداوم نشستهای مشترک برای تبادل دیدگاه درباره مسائل منطقهای و بینالمللی تأکید شد.
