#اختصاصی
نویسنده: هریدای شارما، حقوقدان هندی و پژوهشگر مستقل سیاستهای انرژی در اوراسیای بزرگ
هجدهمین اجلاس سران بریکس که در تاریخ ۱۲ و ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶ به ریاست هند در مرکز همایشهای «بهارات ماندپام» در دهلی نو برگزار میشود، قرار است یک رویداد دیپلماتیک برجسته و باشکوه باشد. تشریفات مفصل، تدابیر امنیتی شدید و حضور هیئتهای نمایندگی از سراسر جنوب جهانی، نشاندهنده وزن سیاسی و اقتصادی رو به افزایش گروه بریکسِ گسترشیافته خواهد بود. یکی از پرسشهای اصلی در دستور کار این اجلاس این است که چه کسی قوانین اقتصاد دیجیتال نوظهور را خواهد نوشت؟
هوش مصنوعی (AI)، بهویژه در شکل مولد فعلی آن، از هماکنون در حال بازطراحی تجارت، تولید، امور مالی و اعمال قدرت دولتی است. گزارش تجارت جهانی سازمان تجارت جهانی در سال ۲۰۲۵ برآورد میکند که هوش مصنوعی میتواند تا سال ۲۰۴۰ تجارت جهانی را ۳۴ تا ۳۷ درصد و تولید ناخالص داخلی جهان را ۱۲ تا ۱۳ درصد افزایش دهد. کالاهای مرتبط با هوش مصنوعی، از جمله نیمهرساناها و تجهیزات محاسباتی، به محرکهای اصلی تجارت جهانی تبدیل شدهاند؛ بهطوری که ارزش کالاهای زمینهساز هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۳ به ۲.۳ تریلیون دلار رسید. در حال حاضر بیش از ۹۸ درصد از یارانه دادهشده در سطح جهان برای محصولات مرتبط با هوش مصنوعی از سوی کشورهای با درآمد بالا و متوسطِ رو به بالا ارائه میشود که این امر خطر تمرکز عمیقتر توانمندیهای هوش مصنوعی را به همراه دارد.
این تحول به شکلی فوقالعاده ناهمگون در میان کشورها توزیع شده است. بر اساس گزارش شاخص هوش مصنوعی دانشگاه استنفورد در سال ۲۰۲۶، سرمایهگذاری خصوصی ایالات متحده در حوزه هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۵ به ۲۸۵.۹ میلیارد دلار رسیده است، در حالی که این رقم برای چین ۱۲.۴ میلیارد دلار بوده است. در سال ۲۰۲۵، ایالات متحده همچنین دارای ۵,۴۲۷ مرکز داده بود؛ یعنی ۱۰ برابر بیشتر از هر کشور دیگری. شرکت انویدیا (Nvidia) به تنهایی بیش از ۶۰ درصد از ظرفیت محاسباتی هوش مصنوعی گزارششده در جهان را در اختیار داشت. با این حال، رقبای جدید با بهرهگیری از کارآمدیهای جایگزین در حال رسیدن به رهبران این عرصه هستند: چین اکنون با ۶۹.۷ درصد از ثبت اختراعات هوش مصنوعی در جهان پیشتاز است و شکاف عملکردی میان برترین مدلهای هوش مصنوعی ایالات متحده و چین تنها به ۲.۷ درصد کاهش یافته است.
این آمارها به یک واقعیت ژئوپلیتیکی جدید اشاره دارند. کشورهایی که تراشههای پیشرفته، ظرفیت محاسباتی، زیرساختهای ابری، مدلهای پایه، و دادهها و استانداردهای فنی را در کنترل خود داشته باشند، نفوذ بیشتری بر مرحله بعدی جهانیشدن خواهند داشت.
قوانین تعیین خواهند کرد که دادهها چگونه از مرزها عبور کنند. آنها همچنین مشخص خواهند کرد که محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی چگونه شناسایی شود، چگونه میتوان از مواد دارای حق اختراع و مالکیت فکری (کپیرایت) برای آموزش مدلها استفاده کرد و چه کسی مسئولیت آسیبهای الگوریتمی را بر عهده دارد.
از این رو، جنوب جهانی با یک انتخاب استراتژیک روبهرو است: میتواند خود را با قوانینی که عمدتاً در جای دیگری تدوین شدهاند تطبیق دهد، یا اینکه خود به یک «قانونگذار» تبدیل شود. بریکسپلاس باید مسیر دوم را انتخاب کند.
از حاکمیت دیجیتال تا قانونگذاری دستهجمعی
بریکسپلاس از هماکنون اهمیت این موضوع را درک کرده است. بیانیه رهبران بریکس در سال ۲۰۲۵ در مورد حکمرانی جهانی هوش مصنوعی، خواستار حکمرانی فراگیر و توسعهمحور هوش مصنوعی، مشارکت بیشتر کشورهای در حال توسعه و احترام به حاکمیت ملی شد. این بیانیه همچنین به امنیت دادهها، مالکیت فکری، ایمنی هوش مصنوعی و جرایم سایبریِ مبتنی بر هوش مصنوعی پرداخت. چالش کنونی، مرحله اجراست.
اعضای بریکس از هماکنون دارای تجربیات مقرراتگذاری قابلتوجهی هستند. چین قواعدی را برای خدمات هوش مصنوعی مولد تدوین کرده و الزامات شناسایی اجباری را برای محتوای سنتی و تولیدشده توسط هوش مصنوعی وارد ساخته است. «استراتژی ملی توسعه هوش مصنوعی روسیه تا سال ۲۰۳۰» که در اصل در سال ۲۰۱۹ تصویب شد و بر اساس فرمان ریاست جمهوری شماره ۱۲۴ در فوریه ۲۰۲۴ بهروزرسانی گردید، با هوش مصنوعی به عنوان یک حوزه استراتژیک در توسعه فناوری و اقتصادی ملی رفتار میکند. این استراتژی بازنگریشده بر توانمندیهای داخلی هوش مصنوعی، زیرساختهای محاسباتی، هوش مصنوعی قابل اعتماد، مقرراتگذاری و همکاریهای بینالمللی از جمله هماهنگی بیشتر با کشورهای شریک در زمینه توسعه و حکمرانی هوش مصنوعی تأکید دارد.
قانون حفاظت از دادههای شخصی دیجیتال هند (مصوب ۲۰۲۳) و مقررات DPDP در سال ۲۰۲۵، چارچوبی را برای حکمرانی دادههای شخصی فراهم میکنند. «دستورالعملهای حکمرانی هوش مصنوعی هند» که در فوریه ۲۰۲۶ منتشر شد، «یک چارچوب حکمرانی انسجامیافته و متوازن برای هوش مصنوعی ارائه میدهد که همزمان با حمایت از اعتماد، عدالت و پاسخگویی، از نوآوری نیز پشتیبانی میکند.» برزیل مقررات هوش مصنوعی را از طریق طرح PL 2338/2023 پیش برده است که در دسامبر ۲۰۲۴ به تصویب سنا رسید و در حال حاضر در مجلس نمایندگان در دست بررسی است. شورای اداری دفاع اقتصادی برزیل (CADE) اصلاحاتی را برای تقویت هماهنگی مقرراتی و تبادل اطلاعات، از جمله همکاری در زمینه سیستمهای هوش مصنوعی با ریسک بالا، پیشنهاد کرده است. چارچوب سیاست ملی هوش مصنوعی ۲۰۲۴ آفریقای جنوبی پایهای را برای سیاستگذاری هوش مصنوعی فراهم میکند که زیرساختها، مهارتها، پژوهش، نوآوری، هوش مصنوعی مسئولانه و مقررات را در بر میگیرد. پیشنویس سیاست ملی هوش مصنوعی این کشور در آوریل ۲۰۲۶ برای بازنگری پس گرفته شد و چارچوب ۲۰۲۴ را به عنوان شالوده اصلی سیاست هوش مصنوعی این کشور باقی گذاشت.
این رویکردها که همچنان در حال تکامل هستند، هنوز با یکدیگر همراستا و هماهنگ نشدهاند. نیازی نیست که این قوانین کاملاً یکسان باشند، اما بریکسپلاس باید در جهت تضمین «سازگاریپذیری و تعاملپذیری» (Interoperability) آنها تلاش کند. اصول مشترک و استانداردهای فنی میتوانند سیستمهای مختلف ملی را بدون نیاز به اینکه کشورها حاکمیت مقرراتی خود را واگذار کنند، با یکدیگر سازگار سازند.
چارچوب بینالمللی نوظهور
چارچوب بینالمللی گستردهتر با سرعت در حال حرکت است. «پیمان جهانی دیجیتال سازمان ملل متحد» خواستار همکاری بینالمللی در زمینه هوش مصنوعی، ظرفیتسازی در کشورهای در حال توسعه، و رویکردهای سازگارپذیر در حکمرانی داده و هوش مصنوعی است. مجمع عمومی سازمان ملل متحد همچنین یک «پنل علمی بینالمللی مستقل در مورد هوش مصنوعی» و یک «گفتگوی جهانی در مورد حکمرانی هوش مصنوعی» ایجاد کرده است.
چارچوب سازمان تجارت جهانی (WTO) نیز به همان اندازه حائز اهمیت است. موافقتنامه عمومی تجارت خدمات (GATS)، موافقتنامه TRIPS و اقدامات سازمان تجارت جهانی در زمینه تجارت الکترونیک، هماکنون با خدمات دیجیتال، مالکیت فکری و دادههای فرامرزی تلاقی دارند.
انقضای مهلت توقف (موراتوریوم) سازمان تجارت جهانی درباره حقوق گمرکی بر مخابرههای الکترونیکی در ۳۰ مارس ۲۰۲۶، یک هشدار محسوب میشود. اعضای سازمان تجارت جهانی در چهاردهمین کنفرانس وزارتی (MC14) نتوانستند به اجماعی برای تمدید این مهلت دست یابند؛ از این رو، قوانین تجارت دیجیتال به بخشی از رقابت گستردهتر بر سر حاکمیت اقتصادی تبدیل شد.
بریکسپلاس نمیتواند مواضع پراکنده و گسستهای در قبال این مسائل داشته باشد. اگر اقتصادهای در حال توسعه به صورت جداگانه وارد مذاکره شوند، قدرت چانهزنی کمتری خواهند داشت.
بریکسپلاس چه کاری باید انجام دهد؟
اجلاس دهلی نو باید یک «چارچوب کاربردی برای حکمرانی دیجیتال و هوش مصنوعی بریکسپلاس» را با تأکید بر چهار اولویت زیر پیش ببرد:
۱. حکمرانی داده: بریکسپلاس باید اصول مشترکی را برای انتقال فرامرزی دادهها، حریم خصوصی، امنیت سایبری و اشتراکگذاری امن دادهها تدوین کند. هدف نباید جریان مطلقاً آزاد دادهها و نه بومیسازی مطلق آن باشد. ضمانتهای اجراییِ تعاملپذیر میتواند ضمن کاهش موانع غیرضروری در مسیر تجارت و پژوهش، گزینههای مقرراتی ملی را حفظ کند.
۲. محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی: تجربه چین در زمینه برچسبگذاری اجباری، یک نقطه آغاز کاربردی را ارائه میدهد. بریکسپلاس میتواند استانداردهای سازگاری را برای شناسایی متن، تصویر، صوت و ویدئوی سنتز شده (مصنوعی) ایجاد کند. چنین استانداردهایی برای انتخابات، روزنامهنگاری، بازارهای مالی، دیپلماسی و اجرای قانون اهمیت خواهند داشت.
۳. موضع مشترک در قبال مالکیت فکری: توسعهدهندگان هوش مصنوعی در حال آموزش مدلها روی حجم عظیمی از دادههای دارای حق کپیرایت هستند. بریکسپلاس باید رویکرد خود را در قبال دادههای آموزشی، صدور مجوز، شفافیت و جبران خسارت هماهنگ کند. هدف باید حمایت از پدیدآورندگان باشد، بدون آنکه توسعه هوش مصنوعی برای اقتصادهای در حال توسعه غیرقابل دسترس شود.
۴. پرداختن همزمان به امنیت سایبری و ایمنی هوش مصنوعی: حداقل الزامات مشترک برای سیستمهای هوش مصنوعی با تأثیر بالا، گزارشدهی حوادث و امنیت مدلها، چارچوبهای ملی را سازگارتر خواهد ساخت.
بریکسپلاس همچنین باید مواضع خود را در اتحادیه بینالمللی مخابرات (ITU)، سازمان بینالمللی استانداردسازی (ISO)، کمیسیون بینالمللی الکتروتکنیک (IEC)، یونسکو و سایر نهادهای استانداردگذاری هماهنگ کند. استانداردهای فنی اغلب به قوانین غیررسمی (de facto) جهانی تبدیل میشوند، زیرا شرکتها محصولات خود را با الزامات بازارهای بزرگ منطبق میکنند.
پرسش ژئوپلیتیکی بزرگتر
نظم بینالمللی پس از ۱۹۹۱، توزیع غیرمعمول و متمرکزی از قدرت اقتصادی، مالی و فناوری ایجاد کرده است. هوش مصنوعی اکنون در حال افزودن لایه دیگری به این ساختار است.
برای جنوب جهانی، خطر فقط وابستگی تکنولوژیک نیست، بلکه وابستگی مقرراتی نیز هست. کشوری که سیستمهای هوش مصنوعی، زیرساختهای محاسباتی و خدمات دیجیتال را وارد میکند، ممکن است در نهایت قوانینی را نیز بپذیرد که در جای دیگری تدوین شدهاند. در نتیجه، توانایی آن کشور برای شکلدهی به نحوه تأثیر هوش مصنوعی بر تجارت، اشتغال، خدمات عمومی و امنیت ملی محدود باقی خواهد ماند.
بریکسپلاس از بسیاری از داراییهای لازم برای جلوگیری از چنین پیامدی برخوردار است. اعضای آن دارای بازارهای بزرگ، منابع انرژی، تخصص علمی، ظرفیت تولیدی، زیرساختهای دیجیتال و منابع مالی هستند. وزن ترکیبی آنها قدرت چانهزنی بیشتری نسبت به آنچه اکثر کشورهای در حال توسعه میتوانند به صورت فردی اعمال کنند، به آنها میدهد.
عنصر مفقوده، «هماهنگی» است.
ریاست هند بر بریکس در سال ۲۰۲۶ از هماکنون همکاریهای دیجیتال را در دستور کار قرار داده است. «گروه کاری فناوری اطلاعات و ارتباطات بریکس» در ماه اوت در پونه تشکیل جلسه داد تا در مورد هوش مصنوعی، امنیت سایبری، شبکههای آینده، زیرساختهای عمومی دیجیتال و ادغام زیستبوم دیجیتال گفتگو کند.
اجلاس دهلی نو باید گام بعدی را بردارد. بریکسپلاس باید موضعی هماهنگ در قبال هوش مصنوعی و حکمرانی دیجیتال ایجاد کند و آن را وارد مذاکرات در سازمان ملل، سازمان تجارت جهانی، ITU، یونسکو و نهادهای بینالمللی استانداردگذاری نماید. هدف نباید ایجاد یک نظم دیجیتال جداگانه برای بریکسپلاس باشد؛ بلکه باید ایفای نقشی پررنگتر از سوی جنوب جهانی در تعیین نظم جهانی باشد.
عصر هوش مصنوعی در حالی فرا میرسد که سیستم بینالمللی در حال تبدیل شدن به سیستمی رقابتیتر و چندقطبیتر است. قدرت اقتصادی در حال پراکنده شدن است، اما قدرت تکنولوژیک همچنان بهشدت متمرکز باقی مانده است.
بنابراین، چندقطبی بودن بدون داشتن اختیارات و عاملیت تکنولوژیک و مقرراتی، ناقص خواهد ماند.
رویداد باشکوه در «بهارات ماندپام» دو روز به طول خواهد انجامید. اما قوانینی که حول محور هوش مصنوعی نوشته میشوند، بسیار طولانیتر دوام خواهند داشت. بریکسپلاس باید از هجدهمین اجلاس سران بریکس استفاده کند تا یک گزاره را کاملاً صریح و غیرقابل انکار سازد: جنوب جهانی به عنوان یک «قانونگذار» وارد نظم دیجیتال نوظهور خواهد شد، نه یک «قانونپذیر».
