#اختصاصی
به قلم: معصومه فلاحتی، دکتری روابط بین الملل
تحولات اخیر در قفقاز جنوبی به ویژه ابتکار تازه اتحاد و اتصال انرژی میان ارمنستان، آذربایجان و ترکیه، مرحله ای نوین در بازآرایی ژئوپولتیکی منطقه ایجاد کرده است. این طرح در امتداد پروژه های پیشین مانند کریدور زنگزور و محور انرژی میانی، نه تنها مسیرهای انتقال انرژی خزر به اروپا را باز پیکربندی می کند، بلکه نظم قدرت سنتی میان ایران، روسیه و ترکیه را نیز دگرگون می سازد. طرح همکاری انرژی سه جانبه میان ارمنستان، آذربایجان و ترکیه که با اعلام نیکول پاشینیان، نخست وزیر ارمنستان نمود یافته است ۱ تنها یک همکاری اقتصادی نیست، بلکه نشانگر تغییری ژئوپولتیکی و بازتعریف موازنه قدرت در منطقه قفقاز جنوبی است. براساس تحلیل نئورئالیستی والتز، نظام بین الملل آنارشیک است و بقاء و منافع، دولت ها را به رقابت برای دستیابی به قدرت و امنیت وا می دارد. در این چارچوب، ائتلاف انرژی قفقاز جنوبی را می توان تلاشی از سوی ترکیه و آذربایجان برای افزایش سهم قدرت مادی از طریق انرژی و ترانزیت دانست. ارمنستان نیز که سال ها در محاصره ژئوپولتیکی بوده است با پیوستن به این محور در پی بازتعریف امنیت خود از طریق اتصال به ترکیه و بازارهای غربی است.
ترکیه طی دو دهه گذشته با اجرای پروژه هایی چون TANAP، BTC و طرح کریدور زنگزور به یک مرکز انرژی اوراسیا تبدیل شده است.۲ رویکرد آنکارا را می توان واقع گرایی اقتصادی نامید؛ زیرا هدف، تبدیل انرژی به ابزار نفوذ و استقلال راهبردی از روسیه است. حمایت اتحادیه اروپا از این مسیر، همزمان با کاهش وابستگی قاره به روسیه، جایگاه ترکیه را ارتقاء داده و امکان تشکیل محور انرژی سه جانبه باکو- ایروان- آنکارا را فراهم کرده است.
قفقاز جنوبی به عنوان گذرگاه حیاتی انرژی از حوزه خزر به بازارهای اروپایی، همواره عرصه رقابت و همکاری قدرت های بزرگ و منطقه ای بوده است. اعلام اخیر پاشینیان مبنی بر آمادگی ایروان برای همکاری در پروژه های انتقال انرژی و ترانزیت کالا از طریق قلمرو خود، حلقه وصل نهایی در ایجاد یک کریدور انرژی یکپارچه از میدان های گازی آذربایجان، عبور از ارمنستان (کریدور زنگزور) و به مقصد ترکیه و اروپا را تکمیل می کند. این تغییر موضع راهبردی ارمنستان که در پی جنگ های اخیر قره باغ و تضعیف نقش سنتی روسیه به عنوان حافظ امنیت ایروان رخ داده است موازنه قوا در منطقه را به شدت تحت تاثیر قرار داده است.
این اتحاد سه جانبه جدید، منجر به ظهور یک بلوک انرژی همسو با غرب در همسایگی شمال غربی ایران می شود و موقعیت ترانزیتی و نفوذ سنتی ایران را به چالش می کشد. در افق کوتاه مدت، این اتحاد تهدیدی برای نقش ترانزیتی ایران به اروپا محسوب می شود. پروژه های برق قفقاز و دریای سیاه شامل اتصال گرجستان به رومانی و ارمنستان به شبکه ترکیه، بخش زیادی از مسیرهای بالقوه صادرات انرژی ایران را دور می زنند. ۳ علاوه بر این، نزدیکی ژئوپولتیکی ارمنستان با ترکیه ممکن است نفوذ ایران در تعاملات منطقه ای با ایروان را کاهش دهد و باکو را در موقعیتی برتر در مناسبات انرژی آسیای غربی قرار دهد. در پاسخ به این تحول، ایران با مجموعه ای از گزینه های راهبردی از موازنه سازی فعال تا همگرایی محدود روبرو است که هر یک ملاحظات و هزینه های خاص خود را دارد.
در مواجهه با این معمای راهبردی، ایران در موقعیت پیچیده ای قرار دارد. از یک سو، از دارا بودن عمق استراتژیک در منطقه و برخورداری از منابع عظیم انرژی برخوردار است و می تواند خود را به عنوان یک نیروی موازنه گر تعریف کند و از سوی دیگر، با چالش های داخلی و محدودیت در جذب سرمایه گذاری خارجی برای توسعه زیرساخت های انرژی خود روبرو است.۴ در این شرایط، از گزینه های راهبردی پیش روی ایران به تعمیق محور شمال- جنوب، توسعه همکاری با ارمنستان در برق و انرژی پاک و مشارکت در پروژه های تجدیدپذیر ارمنستان، دیپلماسی چندلایه انرژی و بهره گیری از رقابت روسیه و ترکیه می توان اشاره کرد. تحولات قفقاز جنوبی از زنگزور تا آناتولی، نه صرفاً یک توافق زیرساختی بلکه تغییری در معماری قدرت منطقه ای است. در منظومه نئورئالیستی، این چیدمان جدید باعث انتقال مرکز ثقل انرژی به محور ترکیه – آذربایجان – ارمنستان می گردد که پیامد آن کاهش لبه رقابتی ایران در دیپلماسی انرژی است. ایران ناگزیر است با بازتعریف سیاست ژئوانرژی و عملگرایی در تعاملات منطقه ای، موقعیت خود را از انفعال به موازنه گر فعال تغییر دهد.
منابع:
۱-Radar Armenia (2025),Azerbaijan-Armenia-Turkey Pipeline and Power Lines to be Built.
۲- خبرگزاری آنادولو (۲۰۲۵)، کریدور زنگزور؛ تقویت جایگاه ترکیه به عنوان قطب انرژی و لجستیک منطقه، aa.com.tr.
۳- اقتصاد۲۴ (۱۴۰۴)، محور شمال – جنوب در تنگنای کریدور انرژی دریای سیاه، eghtesaad24.ir.
۴- کاظمیان، مسعود (۱۴۰۴)، راهبرد ایران در مواجهه با محاصره استراتژیک، ettelaat.com.
