#اختصاصی
نویسنده: تحریریه ایراس
نشست دو روزه سران اروپایی، مقامات اوکراینی و نمایندگان ارشد ایالات متحده در برلین (دسامبر ۲۰۲۵) بار دیگر این پرسش محوری را در کانون توجه قرار داد که آیا جنگ روسیه و اوکراین به نقطهای نزدیک به آتشبس رسیده است یا خیر. در حالی که دونالد ترامپ و برخی مقامات آمریکایی از «نزدیکی بیسابقه به صلح» سخن میگویند، مجموعهای از شواهد سیاسی، نظامی و حقوقی نشان میدهد که این خوشبینی بیش از آنکه بر واقعیتهای میدانی و راهبردی استوار باشد، بازتاب ملاحظات دیپلماتیک و داخلی ایالات متحده است.
نتایج نشست برلین
پس از دو روز گفتوگو در برلین، مقامهای آمریکایی روز دوشنبه مدعی شدند که «۹۰ درصد» از مسائل مشکلساز میان روسیه و اوکراین حلوفصل شده است. با این حال، با وجود این روایت خوشبینانه، مشخص نیست که پایان جنگ واقعاً نزدیکتر شده باشد؛ بهویژه آنکه طرف روسی در مذاکرات جاری حضور ندارد. دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده نیز روز دوشنبه مدعی شد که پس از گفتوگوهای ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، با چند تن از رهبران اروپایی و دیپلماتهای آمریکایی در برلین، توافق برای پایان دادن به جنگ تقریباً چهار ساله روسیه علیه اوکراین «بیش از هر زمان دیگری نزدیک شده است».
در جریان این گفتوگوهای سطح بالا در برلین، دیپلماتها درباره چگونگی تضمین امنیت اوکراین در برابر تهدیدهای نظامی آینده از سوی روسیه و همچنین چند موضوع چالشبرانگیز دیگر بحث کردند.
پیش از نشستهای برلین، زلنسکی گفته بود که کییف حاضر است در ازای دریافت تضمینهای امنیتی الزامآور حقوقی، از هدف خود برای پیوستن به ناتو صرفنظر کند. با این حال، رهبران اروپایی میگویند اختلافات کلیدی میان مسکو و کییف، بهویژه درباره مسائل سرزمینی، هنوز حل نشده است.
پس از اجلاس برلین رهبران بریتانیا، فرانسه، آلمان و هشت کشور اروپایی دیگر در بیانیهای مشترک اعلام کردند که نیروهایی از یک «ائتلاف داوطلبان» میتوانند «در بازسازی نیروهای اوکراین، تأمین امنیت آسمان اوکراین و حمایت از ایمنی مسیرهای دریایی، از جمله از طریق فعالیت در داخل خاک اوکراین» مشارکت داشته باشند. با این حال، آنها از بیان این نکته که چنین ترتیباتی میتواند معادل تضمینهای ماده ۵ ناتو باشد، خودداری کردند و نشانه اندکی وجود دارد که روسیه به پذیرش بستهای از این نوع ــ که میان واشنگتن و کییف در حال بحث است ــ نزدیک شده باشد.
در این بیانیه رهبران اروپایی اعلام کردند که آنها به همراه ایالات متحده متعهد هستند برای ارائه «تضمینهای امنیتی قدرتمند» به اوکراین همکاری کنند؛ از جمله ایجاد یک «نیروی چندملیتی تحت رهبری اروپا» برای اوکراین که با حمایت آمریکا همراه خواهد بود.
به گفته آنان، وظایف این نیرو شامل «عملیات در داخل اوکراین»، کمک به بازسازی نیروهای مسلح اوکراین، تأمین امنیت حریم هوایی و حمایت از ایمنی مسیرهای دریایی خواهد بود. همچنین تأکید شد که نیروهای اوکراینی باید در زمان صلح، حدود ۸۰۰ هزار نفر، باقی بمانند. دو مقام آمریکایی در گفتگو با خبرگزاری رویترز این تضمینهای پیشنهادی را «مشابه ماده ۵ ناتو» توصیف کردند؛ اشارهای به اصل دفاع جمعی ناتو که حمله به یک عضو را حمله به همه اعضا میداند.
زلنسکی در گفتوگو با خبرنگاران در برلین تأکید کرد که کییف پیش از اتخاذ هر تصمیمی درباره کنترل سرزمینی در چارچوب یک توافق صلح احتمالی، نیازمند درک روشنی از تضمینهای امنیتی پیشنهادی است. او افزود که هرگونه تضمین باید شامل سازوکار مؤثر برای نظارت بر آتشبس باشد. زلنسکی همچنین تاکید کرد که «ما تمام تلاش خود را خواهیم کرد تا پاسخهای روشنی درباره تضمینهای امنیتی، سرزمینها و منابع مالی لازم برای بازسازی اوکراین پیدا کنیم. باید مشخص شود این منابع مالی از کجا تأمین خواهد شد.»
مقامهای اوکراینی نسبت به شکل و ماهیت این تضمینها محتاط بودهاند. اوکراین پس از استقلال در سال ۱۹۹۱ تضمینهای امنیتی از سوی آمریکا و اروپا دریافت کرده بود، اما این تضمینها مانع از حمله روسیه در سالهای ۲۰۱۴ (کریمه) و ۲۰۲۲ نشد.
رئیسجمهور اوکراین در مورد مخالفت احتمالی مسکو با این پیشنهادها گفت، در آن صورت درخواست از آمریکا برای ارسال سلاحهای بیشتر و اعمال تحریمهای شدیدتر علیه مسکو «درخواستی عادلانه» خواهد بود.
به گفته زلنسکی انتظار میرود کنگره آمریکا درباره تضمینهای امنیتی پیشنهادی برای اوکراین رأیگیری کند تا این تضمینها از نظر حقوقی الزامآور شوند. او افزود که آمریکا همچنین با روسها رایزنی خواهد کرد و پس از آن نشستهای سطح بالایی برگزار میشود که ممکن است همین آخر هفته انجام گیرد.
او گفت: «ما روی پنج سند حساب میکنیم. برخی از آنها به تضمینهای امنیتی مربوط میشود: تضمینهایی الزامآور از نظر حقوقی، یعنی تصویبشده و تأییدشده توسط کنگره آمریکا»، و افزود که این تضمینها «بازتابی از ماده ۵ ناتو» خواهد بود.
مقامهای آمریکایی از ارائه جزئیات مشخص درباره محتوای بسته امنیتی احتمالی و نیز واکنشها در صورت تلاش روسیه برای تصرف اراضی بیشتر پس از دستیابی به توافق صلح خودداری کردهاند. با این حال، آنها تأیید کردند که آمریکا قصد اعزام نیروهای نظامی خود به خاک اوکراین را ندارد.
در موضوع کلیدی منطقه دونباس که روسیه بهدنبال کنترل کامل آن است، زلنسکی اعلام کرد که اوکراین هیچ تغییری در موضع روسیه نمیبیند. او گفت: «آنها دونباس ما را میخواهند و ما نمیخواهیم دونباس خود را واگذار کنیم.»
او افزود: «آمریکاییها میخواهند راهی برای سازش پیدا کنند و یک “منطقه آزاد اقتصادی” [در دونباس] پیشنهاد میدهند. و بار دیگر تأکید میکنم: “منطقه آزاد اقتصادی” به معنای تحت رهبری فدراسیون روسیه بودن نیست.»
نظرسنجیهای اخیر در اوکراین نشان میدهد که ۷۵ درصد مردم با عقبنشینی از دونباس مخالفاند و از ایده تثبیت خط تماس کنونی حمایت میکنند.
فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان نیز روز دوشنبه گفت که صلح نسبت به هر زمان دیگری از آغاز تهاجم تمامعیار روسیه نزدیکتر شده است. اما بهطور غیررسمی، مقامهای اروپایی میگویند که در این مرحله، گفتوگوها بیش از آنکه معطوف به دستیابی به توافقی پایدار میان مسکو و کییف باشد، با هدف حفظ حمایت کاخ سفیدِ ترامپ از اوکراین انجام میشود. فریدریش مرتس گفت که واشنگتن در جریان گفتوگوهای برلین «تضمینهای امنیتی قابلتوجهی» ارائه کرده است. به گفته او «آنچه ایالات متحده اینجا در برلین، از نظر تضمینهای حقوقی و مادی روی میز گذاشته، واقعاً قابلتوجه است.»
مقامهای آمریکایی از ارائه جزئیات مشخص درباره محتوای بسته امنیتی احتمالی و نیز واکنشها در صورت تلاش روسیه برای تصرف اراضی بیشتر پس از دستیابی به توافق صلح خودداری کردهاند. با این حال، آنها تأیید کردند که آمریکا قصد اعزام نیروهای نظامی خود به خاک اوکراین را ندارد.
اصلیترین نقطه اختلاف میان هیئت اوکراینی و مذاکرهکنندگان آمریکایی همچنان مسئله سرزمین است. ترامپ میخواهد اوکراین بخشهایی از منطقه دونباس را که هنوز در اختیار دارد واگذار کند، در حالی که اوکراین خواهان تثبیت خطوط تماس در وضعیت کنونی است.
تیم مذاکرهکننده آمریکا به رهبری استیو ویتکاف و جرد کوشنر، راهحل سازشیای پیشنهاد کرده که بر اساس آن اوکراین عقبنشینی کند، اما روسیه پیشروی نداشته باشد و منطقه غیرنظامیشده به یک «منطقه آزاد اقتصادی» تبدیل شود. روسیه پیشنهاد داده است که بهجای ارتش، از نیروهای پلیس و گارد ملی استفاده کند؛ امری که نشان میدهد همچنان انتظار دارد کنترل آن منطقه را در دست داشته باشد.
زلنسکی گفت: «بار دیگر تأکید میکنم: “منطقه آزاد اقتصادی” به معنای تحت کنترل روسیه بودن نیست. نه بهصورت حقوقی (دوژوره) و نه در عمل (دفاکتو) ما دونباس ــ بخشهای موقتاً اشغالشده آن ــ را بهعنوان سرزمین روسیه به رسمیت نخواهیم شناخت. هرگز.»
هنوز روشن نیست دو طرف چگونه در موضوع سرزمینی پیش خواهند رفت. زلنسکی پیشتر گفته بود که یک راهحل سازشی مانند منطقه آزاد اقتصادی، از نظر تئوریک، میتواند در صورتی ممکن باشد که مردم اوکراین در یک همهپرسی به آن رأی دهند. اما مانع اصلی احتمالاً زمانی پدیدار میشود که این طرحها به ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، ارائه شود؛ کسی که هیچ نشانهای از تمایل به عقبنشینی از اهداف جنگی خود نشان نداده است.
زلنسکی که این سخنان را پس از برخاستن هواپیمایش از برلین به مقصد هلند ضبط میکرد، گفت:
«اگر پوتین همهچیز را رد کند، به همان وضعیتی میرسیم که الان در هواپیمایمان تجربه میکنیم: تلاطم.» او افزود: «من معتقدم اگر او همهچیز را رد کند، ایالات متحده فشار تحریمی را افزایش خواهد داد و سلاحهای بیشتری در اختیار ما قرار خواهد داد. فکر میکنم این درخواستی عادلانه از سوی ما از آمریکاییها خواهد بود.»
روسیه نزدیک به ۲۰ درصد از شرق اوکراین را در کنترل دارد و بهتدریج در حال پیشروی است، در حالی که ارتش اوکراین با فرسایش نیروها و کاهش کمکهای نظامی روبهرو شده است.
موضع روسیه
روز سهشنبه، کرملین اعلام کرد که جزئیات پیشنهادهای مربوط به تضمینهای امنیتی را دریافت نکرده است. دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، به خبرنگاران گفت: «تا اینجا فقط گزارشهای رسانهای را دیدهایم و به آنها واکنش نشان نمیدهیم. هنوز هیچ متن رسمیای به دست ما نرسیده است.»
پسکوف افزود که مسکو ــ که پیشتر خواستار واگذاری سرزمینهایی شده بود که آنها را متعلق به خود میداند و حضور هرگونه نیروی خارجی در اوکراین را رد کرده بود ــ موضع خود درباره جنگ و تحقق اهداف نظامیاش را تغییر نداده است.
او گفت: «موضع ما کاملاً شناختهشده است. این موضع منسجم، شفاف و برای آمریکاییها روشن است و بهطور کلی برای اوکراینیها نیز واضح است.»
سرگئی ریابکوف، معاون وزیر خارجه روسیه، نیز گفت که روسیه «تحت هیچ شرایطی» با فعالیت نیروهای کشورهای عضو ناتو در اوکراین موافقت نخواهد کرد. وقتی از او درباره احتمال استقرار نیروهای اروپایی در اوکراین خارج از چارچوب ناتو پرسیده شد، پاسخ داد: «نه، نه، و باز هم نه.»
دیدگاه تحلیلگران
بر خلاف سیاستمداران غربی، تحلیلگران غربی چندان نسبت به موفقیت مذاکرات صلح امیدوار نیستند. به گفته کهیر جایلز، کارشناس نظامی روسیه در اندیشکده چتمهاوس لندن، به الجزیره «ترامپ بارها ادعا کرده که توافق صلح نزدیک است، بدون آنکه توافقی پایدار وجود داشته باشد.» به گفته جایلز «هنوز مسیرهای موازی مذاکره وجود دارد: یکی میان آمریکا و اوکراین و دیگری میان اوکراین و کشورهای اروپایی، بدون آنکه لزوماً هماهنگی کامل میان آنها وجود داشته باشد». او افزود: «هیچ تضمینی وجود ندارد که روسیه هر توافقی را بپذیرد، یا اینکه توافقی که حاصل شود قابل اجرا باشد.» به گفته او، عامل کلیدی برای امکان آتشبس همان چیزی است که همیشه بوده است: «روسیه تنها زمانی با توقف جنگ موافقت میکند که احساس کند از آتشبس بیش از ادامه جنگ سود میبرد.»
جایلز در پاسخ به این پرسش که چه چیزی به جنگ اوکراین پایان خواهد داد؟ گفت: «پاسخ به این سؤال همان است که همیشه بوده: یا روسیه عقب رانده شود، یا اوکراین وادار به تسلیم شود.» او توضیح داد که اهداف جنگی دو طرف آنقدر با هم ناسازگار است که توافق بر سر آتشبس بسیار دشوار شده است.
ناتالی توچی، مدیر مؤسسه امور بینالملل ایتالیا نیز گفت: «بهشدت بعید است که در حال حاضر به آتشبس برسیم.» او افزود که به احتمال زیاد جنگ همچنان ادامه خواهد داشت، زیرا مسائل مربوط به سرزمین و امنیت حلنشده باقی ماندهاند.
منابع:
Shamim, S. (2025, December 16). Russia-Ukraine war: Is a ceasefire deal on the horizon? Al Jazeera. https://www.aljazeera.com/news/2025/12/16/russia-ukraine-war-is-a-ceasefire-deal-on-the-horizon
Walker, S., & Beaumont, P. (2025, December 16). Peace plans ready to be presented to Russia in days, says Zelenskyy. The Guardian. https://www.theguardian.com/world/2025/dec/16/ukraine-russia-peace-plans-zelenskyy-berlin-talks-putin The Guardian
