#اختصاصی
این نشست با عنوان «پرسش از ایران» به بررسی کتاب «ایران کجاست، ایرانی کیست» اختصاص داشت؛ اثری که با رویکردی میانرشتهای به واکاوی مفهوم ایران، هویت ایرانی و ابعاد تاریخی، فرهنگی و تمدنی ایرانزمین میپردازد. در این نشست دکتر مهدی سنایی، دکتر بهمن نامور مطلق و دکتر بهنام ابوترابیان و نویسندگان کتاب، دکتر سید محمد بهشتی و دکتر الناز نجفی به ارائه دیدگاههای خود درباره مسائل و پرسشهای بنیادین مطرحشده در این اثر پرداختند. دبیری نشست نیز بر عهده دکتر محمود جعفری دهقی، استاد برجسته فرهنگ و زبانهای باستانی ایران، بود.
در آغاز نشست، دکتر مهدی سنایی، مدیر مؤسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس)، ضمن خوشامدگویی به حاضران، بر اهمیت پرداختن به مسئله هویت ایرانی در شرایط کنونی تأکید کرد. وی با اشاره به تحولات اخیر منطقه و تجاوز آمریکا و رژیم اسرائیل به خاک ایران، خاطرنشان کرد که واکنش گسترده و دفاع جانانه ملت ایران در برابر این تهدیدات، بار دیگر نشان داد که مفهوم ایران و تعلق به هویت ایرانی همچنان از مهمترین عوامل انسجام و همبستگی ملی در جامعه ایران است.
دکتر سنایی با بیان اینکه شناخت ایران صرفاً یک موضوع تاریخی یا فرهنگی نیست، بلکه مسئلهای راهبردی و مرتبط با امنیت، انسجام و آینده کشور محسوب میشود، افزود: «در روزهایی که کشور با تهدیدهای خارجی مواجه شد، آنچه موجب شکلگیری وحدت و ایستادگی ملی گردید، پیوند عمیق ایرانیان با مفهوم ایران و احساس تعلق به یک میراث تاریخی و تمدنی مشترک بود.». سنایی با اشاره به تمایز میان ایران سیاسی و ایران فرهنگی به این نکته اشاره کرد که ایران سیاسی تنها محدود به مرزهاست و این مسئله از اهمیت برخوردار است زیرا جامعه بین الملل بر اساس مفهوم دولت- ملت استوار است در حالی که فرامرز رویکردی تاریخی و فرهنگی است. وی بر همین اساس، موضوع کتاب «ایران کجاست، ایرانی کیست» را از جمله مباحث مهم و ضروری برای فهم تحولات اجتماعی و سیاسی معاصر ایران دانست.
در ادامه، دکتر بهمن نامور مطلق، استاد دانشگاه و رئیس پیشین فرهنگستان هنر، طی سخنانی به اهمیت بازخوانی مفهوم ایران در پرتو تحولات فرهنگی و تمدنی معاصر پرداخت. وی با تأکید بر اینکه ایران را باید فراتر از یک واحد سیاسی و در قالب یک منظومه فرهنگی و تمدنی درک کرد، اظهار داشت که هویت ایرانی در طول تاریخ از رهگذر تعامل، گفتوگو، جذب و بازآفرینی عناصر گوناگون فرهنگی شکل گرفته و تداوم یافته است.
دکتر نامور مطلق با اشاره به جایگاه نمادها، اسطورهها، زبان، ادبیات و حافظه جمعی در شکلگیری هویت ایرانی، خاطرنشان کرد که یکی از مهمترین ویژگیهای ایران تاریخی، توانایی آن در ایجاد وحدت در عین کثرت بوده است. وی افزود که ایران بهعنوان یک حوزه تمدنی، همواره ظرفیت آن را داشته است که گروهها و خردهفرهنگهای متنوع را در چارچوب یک هویت فراگیر گرد هم آورد و از همین رو، مطالعه و بازاندیشی درباره مفهوم ایران از اهمیت ویژهای برخوردار است. وی همچنین کتاب «ایران کجاست، ایرانی کیست» را تلاشی ارزشمند برای طرح دوباره پرسشهای بنیادین درباره هویت ایرانی دانست و تأکید کرد که پاسخ به این پرسشها میتواند به فهم بهتر جایگاه ایران در جهان امروز و تقویت خودآگاهی فرهنگی جامعه ایرانی کمک کند
پس از سخنان افتتاحیه، دکتر سید محمد بهشتی به تشریح برخی از ایدههای محوری کتاب پرداخت و اظهار داشت که پرسش از ایران، صرفاً پرسشی جغرافیایی یا سیاسی نیست، بلکه تلاشی برای فهم یک تجربه تاریخی و تمدنی است که طی قرون متمادی شکل گرفته و استمرار یافته است. وی تأکید کرد که ایران را نمیتوان صرفاً در قالب مرزهای سیاسی امروز تعریف کرد، بلکه ایران مفهومی فرهنگی و تمدنی است که در طول تاریخ توانسته است تنوعهای قومی، زبانی و فرهنگی را در چارچوب یک هویت مشترک گرد آورد.
وی همچنین با اشاره به نقش حافظه تاریخی در تداوم هویت ایرانی، خاطرنشان کرد که ایران در طول تاریخ بارها با بحرانها و تهدیدهای گوناگون مواجه شده، اما به واسطه ظرفیتهای فرهنگی و تمدنی خود توانسته است استمرار و پایداری خویش را حفظ کند.
در ادامه نشست، دکتر الناز نجفی با تمرکز بر ابعاد هویتی و اجتماعی موضوع، به بررسی چگونگی شکلگیری مفهوم «ایرانی بودن» پرداخت و تأکید کرد که هویت ایرانی پدیدهای ایستا و ثابت نیست، بلکه در فرآیندی تاریخی و در تعامل با تحولات مختلف اجتماعی، فرهنگی و سیاسی شکل گرفته است. وی افزود که فهم دقیق هویت ایرانی مستلزم توجه همزمان به عناصر تاریخی، فرهنگی، زبانی و تجربههای زیسته نسلهای مختلف ایرانیان است.
دکتر بهنام ابوترابیان نیز در سخنان خود به برخی از مباحث نظری و روششناختی کتاب اشاره کرد و گفت که یکی از اهداف اصلی این اثر، گشودن فضایی برای گفتوگو درباره مفهوم ایران و بازاندیشی در برخی از برداشتهای رایج درباره هویت ایرانی بوده است. وی بر ضرورت نگاه چندبعدی به مسئله ایران تأکید کرد و افزود که بررسی ایران نیازمند بهرهگیری از ظرفیتهای رشتههای مختلف علوم انسانی و اجتماعی است.
در بخش دیگری از نشست، دکتر محمود جعفری دهقی ضمن جمعبندی مباحث مطرحشده، اهمیت پرداختن به موضوع ایران و هویت ایرانی را در فضای علمی و دانشگاهی مورد تأکید قرار داد. وی اظهار داشت که مطالعات ایرانشناسی زمانی میتواند به درک عمیقتری از جامعه ایرانی منجر شود که علاوه بر توجه به گذشته تاریخی، به مسائل و پرسشهای معاصر نیز بپردازد.
در بخش پایانی برنامه، حاضران به طرح پرسشها و دیدگاههای خود درباره مباحث مطرحشده در کتاب پرداختند و گفتوگویی علمی پیرامون مفاهیمی همچون هویت ملی، ایران فرهنگی، نسبت میان دولت و ملت، جایگاه حافظه تاریخی در شکلگیری هویت ایرانی و چالشهای پیشروی مطالعات ایرانشناسی شکل گرفت.
نشست «پرسش از ایران» در چارچوب سلسله نشستهای «پیوندهای فرهنگی و تمدنی ایران و اوراسیا» برگزار شد؛ مجموعهای از نشستهای علمی که با هدف گسترش گفتوگوهای تخصصی درباره تاریخ، فرهنگ، هویت و تمدن ایران و مناسبات آن با حوزه اوراسیا در دستور کار مؤسسه مطالعات ایران و اوراسیا قرار دارد.
